Kto finansował Jezusa? Joanna, Zuzanna i Maria Magdalena jako fundatorki Jego misji

W Ewangeliach dobrze słychać głos Nauczyciela, pytania uczniów i poruszenie tłumu. Znacznie ciszej opowiedziano o tym, co działo się po zakończeniu nauczania. Gdzie zatrzymywała się wędrująca grupa? Co jadła następnego dnia? Skąd brały się pieniądze, gdy trzeba było coś kupić?

Pytanie, kto finansował Jezusa, prowadzi do kilku krótkich wzmianek, które łatwo przeoczyć między opisami uzdrowień i przypowieściami. Pojawiają się w nich własne środki, gościnne domy i wspólny trzos. A także imiona, które zwykle pamiętamy z zupełnie innych powodów.

Gdy zaczniemy czytać te fragmenty razem, inaczej zobaczymy ludzi skupionych wokół Jezusa. Za publiczną działalnością kryła się codzienność wymagająca czyjejś pracy, decyzji i dzielenia się tym, co się posiadało. Łukasz pozostawił ślad pozwalający zajrzeć do tej mniej widocznej części opowieści.

Trzy imiona między wędrówką a przypowieścią

Na początku ósmego rozdziału Ewangelii Łukasza Jezus przemierza miasta i wsie, głosząc królestwo Boże. Towarzyszy Mu Dwunastu oraz kobiety, które doznały uwolnienia od złych duchów i chorób. Ewangelista wymienia Marię Magdalenę, a następnie dopowiada:

Joanna, żona Chuzy, zarządcy u Heroda; Zuzanna i wiele innych, które im usługiwały ze swego mienia.

(Biblia Tysiąclecia, Łk 8,3)

Ostatnie słowa dotyczą materialnego wsparcia. Kobiety oddawały do dyspozycji wspólnoty zasoby, którymi dysponowały. Liczba mnoga wskazuje przy tym na pomoc Jezusowi i Jego towarzyszom. Opowieść obejmuje zatem utrzymanie grupy skupionej wokół wędrującego Nauczyciela.

Polskie słowo oznaczające usługiwanie może kierować wyobraźnię ku podawaniu jedzenia. W tym zdaniu trzeba je jednak czytać razem ze wzmianką o mieniu. Łukasz opisuje także ekonomiczny wkład kobiet. Nie ogranicza ich obecności do wykonywania domowych czynności.

Nie podaje wysokości darów ani udziału poszczególnych osób. Jego relacja mówi natomiast wyraźnie, że kobiety współtworzyły materialne warunki misji. I że było ich więcej niż trzy, których imiona zachowano.

Ewangelia w drodze potrzebowała chleba i otwartych drzwi

Wędrujący Jezus i Jego uczniowie potrzebowali pożywienia, odpoczynku oraz miejsca, w którym można było się zatrzymać. Chodzenie pieszo nie wymagało kupowania biletu, ale podróż nadal oznaczała zużywanie zapasów i korzystanie z czyjejś pracy. Nawet bezpłatny nocleg miał gospodarza, który udostępniał dom.

Nie musimy rekonstruować codziennego jadłospisu ani wymyślać kosztorysu, aby dostrzec tę zależność. Same Ewangelie opisują zarówno kupowanie żywności, jak i przyjmowanie Jezusa w domach. Wsparcie mogło przyjmować postać pieniędzy, jedzenia i gościny. Z krótkiej informacji Łukasza nie wynika, w jakich proporcjach kobiety zapewniały każdą z tych rzeczy.

Dobrym punktem odniesienia są wskazania dla wysłanych uczniów. Według Łk 10,5-8 mieli pozostawać w domu, który ich przyjmie, oraz korzystać z podawanego pożywienia. Z kolei Marta przyjęła Jezusa u siebie (Łk 10,38). Gościnność była więc konkretną częścią warunków głoszenia Ewangelii.

To zmienia sposób patrzenia na początki publicznej działalności Jezusa. Obok głoszenia i spotkań z tłumami istniała sieć osób przyjmujących, karmiących i wspierających wędrowców. Pozostawała mniej widowiskowa od nauczania, lecz jej skutki były bardzo praktyczne: wspólnota mogła ruszyć dalej.

Joanna łączy tę historię z otoczeniem Heroda

Przy Joannie Łukasz podaje szczegół, którego nie otrzymujemy przy Zuzannie: była żoną Chuzy, zarządcy u Heroda. W realiach publicznej działalności Jezusa chodzi o Heroda Antypasa, władcę Galilei i Perei. Informacja umieszcza rodzinę Joanny w pobliżu środowiska dysponującego pieniędzmi i wpływami.

To najmocniejsza wskazówka dotycząca zaplecza społecznego którejś z trzech wymienionych kobiet. Uzasadnia przypuszczenie, że Joanna miała dostęp do większych zasobów niż wiele osób żyjących z bieżącej pracy. Nie daje jednak podstaw do wyliczenia jej majątku ani do uznania Chuzy za osobę opłacającą działalność Jezusa.

Łukasz przypisuje wsparcie Joannie i pozostałym kobietom. Nie pisze, że Herod finansował misję za pośrednictwem urzędnika. Nie opisuje także rozmów małżonków ani tego, jak Joanna uzgadniała swoje zaangażowanie z obowiązkami rodzinnymi. Tych scen nie ma w Ewangelii.

Zachowany szczegół wystarcza za to, by zobaczyć, jak różne środowiska spotykały się wokół Jezusa. Joanna pojawia się obok uczniów o zupełnie innym zapleczu społecznym. Jej związki rodzinne nie wyczerpują jej tożsamości: ewangelista zapamiętał również jej własne działanie.

Później wymieni ją wśród kobiet przekazujących apostołom wiadomość o pustym grobie (Łk 24,10). Ta sama Joanna, która uczestniczyła w utrzymaniu wspólnoty, pojawia się w opowieści o poranku zmartwychwstania.

Zuzanna pozostawiła po sobie imię i czyn

O Zuzannie wiemy znacznie mniej. W Nowym Testamencie zostaje wymieniona z imienia tylko w Łk 8,3. Nie znamy jej rodziny, zawodu ani źródła utrzymania. Nie wiemy również, jak długo towarzyszyła Jezusowi.

Ta oszczędność przekazu bywa niewygodna, bo łatwo chciałoby się dopowiedzieć pełniejszy życiorys. Tymczasem czyn Zuzanny jest lepiej poświadczony niż jej pozycja majątkowa. Łukasz umieszcza ją w gronie wspierających kobiet, nie nazywając jej arystokratką ani właścicielką wielkiego majątku.

Imię zachowało się właśnie przy informacji o dzieleniu się zasobami. To wystarcza, aby uznać Zuzannę za uczestniczkę wspólnego przedsięwzięcia. Jej udział pozostaje konkretny, choć biografia urywa się niemal w chwili, gdy ją poznajemy.

Maria Magdalena miała także miejsce w ekonomicznej historii misji

Przy Marii Magdalenie Łukasz wspomina o uwolnieniu od siedmiu złych duchów. Następnie włącza ją do grupy kobiet korzystających ze swoich środków, by wspierać Jezusa i Jego towarzyszy. W tym portrecie doświadczenie otrzymanej pomocy łączy się z własnym zaangażowaniem.

Nie poznajemy źródła jej pieniędzy. Można spotkać rekonstrukcje przedstawiające Magdalenę jako zamożną, niezależną kobietę, lecz sam fragment nie rozstrzyga, czy była wdową, dziedziczką, prowadziła działalność zarobkową albo dysponowała innym rodzajem zasobów. Udział w materialnym wsparciu nie oznacza automatycznie wielkiej fortuny.

Nie ma też podstaw, aby źródło jej środków wiązać z prostytucją. Ewangelie nie nazywają Magdaleny prostytutką. Popularny wizerunek wyrósł z późniejszego łączenia różnych postaci, w tym bezimiennej grzesznej kobiety z poprzedniego rozdziału Łukasza. Temu utożsamieniu przyglądamy się szerzej w artykule o micie dotyczącym przeszłości Marii Magdaleny.

W pytaniu o finansowanie misji Magdalena odzyskuje część swojej ewangelicznej historii, która łatwo ginie między opowieściami o jej uwolnieniu i spotkaniu ze Zmartwychwstałym. Łukasz pozwala zobaczyć ją także jako osobę przekazującą własne zasoby na wspólne potrzeby.

Wspólny trzos pojawia się w cieniu zdrady

Materialna strona działalności Jezusa wraca w Ewangelii Jana. W scenie namaszczenia w Betanii narrator wspomina, że Judasz miał trzos i wykradał składane pieniądze (J 12,6). Później, podczas ostatniej wieczerzy, uczniowie próbują zrozumieć, dlaczego Jezus każe mu szybko działać. Jednym z przypuszczeń jest polecenie:

Zakup, czego nam potrzeba na święto

(Biblia Tysiąclecia, J 13,29; fragment)

Inni sądzili, że Judasz ma przekazać coś ubogim. Jan nie relacjonuje w tym miejscu rzeczywistego polecenia zakupów. Opisuje domysł uczniów, którzy nie zrozumieli sensu wyjścia Judasza. Ich przypuszczenie jest jednak wymowne: opieka nad wspólnymi pieniędzmi kojarzyła się z zakupami i pomocą potrzebującym.

Obie wzmianki pozwalają mówić o wspólnej kasie, choć nie o budżecie w dzisiejszym znaczeniu. Istniały środki oddawane do dyspozycji grupy i osoba mająca nad nimi pieczę. Ewangelista nie zachował rejestru wpłat, listy darczyńców ani zasad rozliczania wydatków.

Informacje Łukasza i Jana dobrze się tu uzupełniają, ale nie można połączyć ich w nieistniejący dokument księgowy. Nie wiemy, czy każdy dar Joanny, Zuzanny i Magdaleny przechodził przez ręce Judasza. Wiemy natomiast, że ewangeliczny obraz wspólnoty obejmuje zarówno wsparcie kobiet, jak i wspólne pieniądze.

W tej samej scenie namaszczenia trzeba odróżnić Marię z Betanii, siostrę Łazarza i Marty, od Marii Magdaleny. Drogocenny olejek nie stanowi informacji o majątku Magdaleny.

Starożytna kobieta mogła dysponować majątkiem

W świecie zdominowanym przez mężczyzn kobiety miały nierówne i ograniczane możliwości działania. Nie oznacza to jednak, że wszystkie były pozbawione własnych środków. O ich sytuacji decydowały między innymi pozycja społeczna, stosunki rodzinne, stan cywilny i obowiązujący porządek prawny. Posiadanie majątku oraz swoboda zarządzania nim nie były tym samym.

Badania Emily A. Hemelrijk, przedstawione między innymi w Women and Society in the Roman World, pokazują kobiety finansujące przedsięwzięcia publiczne i występujące jako dobrodziejki wspólnot. Inskrypcje z zachodniej części świata rzymskiego zachowały pamięć o takich darach. Zamożna fundatorka była więc postacią możliwą w starożytności, a nie pomysłem dopisanym do niej przez współczesność.

Nie można jednak przenieść sytuacji rzymskich elit wprost na każdą mieszkankę Galilei. Bliższego geograficznie porównania dostarcza archiwum Babaty, żydowskiej kobiety żyjącej w rejonie Morza Martwego w II wieku. Dokumenty poświadczają jej prawa majątkowe, gospodarowanie zasobami i udzielanie pożyczek. Pochodzą z późniejszego okresu i innego otoczenia prawnego niż działalność Jezusa.

Babata nie jest zatem odpowiednikiem Magdaleny ani kluczem do odtworzenia jej życiorysu. Jej dokumenty podważają natomiast wyobrażenie, że kobieta w tamtym świecie z zasady nie mogła dysponować dobrami i podejmować decyzji ekonomicznych. Wzmianka Łukasza mieści się w historycznie możliwym obrazie społeczeństwa, w którym sprawczość kobiet przyjmowała różne formy.

Patronat pomaga zrozumieć wsparcie, ale nie wyjaśnia całej relacji

Badacze odczytują Łk 8,1-3 także w świetle starożytnego patronatu. Patron lub patronka udostępniali zasoby, ochronę albo kontakty. W zamian mogli oczekiwać lojalności, uznania i podtrzymywania więzi. Dar miał w takim układzie także znaczenie społeczne.

To porównanie wydobywa możliwość łatwą do przeoczenia: kobieta posiadająca środki mogła wspierać mężczyzn i przedsięwzięcie wykraczające poza jej dom. Joanna szczególnie dobrze otwiera takie pytanie ze względu na związki rodzinne z otoczeniem władcy.

Odczytania różnią się jednak w ocenie, jak daleko sięga ta analogia. W badaniu The Work of Wealthy Women: Female Discipleship in Luke 8:1-3 Kimberly Penner omawia materialne wsparcie jako formę uczniostwa. Przywołuje też argument Richarda Bauckhama, że odwrócenie hierarchii w nauczaniu Jezusa utrudnia uznanie Joanny za patronkę w zwykłym, opartym na społecznym prestiżu znaczeniu.

Inną propozycję przedstawiają Mphumezi Hombana i Jurgoi Saleh Jnr w A dialogic reading of Luke 8:1-3. Akcentują odpowiedź wdzięczności na otrzymane dobro: wsparcie kobiet odczytują przez relację z Boskim dobroczyńcą. Punkt ciężkości przesuwa się z ich zamożności na wzajemność daru.

Najmocniej przemawia do nas odczytanie, które zachowuje ekonomiczny konkret i dobrowolność uczniowskiego zaangażowania. Łukasz opisuje osoby obdarowane pomocą, które same stają się pomagającymi. Nie pokazuje ich kupujących wpływ na treść nauczania. Nie przedstawia również wpłat jako zapłaty wymaganej za uzdrowienie.

W późniejszych ewangeliach Maria przemawia własnym głosem

Pytanie o środki materialne prowadzi dalej do pytania o pozycję kobiet we wspólnocie. Tutaj interesujące porównanie przynoszą Ewangelia Marii i Ewangelia Filipa, apokryfy spoza kanonu Nowego Testamentu. Opisują późniejsze wyobrażenia relacji między Jezusem, Marią i pozostałymi uczniami. Nie są rachunkami z galilejskiej wędrówki.

Autorytet, który spotyka się ze sprzeciwem

Ewangelię Marii najczęściej datuje się na II wiek. Jej tytuł mówi o Marii, którą zwykle identyfikuje się z Magdaleną. W zachowanym tekście uspokaja ona zaniepokojonych uczniów i przekazuje naukę otrzymaną w wizji. Andrzej i Piotr kwestionują jej słowa, a Lewi występuje w jej obronie (BG 8502,1, s. 17-19).

Ciężar tej sceny spoczywa na prawie kobiety do przekazywania nauki i na uznaniu jej szczególnej relacji ze Zbawicielem. Finansowanie wspólnoty nie jest przedmiotem sporu. Możemy zestawić ten obraz z Łukaszem, ponieważ oba teksty pozwalają przyglądać się kobiecej sprawczości, choć robią to w innych epokach i na innych płaszczyznach. Sam spór Marii z Piotrem wymaga osobnej lektury.

Szczególna bliskość bez informacji o fortunie

Ewangelia Filipa, zwykle wiązana ze środowiskiem walentyniańskim i datowana na schyłek II lub początek III wieku, przedstawia Magdalenę jako towarzyszkę Jezusa. W innym, częściowo uszkodzonym ustępie podkreśla jej wyróżnioną pozycję wobec pozostałych uczniów (NHC II,3, s. 59 oraz 63-64).

Język relacji i symbolika tego pisma bywają przedmiotem dyskusji, którą omawiamy szerzej przy obrazie Magdaleny w Ewangelii Filipa. W sprawie finansowania misji granica jest prostsza: przywołane fragmenty nie podają majątku Marii ani wysokości jej darów.

Ekonomicznego wkładu kobiet nie trzeba dowodzić apokryfami, skoro mówi o nim Łukasz. Późniejsze pisma pomagają badać wyobrażenia kobiecego autorytetu. Nie uzupełniają brakujących informacji o własności, dochodach i wydatkach historycznej Magdaleny.

Określenie sponsorki przyciąga uwagę i zawęża obraz

We współczesnym języku sponsor finansuje przedsięwzięcie, często otrzymując w zamian rozpoznawalność albo inne uzgodnione korzyści. W tym ograniczonym sensie określenie kobiet jako sponsorek Jezusa może zwrócić uwagę na rzeczywisty przepływ zasobów. Szybko jednak zaczyna sugerować relacje, których Ewangelia nie opisuje.

Nie znamy umowy, wysokości zobowiązań ani świadczeń należnych za dar. Kobiety należały ponadto do grona idącego z Jezusem. Były uczestniczkami misji, którą wspierały, a nie wyłącznie zewnętrznymi osobami pokrywającymi jej koszty.

Także użyte w tytule słowo fundatorki wymaga właściwego zakresu. Oznacza tutaj osoby zapewniające materialne wsparcie działalności. Nie sugeruje ustanowienia fundacji, przekazania stałego kapitału czy samodzielnego sfinansowania całej misji. Najbliżej tekstu pozostają określenia: uczennice, dobrodziejki i kobiety wspierające Jezusa ze swoich zasobów.

Ich udział zaczął się znacznie wcześniej niż przy grobie

Czy działalność Jezusa mogła w istotnym stopniu zależeć od kobiet? W zakresie codziennych warunków wędrownej misji jest to mocna, uzasadniona teza. Łukasz umieścił ich pomoc w krótkim opisie działalności obejmującej kolejne miasta i wsie. Nie pozwala natomiast ustalić, czy stanowiła większość zasobów ani czy bez niej cała działalność ustałaby.

Gdy mówimy o zależności, mamy na myśli przyjęty przez Jezusa sposób ludzkiego życia: korzystanie z gościnności i darów konkretnych osób. Chrześcijańska wiara w Jego Boskość nie usuwa rzeczywistości ludzkich potrzeb. Ewangeliczna wspólnota jadła, podróżowała i dzieliła się dobrami.

W katolickim odczytaniu taki konkret należy do życia wiarą. Katechizm zalicza karmienie głodnych i udzielanie schronienia do uczynków miłosierdzia względem ciała (KKK 2447). Nie rozstrzyga w ten sposób historycznego podziału wydatków Jezusa. Pomaga jednak zrozumieć, dlaczego troska o materialne potrzeby nie jest czymś obcym misji głoszenia.

Joanna, Zuzanna i Maria Magdalena podejmowały decyzje dotyczące własnych zasobów. Dzieląc się nimi, uczestniczyły w utrzymaniu wspólnoty. Pozostali uczniowie korzystali z ich pomocy. Kiedy pomijamy ten fragment, tracimy część obrazu kobiet obecnych przy Jezusie.

Znamy Magdalenę jako świadkinię zmartwychwstania, a Joanna również pojawia się w relacji o pustym grobie. Wcześniej były jednak miesiące wspólnej drogi, posiłki i potrzeby kolejnego dnia. Łukasz zachował ich udział także w tej codzienności.

Być może właśnie tu zaczyna się pytanie do naszej pamięci o Ewangelii: dlaczego łatwiej zapamiętujemy kobietę przynoszącą wonności do grobu niż kobietę, dzięki której wspólnota miała z czego żyć podczas wędrówki?

Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 8,1-3; Łk 10,5-8; J 12,4-6; J 13,29; KKK 2447.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *