Ewangelia Filipa – czy Jezus i Maria Magdalena byli kochankami? Fragmenty, które wciąż budzą wątpliwości

W uszkodzonym koptyjskim rękopisie zachowało się kilka zdań, które łatwo zamienić w gotową sensację. Maria Magdalena zostaje nazwana koinonos Jezusa. Zbawiciel ma kochać ją bardziej niż pozostałych uczniów i całować w miejsce, którego nazwy nie możemy już odczytać.

Jedni widzą w tych słowach ślad tradycji o małżeństwie Jezusa. Inni odpowiadają, że autor opisuje uprzywilejowaną uczennicę, która lepiej od pozostałych przyjmuje objawienie. Obie strony czytają ten sam fragment. Różnią się w ocenie jednego słowa, kilku luk i całej symboliki komnaty małżeńskiej.

Spróbujmy więc nie pytać od razu, co tekst ma nam udowodnić. Najpierw zobaczmy, co rzeczywiście zachowało się w Ewangelii Filipa, czego w rękopisie brakuje i dlaczego nawet badacze dochodzą na tej podstawie do różnych wniosków. Jednak zacznijmy od samego źródła, bo już jego tytuł może łatwo wprowadzić w błąd.

Najpierw trzeba wyjaśnić, czym właściwie jest Ewangelia Filipa

Ewangelia Filipa nie przypomina Ewangelii według św. Mateusza, Marka, Łukasza ani Jana. Nie prowadzi czytelnika od działalności Jezusa przez mękę do zmartwychwstania. Jest zbiorem wypowiedzi, objaśnień, skojarzeń i rozważań o zbawieniu, sakramentach, imionach, zjednoczeniu oraz komnacie małżeńskiej.

Tekst zachował się w języku koptyjskim jako trzecie dzieło w Kodeksie II z Nag Hammadi. Rękopis pochodzi z IV wieku, ale samo dzieło zwykle datuje się na koniec II lub początek III wieku i przyjmuje, że mogło zostać napisane pierwotnie po grecku. Najczęściej łączy się je ze środowiskiem walentyniańskim, zaliczanym do nurtów wczesnochrześcijańskiej gnozy. Więcej o samym znalezisku pisaliśmy w artykule o kodeksach z Nag Hammadi.

Nie znamy autora. Tytuł pojawia się dopiero w zakończeniu rękopisu, a dzieło nie twierdzi, że apostoł Filip osobiście opisuje wydarzenia, których był świadkiem. Ewangelia Filipa mówi nam przede wszystkim o teologii pewnej grupy chrześcijan żyjących wiele pokoleń po Jezusie. Dopiero w dalszej kolejności możemy pytać, czy zachowała starszą tradycję. W przypadku relacji Jezusa i Marii tekst nie daje sposobu, aby taką zależność wykazać.

Jeżeli potrzebujesz najpierw ogólnego wprowadzenia do treści dzieła, pomocny będzie osobny artykuł Ewangelia Filipa – co naprawdę mówi o Jezusie i Marii Magdalenie?. Tutaj skupiamy się na dwóch konkretnych fragmentach i ich możliwych odczytaniach.

Pierwszy fragment nazywa Marię koinonos i łączy pocałunek z przekazywaniem łaski

Najgłośniejszego urywka nie powinno się czytać samotnie. Kilka stron wcześniej Ewangelia Filipa mówi o pocałunku wprost jako o geście duchowego przekazywania życia, a zaraz potem po raz pierwszy określa Marię Magdalenę mianem koinonos.

Doskonałych poczyna się i rodzi przez pocałunek. Dlatego my również całujemy się wzajemnie, przyjmując poczęcie z łaski, która jest w nas nawzajem. Trzy [kobiety] zawsze chodziły z Panem: Maria, Jego matka, jej siostra oraz Magdalena, nazywana Jego koinonos. Maria bowiem była Jego siostrą, Jego matką i Jego hotre.

Ewangelia Filipa 59,2-11, przekład własny

Już tutaj pojawiają się dwa problemy. Pierwszy dotyczy ostatniego zdania. Można je rozumieć jako grę trzema Mariami: matką, siostrą matki oraz Magdaleną. Można też odczytać je bardziej symbolicznie, jakby jedna postać skupiała role siostry, matki i partnerki. Składnia nie pozwala przejść nad tym bez dyskusji.

Drugi problem jest ważniejszy dla pytania o związek Jezusa i Marii. Obok greckiego zapożyczenia koinonos pojawia się koptyjskie hotre. Oba słowa należą do pola znaczeniowego wspólnoty, związania i partnerstwa. Mogą występować w kontekście małżeńskim, ale same w sobie nie oznaczają automatycznie żony. W tej samej Ewangelii hotre może opisywać duchowego partnera duszy, a pokrewne formy koinonia pojawiają się zarówno przy zjednoczeniu, jak i przy relacjach seksualnych.

Nie możemy zatem uczciwie przetłumaczyć koinonos od razu jako żona i uznać sprawy za rozstrzygniętą. Nie możemy też udawać, że chodzi o zupełnie neutralną koleżankę z grona uczniów. Autor wybrał słowo szersze, a cały kontekst pozwala usłyszeć w nim kilka tonów naraz.

Fragment, od którego zaczęła się jedna z największych zagadek

Drugi urywek znajduje się na stronach 63 i 64 kodeksu. Właśnie w tym miejscu rękopis jest uszkodzony. Nawiasy kwadratowe oznaczają rekonstrukcję brakujących słów, a wielokropek miejsce, którego nie da się pewnie uzupełnić.

Mądrość, nazywana bezpłodną, jest matką [aniołów]. A koinonos […] Maria Magdalena. [Zbawiciel kochał] ją bardziej niż [wszystkich] uczniów i [często] całował ją w jej […]. Pozostali [uczniowie …] powiedzieli Mu: 'Dlaczego kochasz ją bardziej niż nas wszystkich?’. Zbawiciel odpowiedział: 'Dlaczego nie kocham was tak jak jej? Gdy niewidomy i widzący są razem w ciemności, nie różnią się od siebie. Kiedy przychodzi światło, widzący ujrzy światło, a niewidomy pozostanie w ciemności’.

Ewangelia Filipa 63,30-64,9, przekład własny

To jest centrum sporu. Tekst zawiera bliskość, miłość, pocałunek, zazdrość pozostałych uczniów oraz odpowiedź o świetle i widzeniu. Każdy z tych elementów ma znaczenie, ale żaden nie wystarcza samodzielnie do stwierdzenia, że Maria była żoną Jezusa.

Co tekst mówi wprost?

Możemy bezpiecznie stwierdzić cztery rzeczy.

Po pierwsze, Maria Magdalena ma pozycję inną niż pozostali uczniowie. Jezus kocha ją bardziej, a oni zauważają różnicę i pytają o jej przyczynę.

Po drugie, tekst mówi o pocałunku albo powtarzanym geście powitania. Koptyjski czasownik pochodzący od greckiego aspazomai może odnosić się do całowania, obejmowania lub pozdrawiania. W tym zdaniu konstrukcja z częścią ciała przemawia za pocałunkiem, lecz uszkodzenie nie pozwala odtworzyć całej wypowiedzi.

Po trzecie, odpowiedź Jezusa nie prowadzi ku cielesności, lecz ku zdolności widzenia światła. Maria zostaje ustawiona po stronie tego, kto widzi. Pozostali uczniowie mogą przebywać obok niej w tej samej ciemności, ale różnica ujawni się, gdy nadejdzie światło.

Po czwarte, fragment znajduje się w dziele, w którym pocałunek, zrodzenie, zjednoczenie i komnata małżeńska mają znaczenie teologiczne oraz rytualne. Dlatego nie wolno odcinać sceny od tego języka.

Czego tekst już nie rozstrzyga?

Nie mówi wprost, że Jezus poślubił Marię. Nie nazywa jej słowem oznaczającym zwyczajnie żonę, chociaż autor zna takie słowo i używa go w innych miejscach. Nie opisuje ślubu, wspólnego życia, dzieci ani relacji seksualnej.

Nie wiemy też, czy luka przed imieniem Marii pierwotnie zawierała słowa pozwalające bez wahania nazwać ją koinonos Zbawiciela. Jeden sposób rekonstrukcji łączy z Jezusem Marię. Drugi pozwala uznać, że to Sophia, czyli Mądrość, jest partnerką Zbawiciela, a imię Marii rozpoczyna następne zdanie. Nawet wtedy wcześniejszy fragment z karty 59 nadal nazywa Magdalenę koinonos, ale zmienia się sposób połączenia jej z niebiańską Mądrością.

Najważniejszego słowa po pocałunku nie możemy dziś przeczytać

Popularne zdanie Jezus całował Marię Magdalenę w usta jest rekonstrukcją, a nie zachowanym brzmieniem rękopisu. W kodeksie po słowach odpowiadających konstrukcji całował ją w jej… znajduje się uszkodzenie. Zaginęła właśnie nazwa części ciała.

Uzupełnienie usta jest możliwe i pasuje do dostępnej przestrzeni. Nie jest jednak jedyną możliwością. W dyskusji pojawiały się także policzek, czoło, ręka lub inna część ciała. Nie mamy drugiego rękopisu Ewangelii Filipa, z którym można byłoby porównać to miejsce.

Co więcej, nawet pewne odczytanie słowa usta nie rozstrzygnęłoby charakteru relacji. W pierwszych wspólnotach chrześcijańskich pocałunek pokoju był gestem religijnym, a sama Ewangelia Filipa objaśnia wzajemne całowanie jako przekazywanie łaski i duchowe rodzenie. Z drugiej strony pytanie uczniów sugeruje, że gest wobec Marii nie jest dla nich obojętny. Autor chce, aby czytelnik poczuł wyjątkowość tej relacji.

Najuczciwiej pozostawić lukę widoczną. Wpisanie w nią słowa usta bez nawiasu zamienia propozycję badaczy w rzekomo zachowany fakt. Usunięcie całego pocałunku z interpretacji byłoby błędem w przeciwną stronę.

Towarzyszka Jezusa. Co naprawdę znaczy koinonos?

Greckie koinonos oznacza osobę, która ma z kimś udział w czymś wspólnym. W Nowym Testamencie tym słowem określa się wspólników w pracy, współuczestników cierpienia, uczestników służby oraz tych, którzy mają udział w określonej rzeczywistości. W Łk 5,10 Jakub i Jan są koinonoi Szymona w połowie ryb. W Flm 17 Paweł mówi o wspólnocie z Filemonem. Sam wyraz nie tworzy więc małżeństwa.

Może jednak nabrać znaczenia małżeńskiego, gdy otoczenie zdania już wskazuje na związek męża i żony. Karen L. King zwraca uwagę, że w Ewangelii Filipa zarówno koinonos, jak i hotre występują w polu znaczeniowym łączenia, małżeństwa, a czasem także współżycia. Dlatego proponuje widzieć w Marii małżeńską partnerkę Jezusa, nie tylko uczennicę.

Simon Gathercole odpowiada, że słowo zdolne oznaczać małżonkę nie jest jeszcze słowem żona. Gdyby autor zamierzał przekazać prostą informację biograficzną, mógł użyć jednoznacznego określenia, które pojawia się gdzie indziej w tym samym dziele. Zamiast tego pisze o Magdalenie jako tej, którą nazywa się koinonos. Brzmi to raczej jak szczególny tytuł lub określenie jej roli.

Partnerka, uczennica czy współuczestniczka?

Każdy z tych przekładów odsłania część sensu i coś ukrywa.

  • Towarzyszka dobrze zachowuje niejednoznaczność, ale po polsku może brzmieć zbyt słabo.
  • Partnerka oddaje bliskość i wspólnotę, lecz współczesny czytelnik łatwo usłyszy w niej związek romantyczny.
  • Małżonka jest możliwa tylko jako interpretacja całego kontekstu, nie jako pewny odpowiednik słownikowy.
  • Współuczestniczka dobrze wydobywa udział w objawieniu, ale osłabia cielesne i małżeńskie skojarzenia obecne w tekście.

Dlatego w cytacie najlepiej pozostawić koinonos, a znaczenie wyjaśnić dopiero w komentarzu. Jedno polskie słowo zbyt szybko zakończyłoby spór, który istnieje właśnie dlatego, że grecko-koptyjskie określenie pozostaje szerokie.

Czy jedno słowo wystarczy, żeby mówić o małżeństwie?

Nie. Gdybyśmy mieli tylko koinonos, teza o żonie Jezusa byłaby bardzo słaba. Jej zwolennicy odwołują się więc do całego zespołu motywów: wyjątkowej miłości, pocałunku, zazdrości uczniów, symboliki par, Sophii oraz komnaty małżeńskiej.

Ten zestaw sprawia, że odczytanie małżeńskie nie jest wymysłem powieściopisarzy. Ma rzeczywiste podstawy w języku dzieła i zostało rozwinięte przez poważnych badaczy. Nadal pozostaje jednak interpretacją. Tekst podsuwa skojarzenie z małżeństwem, ale nie wypowiada zdania Maria była żoną Jezusa.

Dlaczego Jezus miał kochać Marię bardziej niż innych uczniów?

Gdyby autor chciał opowiedzieć jedynie o romansie, odpowiedź Jezusa byłaby zaskakująca. Zbawiciel nie mówi o uczuciu, wyłączności ani małżeńskiej więzi. Mówi o widzeniu, ciemności i świetle.

Maria przypomina ucznia, który potrafi przyjąć objawienie. Inni przebywają blisko Jezusa, lecz sama bliskość nie daje im jeszcze poznania. Dopiero światło ujawnia, kto naprawdę widzi. Gathercole właśnie w tym znajduje klucz do sceny: intymność Marii z Jezusem wyraża pozycję idealnej uczennicy i uprzywilejowanej odbiorczyni objawienia.

Podobny obraz spotykamy w Ewangelii Marii Magdaleny, gdzie Maria przekazuje uczniom naukę otrzymaną od Zbawiciela, a Piotr i Andrzej podważają jej wiarygodność. Nie są to te same sceny, ale w obu tekstach bliskość Marii z Jezusem staje się źródłem napięcia z męskimi uczniami.

Czy chodziło o miłość erotyczną?

Fragment nie pozwala tego stwierdzić. Pozwala natomiast powiedzieć, że autor świadomie korzysta z języka intymności. Pocałunek, partnerstwo i motywy małżeńskie znajdują się zbyt blisko siebie, aby traktować je jako przypadkowe.

Intymność nie musi jednak oznaczać romansu. W tym dziele cielesny obraz może jednocześnie wskazywać na rzeczywistość duchową. Pocałunek jest gestem widzialnym, przez który autor opisuje przekazywanie łaski. Małżeństwo staje się obrazem zjednoczenia. Zrodzenie może oznaczać duchową przemianę.

Karen King sprzeciwia się prostemu wyborowi: albo małżeństwo rzeczywiste, albo czysta metafora. Jej zdaniem autor mógł uważać ziemską relację Jezusa i Marii za prawdziwe małżeństwo, a zarazem za wzór niebiańskiego zjednoczenia. Gathercole odpowiada, że tekst rzeczywiście nakłada na siebie bliskość cielesną i duchową, lecz nadal nie nazywa Marii żoną. Jego zdaniem erotyczny ton służy objawieniu i uczniostwu.

Dlaczego pozostali uczniowie okazują zazdrość?

Ich pytanie można czytać jak reakcję na osobiste wyróżnienie Marii. Można też widzieć w nim spór o dostęp do nauki i autorytet. Dlaczego ona rozumie więcej? Dlaczego to jej Jezus okazuje szczególną bliskość? Dlaczego pozostali, choć należą do grona uczniów, zostają porównani do niewidomych?

Nie jesteśmy przekonani, że zazdrość sama w sobie dowodzi romantycznej relacji. Uczniowie mogą rywalizować o pozycję, poznanie i pierwszeństwo. Takie napięcia zna także literatura kanoniczna. Spór o to, kto jest największy, nie wymaga erotycznego tła.

Komnata małżeńska zmienia znaczenie całego fragmentu

Ewangelia Filipa wymienia chrzest, namaszczenie, Eucharystię, odkupienie i komnatę małżeńską. Badacze spierają się, czy chodzi o pięć osobnych rytuałów, czy o różne części jednego obrzędu inicjacji. Pewne jest natomiast, że komnata małżeńska należy do centrum teologii tego tekstu.

Autor wraca do rozdzielenia Adama i Ewy. Śmierć pojawia się wraz z podziałem, a zbawienie ma prowadzić do ponownego zjednoczenia tego, co zostało rozdzielone. Oblubieniec i oblubienica, obraz i anioł, to, co męskie, i to, co żeńskie, ziemskie i niebiańskie zostają wprowadzone w język par oraz jedności.

Nie jest to katolicka nauka o sakramencie małżeństwa. To walentyniański system symboli, w którym rytuał ma przywracać duchową pełnię. Kiedy autor pisze o relacji Jezusa i Marii, czytelnik znajduje się już w świecie, gdzie ziemska para może stać się obrazem związku niebiańskiego, a gest pocałunku może oznaczać przekazanie duchowego życia.

Czy ziemska para miała odzwierciedlać związek duchowy?

Właśnie tak czyta tekst Karen King. Jej zdaniem związek Jezusa i Marii jest jednocześnie ziemski i symboliczny. Małżeństwo wcielonego Jezusa miałoby tworzyć wzór dla rytuału komnaty małżeńskiej, a ten z kolei wyrażałby ponowne zespolenie wierzącego z jego duchowym odpowiednikiem.

To interpretacja spójna z kilkoma motywami dzieła. Wyjaśnia, dlaczego Maria pojawia się obok Sophii, dlaczego autor wybiera słowa z pola partnerstwa i dlaczego intymność prowadzi natychmiast ku teologii. Jej słaby punkt pozostaje ten sam: tekst nie używa wobec Marii jasnego określenia żona.

Gdzie kończy się metafora, a zaczyna zwykłe małżeństwo?

Być może autor w ogóle nie rozdzielał tych warstw tak, jak robimy to dzisiaj. Rytuał był dla niego rzeczywistym działaniem, a ziemskie znaki miały uczestniczyć w prawdzie duchowej. Pytanie tylko, czy ta zasada pozwala przejść od symboliki małżeńskiej do twierdzenia o małżeńskim stanie Jezusa.

Naszym zdaniem nie pozwala. Pokazuje natomiast, że określenie czysta metafora również jest zbyt wygodne. Autor nie używa języka oblubieńczego jako ozdobnika. Buduje za jego pomocą całą wizję zbawienia, a Marię umieszcza bardzo blisko jej centrum.

Czy autor Ewangelii Filipa naprawdę wierzył, że Jezus miał żonę?

Nie możemy wejść do głowy anonimowego autora, ale możemy porównać interpretacje, które najlepiej tłumaczą pozostawiony przez niego tekst.

Argumenty tych, którzy widzą tu związek Jezusa i Marii

Najpełniej przedstawiła je Karen L. King. Wskazuje ona, że:

  • Maria jest dwukrotnie łączona z określeniem koinonos;
  • koinonos i hotre mogą w Ewangelii Filipa występować w kontekście małżeństwa, zjednoczenia oraz seksualności;
  • Jezus kocha Marię bardziej niż pozostałych uczniów i ją całuje;
  • zestawienie Marii z Sophią nadaje ich relacji znaczenie ziemskiego obrazu niebiańskiej pary;
  • komnata małżeńska oraz zjednoczenie należą do głównych tematów dzieła;
  • w logice tekstu wydarzenie może być zarazem cielesne, symboliczne i skuteczne rytualnie.

King nie twierdzi jednak, że Ewangelia Filipa dostarcza wiarygodnego dowodu na małżeństwo historycznego Jezusa. Jej teza dotyczy tego, jak anonimowy autor z II lub III wieku mógł wyobrażać sobie Jezusa, a nie tego, co udało się ustalić o Jego życiu w I wieku.

Dlaczego inni badacze się z tym nie zgadzają?

Simon Gathercole uznaje szczególną intymność oraz małżeńskie i seksualne podteksty fragmentu. Nie sprowadza Marii do jednej z wielu uczennic. Mimo to odrzuca wniosek o małżeństwie, ponieważ:

  • koinonos ma szeroki zakres znaczeń i bez wyraźnego kontekstu nie oznacza żony;
  • Ewangelia Filipa zna zwyczajne słowo żona, ale nie używa go wobec Marii;
  • wyrażenie ta, którą nazywa się Jego koinonos brzmi jak określenie szczególnej roli lub tytuł;
  • scena kończy się objaśnieniem dotyczącym objawienia, światła i zdolności widzenia;
  • pytanie uczniów staje się bardziej zrozumiałe jako spór o wyróżnioną uczennicę niż jako zdziwienie, że mąż kocha własną żonę bardziej od nich;
  • kluczowe zdania rękopisu są uszkodzone, a ich składnia dopuszcza więcej niż jedną rekonstrukcję.

Między tymi stanowiskami istnieją także ujęcia pośrednie. Można uznać, że autor celowo przedstawia Marię jako ziemski obraz duchowej partnerki Jezusa, ale nie zamierza rozstrzygać jej prawnego lub społecznego statusu. Można też przyjąć, że tekst pozostawia czytelnika na granicy metafory, rytuału i wyobrażonej biografii.

A gdybyśmy przeczytali ten tekst bez późniejszej sensacji?

Sam fragment nie pozwala nam stwierdzić, że Maria Magdalena była żoną Jezusa. Zbyt wiele elementów pozostaje niepewnych: rękopis jest uszkodzony, koinonos nie oznacza jednoznacznie małżonki, a autor nie używa słowa żona, choć potrafi nim się posłużyć.

Trudno jednak również udawać, że przedstawia Marię po prostu jako jedną z wielu uczennic. Jest ukochaną bardziej niż inni, nazwaną szczególnym określeniem, związaną z pocałunkiem i ustawioną po stronie tych, którzy widzą światło. Jej bliskość z Jezusem zostaje wpisana w język zjednoczenia, którym przeniknięta jest cała Ewangelia Filipa.

Bardziej przekonuje nas odczytanie, w którym Maria jest przede wszystkim uprzywilejowaną uczennicą i uczestniczką objawienia, ale autor opisuje tę rolę świadomie za pomocą języka o małżeńskim i erotycznym rezonansie. Nie musimy wybierać między zwyczajną uczennicą a potajemną żoną. Tekst buduje postać duchowej partnerki, a być może pozostawia celową niejasność co do tego, jak daleko ziemska relacja ma odpowiadać niebiańskiej parze.

To mówi wiele o środowisku, w którym powstało dzieło. Nie wystarcza natomiast, aby napisać biografię Jezusa. Najwcześniejsze źródła chrześcijańskie nie nazywają Marii Jego żoną. Ewangelie kanoniczne przedstawiają Marię Magdalenę jako uczennicę, świadkinię ukrzyżowania, pustego grobu i spotkania ze Zmartwychwstałym. Ewangelia Filipa powstała zbyt późno, aby sama mogła odwrócić ciężar tego świadectwa.

Z katolickiej perspektywy pozostaje apokryfem spoza kanonu. Kościół odczytuje oblubieńczą symbolikę przede wszystkim w relacji Chrystusa i Kościoła, co rozwijają Ef 5,25-32 oraz Katechizm Kościoła Katolickiego. Jeżeli chcesz zobaczyć szerszy kontekst takich pism, przeczytaj także, czym ewangelie gnostyckie różnią się od Ewangelii biblijnych i dlaczego w Biblii są cztery Ewangelie.

Najciekawsze pytanie nie brzmi więc, czy odnaleziono akt małżeństwa Jezusa. Nie odnaleziono. Pytanie brzmi: dlaczego pewna grupa chrześcijan kilka pokoleń później potrzebowała opowiedzieć o bliskości Jezusa i Marii właśnie językiem pocałunku, partnerstwa oraz komnaty małżeńskiej?

Najczęściej zadawane pytania o Jezusa, Marię Magdalenę i Ewangelię Filipa

Poniższe odpowiedzi oddzielają to, co zachowało się w rękopisie, od późniejszych rekonstrukcji i hipotez. To szczególnie ważne w temacie, w którym pojedynczy brakujący wyraz potrafi zmienić ton całej sceny.

Czy Ewangelia Filipa mówi, że Jezus miał żonę?

Nie mówi tego wprost. Nazywa Marię Magdalenę koinonos, opisuje szczególną miłość Jezusa do niej oraz pocałunek, ale nie używa wobec niej jednoznacznego słowa żona. Teza o małżeństwie jest interpretacją kilku powiązanych motywów.

Czy Jezus całował Marię Magdalenę w usta?

Nie możemy tego potwierdzić. Nazwa części ciała zniknęła w uszkodzeniu rękopisu. Usta są jedną z proponowanych rekonstrukcji, lecz tekst zachowany na papirusie nie rozstrzyga tej kwestii.

Co oznacza słowo koinonos?

Oznacza osobę mającą z kimś udział we wspólnej rzeczywistości: towarzysza, wspólnika, partnera lub współuczestnika. W odpowiednim otoczeniu może odnosić się do małżonka, ale nie jest jednoznacznym odpowiednikiem słowa żona.

Czy Ewangelię Filipa napisał apostoł Filip?

Nie ma na to dowodów. Dzieło jest anonimowe, powstało znacznie później niż czasy apostołów, a imię Filipa pojawia się w tytule zapisanym na końcu koptyjskiego rękopisu.

Kiedy powstała Ewangelia Filipa?

Zachowany koptyjski kodeks pochodzi z IV wieku. Sam tekst najczęściej datuje się na koniec II lub początek III wieku. Oznacza to, że dzieli go od publicznej działalności Jezusa co najmniej kilka pokoleń.

Czym jest komnata małżeńska w Ewangelii Filipa?

To symbol i prawdopodobnie określenie związane z rytuałem inicjacji w środowisku walentyniańskim. Wyraża ponowne zjednoczenie tego, co zostało rozdzielone, oraz wejście w duchową pełnię. Badacze nie są zgodni, jak dokładnie rytuał wyglądał i czy komnata małżeńska była osobnym obrzędem.

Czy Ewangelia Filipa jest częścią Biblii?

Nie. Nie należy do kanonu Nowego Testamentu ani w Kościele katolickim, ani w Kościołach prawosławnych, ani we wspólnotach protestanckich. Jest ważnym źródłem do poznania różnorodności idei w późnym II i III wieku, ale nie ma statusu Ewangelii kanonicznej.

Podstawa źródłowa i doktrynalna: Ewangelia Filipa, NHC II,3, 59,2-11 i 63,30-64,9; Ef 5,25-32; Katechizm Kościoła Katolickiego 796 i 1612-1617. Główne stanowiska badawcze: Karen L. King, The Place of the Gospel of Philip in the Context of Early Christian Claims about Jesus’s Marital Status (2013); Simon Gathercole, The Gospel of Jesus’ Wife: Constructing a Context (2015).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *