Czy Maryja miała inne dzieci? Pierwsza żona Józefa i rodzinne tajemnice Nazaretu

W Nazarecie znano Jego rodzinę. Kiedy Jezus zaczął nauczać, sąsiedzi przypominali imię Jego Matki, wymieniali braci, wspominali siostry. Dla nich były to znajome twarze. Dla nas pozostało kilka zdań, z których od stuleci próbujemy odtworzyć życie całego domu.

Pytanie, czy Maryja miała inne dzieci, prowadzi dalej, niż początkowo się wydaje. Trzeba zajrzeć przed zwiastowanie, wrócić do narodzin Jezusa, a później przyjrzeć się ludziom nazywanym Jego rodzeństwem. W dawnych tekstach pojawia się też ktoś jeszcze: kobieta, która miała być żoną Józefa, zanim w jego życiu pojawiła się Maryja.

Ewangelie nie opowiadają jej historii. Apokryfy przedstawiają za to dom pełen dzieci, owdowiałego gospodarza i młodą dziewczynę oddaną pod jego opiekę. Gdy zestawimy te przekazy, zobaczymy, jak z kilku rodzinnych określeń wyrósł spór o całe życie Maryi i Józefa.

Zanim narodził się Jezus, Łukasz przedstawia Maryję jako dziewicę

Najpierw trzeba oddzielić dwa pytania: czy Maryja miała dzieci przed Jezusem i czy urodziła kolejne po Nim. Dawny spór o braci Pańskich dotyczył przede wszystkim drugiej możliwości. Przenoszenie tych samych argumentów na wcześniejsze życie Maryi prowadzi do pomieszania różnych historii.

Łukasz rozpoczyna opowiadanie o zwiastowaniu od przedstawienia Maryi jako dziewicy poślubionej Józefowi (Łk 1,26-27). Następnie przytacza Jej pytanie do anioła:

Jakże się to stanie, skoro nie znam męża?

(Biblia Tysiąclecia, Łk 1,34)

Znajomość mężczyzny oznacza tutaj współżycie, a nie brak małżonka czy narzeczonego. Józef został już przecież wymieniony. Pytanie Maryi kieruje uwagę na sposób poczęcia zapowiadanego Syna; odpowiedź anioła mówi o działaniu Ducha Świętego.

Wcześniejsze macierzyństwo Maryi nie ma w tej relacji oparcia. Nie otrzymujemy historii wdowy, która urodziła już dzieci, a obecnie nie żyje z mężczyzną. Taki scenariusz wymagałby osobnego świadectwa. Łukasz go nie dostarcza, a przedstawienie Maryi jako dziewicy przemawia przeciw niemu.

Nie należy jednak obciążać jednego zdania odpowiedzią na wszystkie pytania o dalsze życie. W tradycji katolickiej odczytywano Łk 1,34 także w związku z trwałym oddaniem Maryi Bogu. Sam werset nie opisuje jednak okoliczności złożenia ślubu dziewictwa ani uzgodnień między małżonkami. Te rozważania należą do interpretacji teologicznej.

Na tym etapie możemy ustalić rzecz konkretną: Jezus nie zostaje przedstawiony jako kolejne dziecko Maryi. Do tego, co wydarzyło się później, trzeba przejść z innymi fragmentami Ewangelii. Szerszy obraz Maryi w Biblii również powstaje z wielu scen, a nie z jednej wypowiedzi wyjętej z opowiadania.

Pierworodny Syn nie zapowiada narodzin następnego dziecka

W opisie narodzin Łukasz nazywa Jezusa:

swego pierworodnego Syna

(Biblia Tysiąclecia, Łk 2,7; fragment)

We współczesnej rozmowie określenie pierworodny łatwo przywołuje obraz najstarszego z kilkorga dzieci. Stąd bierze się argument, że skoro Jezus był pierworodnym, Maryja musiała później urodzić następne. Taki wniosek wykracza poza znaczenie samego tytułu.

Pierworództwo określa pierwsze narodziny i związany z nimi status, nie liczbę późniejszych porodów. Dziecko nie otrzymywało tego statusu dopiero wtedy, gdy na świat przyszedł młodszy brat. Pozostawało pierworodne także wtedy, gdy było jedynakiem.

U Łukasza słowo to prowadzi do świątyni. Opowiadanie o przedstawieniu Jezusa Panu przywołuje przepis dotyczący poświęcenia pierworodnego dziecka płci męskiej (Łk 2,22-24; por. Wj 13,2). Jest to związek z Prawem Izraela, a nie zapowiedź dalszych narodzin.

Ten fragment ma zatem różną wagę dla obu części naszego pytania. Jezus jest pierwszym dzieckiem Maryi, więc wcześniejsze dzieci nie mieszczą się w przedstawionej kolejności. Natomiast to, czy po Nim urodziły się następne, pozostaje poza zakresem samego określenia. Pierworodny może być jedynakiem albo mieć młodsze rodzeństwo. Aby rozstrzygnąć między tymi możliwościami, potrzebujemy dalszych danych.

Mateusz prowadzi opowieść do narodzin, a nie do kolejnej ciąży

Kolejne słowo, na którym zawisł rodzinny spór, znajduje się u Mateusza. Ewangelista opisuje przyjęcie Maryi przez Józefa i brak współżycia do momentu narodzin Jezusa. Zdanie zawiera określenie:

aż porodziła Syna

(Biblia Tysiąclecia, Mt 1,25; fragment)

W codziennej polszczyźnie zdanie o tym, że coś nie działo się aż do pewnego wydarzenia, często sugeruje późniejszą zmianę. Łatwo więc odczytać ten werset jako informację, że po narodzinach rozpoczęło się zwyczajne życie seksualne małżonków.

Tekst nie opowiada jednak o takim dalszym ciągu. Mateusz doprowadza wywód do narodzin Jezusa, ponieważ wyjaśnia Jego pochodzenie. Wskazanie granicy czasowej nie jest jeszcze relacją o tym, co wydarzyło się po jej przekroczeniu.

To samo rozróżnienie działa w drugą stronę. Gdy czytamy wyłącznie Mt 1,25, nie otrzymujemy pełnej deklaracji dotyczącej całego późniejszego małżeństwa. Trwałe dziewictwo Maryi Kościół wyznaje w świetle całości Objawienia i Tradycji. Nie trzeba dowodzić, że każde zdanie o narodzinach samodzielnie wyraża już całą tę prawdę.

Z Mt 1,25 wynika brak współżycia przed narodzeniem Jezusa. Późniejsze współżycie ani kolejne dzieci nie zostają tu opisane. Kto twierdzi, że werset bezpośrednio poświadcza późniejsze potomstwo Maryi i Józefa, dodaje do niego wydarzenie, którego ewangelista nie relacjonuje.

Mieszkańcy Nazaretu wymieniają braci i pamiętają o siostrach

Najsilniejsze napięcie pojawia się tam, gdzie Ewangelie wychodzą poza dzieciństwo. W scenie nauczania w Nazarecie Marek przytacza rodzinne określenie Jezusa:

brat Jakuba, Józefa, Judy i Szymona

(Biblia Tysiąclecia, Mk 6,3; fragment)

W tym samym wersecie zostają wspomniane siostry. Podobne wyliczenie znajdujemy w Mt 13,55-56. To rzeczywista grupa rodzinna, znana miejscowym. Nie wystarczy wyjaśnić, że wszyscy wierzący są braćmi: tutaj chodzi o rodzinę Jezusa.

Spór dotyczy dokładnego rodzaju pokrewieństwa. Greckie adelphoi jest zwykłym słowem oznaczającym braci, ale język biblijny zna także szersze użycie określeń braterskich. Przykładem jest relacja Abrama i Lota, którego Abram nazywa bratem, choć Lot jest jego bratankiem (Rdz 13,8; por. Rdz 11,27). Nie można więc mechanicznie utożsamić każdego wystąpienia słowa brat ze wspólną matką.

Nie działa również odwrotny skrót, według którego adelphoi miałoby po prostu znaczyć kuzyni. Sam wyraz nie ustala rodowodu. Potrzebujemy kontekstu i porównania osób występujących w różnych scenach.

Marek nazywa Jezusa synem Maryi, a następnie wymienia Jego braci. Nie dodaje w tym miejscu, że wymienieni mężczyźni są również Jej synami. Ich obecność jest wyraźna; wspólne macierzyństwo pozostaje przedmiotem interpretacji. Odtwarzaniu tych powiązań służy osobne omówienie braci i sióstr Jezusa. Tutaj prowadzą nas one do pytania o wcześniejsze życie Józefa.

W Protoewangelii Jakuba dom Józefa ma już swoją historię

W Protoewangelii Jakuba, apokryfie z II wieku, który nie należy do Nowego Testamentu, Maryja zostaje powierzona Józefowi po okresie pobytu w świątyni. Kandydaci do objęcia nad Nią opieki są wdowcami. Józef wzbrania się, wskazując na własną starość, posiadane dzieci i młodość Maryi (rozdz. 8-9).

Dzieci są więc w tej opowieści starsze od Jezusa i nie pochodzą od Maryi. Autor umieszcza Ją w rodzinie, która istniała wcześniej. Józef występuje przede wszystkim jako opiekun powierzonej mu dziewicy. Motyw jego synów wraca również podczas drogi do Betlejem (rozdz. 17).

Pierwsza żona pozostaje poza główną sceną. Tekst potrzebuje owdowiałego ojca, lecz nie przedstawia pełnej biografii zmarłej kobiety ani kompletnego wykazu jej potomstwa. Nie daje podstaw, by dopisywać do tej rodziny wszystkie imiona znane z późniejszych opowieści.

Tak powstaje wyjaśnienie, w którym rodzina Jezusa obejmuje dzieci Józefa z poprzedniego związku. Jezus wzrastałby wśród nich bez wspólnej matki, a przy wyznawanym dziewiczym poczęciu także bez wspólnego biologicznego ojca. Nazywanie ich przyrodnim rodzeństwem jest więc skrótem; dokładniej chodzi o więź rodzinną przez Józefa.

Ten sam tekst, z którego pochodzą opowieści o rodzicach Maryi, przekazuje zatem również jeden z dawnych obrazów Jej przyszłego domu.

Epifaniusz i Historia Józefa Cieśli dopisują rodzinie imiona

W IV wieku Epifaniusz z Salaminy bronił trwałego dziewictwa Maryi przeciw jego przeciwnikom. W Panarionie przedstawiał Józefa jako wdowca, który miał z wcześniejszą żoną czterech synów i dwie córki. Wymieniał Jakuba, Józefa, Symeona i Judę oraz Marię i Salome. Józef przyjmujący Maryję miał według niego ponad osiemdziesiąt lat (Panarion 78,8,1-2).

Wiek Józefa pełni w argumentacji określoną funkcję. Epifaniusz odwołuje się do niego, wyjaśniając opiekuńczy charakter relacji z Maryją (78,8,4). Nie otrzymujemy neutralnego spisu mieszkańców Nazaretu, lecz rekonstrukcję rodziny włączoną w obronę dziewictwa.

Inną wersję rozbudowuje późniejsza, wywodząca się z chrześcijańskiego Egiptu Historia Józefa Cieśli. Datowanie jej powstania pozostaje sporne; badacze rozważają różne etapy późnej starożytności. Utwór ma formę opowieści Jezusa o Józefie i jego śmierci, zachowanej w przekazach koptyjskich i arabskim.

W dostępnym przekładzie wersji arabskiej pierwsza żona Józefa rodzi czterech synów: Judę, Justusa, Jakuba i Szymona, oraz dwie córki: Assię i Lidię. Po jej śmierci Maryja zostaje powierzona wdowcowi. W dalszej części część dzieci ma już własne rodziny, a w domu pozostają Juda i Jakub (rozdz. 2-4, 11).

Utwór przypisuje Józefowi 111 lat życia i szczegółowo rozpisuje jego wcześniejsze małżeństwo (rozdz. 14-15). Tych liczb nie podają Ewangelie. Szczegółowość opowiadania świadczy o jego rozwiniętej formie, sama nie potwierdza historycznej dokładności.

Rozbieżności są wymowne. U Epifaniusza córki noszą inne imiona niż w przywołanej wersji Historii Józefa Cieśli, różni się również wykaz synów. Nie są to dwa zgodne odpisy jednego rodzinnego dokumentu. Oba przekazy rozwijają podobny model domu, lecz nie zachowują identycznych danych. Osobny problem pochodzenia imion sióstr Jezusa dobrze pokazuje, jak łatwo późniejsze szczegóły zaczynają uchodzić za biblijne.

Przywołane ustępy nie podają imienia pierwszej żony Józefa. Salome wymieniona przez Epifaniusza jest jego córką. Nie należy przenosić jej imienia na zmarłą żonę ani łączyć różnych postaci tylko dlatego, że powracają w rodzinnych przekazach.

Hieronim broni Maryi, ale odrzuca wcześniejszą żonę Józefa

Około 383 roku Hieronim odpowiedział Helwidiuszowi, który uważał, że po narodzinach Jezusa Maryja i Józef mieli kolejne dzieci. Argumenty przeciwnika znamy przede wszystkim z odpierającego je pisma Hieronima. Sam traktat Helwidiusza nie zachował się.

Hieronim proponował inne wyjaśnienie niż rodzina wdowca. Braci Jezusa uznawał za krewnych, wiążąc Jakuba i Józefa z inną Marią występującą w opowiadaniach ewangelicznych. W obronie dziewictwa Maryi poszedł jeszcze dalej: opowiedział się również za dziewictwem Józefa i zakwestionował opowieść o jego wcześniejszej żonie (Przeciw Helwidiuszowi, 13-17, 21).

Nie był to więc spór między jedną stroną uznającą dziewictwo i drugą, która je odrzucała. Epifaniusz i Hieronim bronili trwałego dziewictwa Maryi, a różnili się w rekonstrukcji rodziny. Jeden widział dzieci poprzedniej żony Józefa, drugi krewnych należących do innego domu.

Rozwiązanie Hieronima również wymaga zestawienia kilku scen i utożsamienia postaci. Ewangelie nie podają kompletnego drzewa genealogicznego wszystkich wymienionych osób. Trzeba odróżnić samą obronę prawdy wiary od historycznej pewności każdego szczegółu proponowanej genealogii.

Trzy chronologie prowadzą do trzech różnych domów

Po oddzielnym przeczytaniu fragmentów można porównać trzy klasyczne rozwiązania. Wszystkie próbują wyjaśnić tę samą grupę nazywaną braćmi i siostrami Jezusa, ale umieszczają ją w rodzinnej historii w różnych miejscach.

Model rodzinyKolejność wydarzeńGłówny argumentLuka w rekonstrukcji
Późniejsze dzieci Maryi i Józefa, jak u HelwidiuszaNarodziny Jezusa, potem kolejne dzieciZwykłe znaczenie określenia bracia i odczytanie Mt 1,25 jako zapowiedzi zmianyBrak opisów kolejnych narodzin; wskazane słowa same nie dowodzą późniejszego macierzyństwa
Wcześniejsze dzieci Józefa, jak u EpifaniuszaPierwsze małżeństwo, dzieci, owdowienie, przyjęcie Maryi, narodziny JezusaDawny przekaz o Józefie jako ojcu już przed spotkaniem z MaryjąEwangelie nie wspominają pierwszej żony; późniejsze wykazy rodziny są rozbieżne
Krewni Jezusa, jak u HieronimaJezus rodzi się Maryi; wymienieni bracia należą do szerszej rodzinySzerszy biblijny język pokrewieństwa i porównanie kobiet występujących w EwangeliachDokładne utożsamienia osób i stopnie pokrewieństwa wymagają interpretacji

Propozycja, że Maryja urodziła dzieci jeszcze przed Jezusem, nie jest wariantem żadnej z tych trzech chronologii. Wymagałaby odrębnego świadectwa i wyjaśnienia, jak pogodzić ją z Łukaszowym przedstawieniem dziewicy i Jej pierworodnego Syna. Przesunięcie dzieci Józefa na dzieci Maryi nie rozwiązuje tego problemu.

Obrona dziewictwa wpłynęła na opowieści o rodzinie

W rekonstrukcjach starożytnych autorów wyraźnie działa przekonanie o trwałym dziewictwie Maryi. Nie musimy zgadywać ich motywów. Już Orygenes w III wieku opisywał pogląd, że bracia Jezusa byli synami Józefa z wcześniejszej żony, i wiązał przyjmowanie tego wyjaśnienia z obroną dziewictwa Maryi (Komentarz do Ewangelii Mateusza X,17).

Możemy więc wskazać teologiczny cel rodzinnej rekonstrukcji. Nie oznacza to jeszcze, że ustaliliśmy pochodzenie każdego jej elementu. Z samej przydatności opowieści w sporze nie wynika, że wszystkie szczegóły zostały dopiero na jego potrzeby wymyślone. Potrzebne byłyby dodatkowe dane o wcześniejszym przekazie i zależnościach między tekstami.

Najwięcej mówi nam tutaj zgodność i rozbieżność zarazem. Powraca model starszego ojca z dziećmi, ale zmieniają się imiona i chronologia. Pewniej możemy odtworzyć historię tego wyjaśnienia niż potwierdzić na jego podstawie biografię pierwszej żony Józefa.

Podobne rozróżnienie należy zachować przy poglądzie Hieronima. Obrona dziewictwa nie nadaje automatycznie historycznej pewności każdemu zaproponowanemu powiązaniu kuzynów. Uznanie doktryny i ocena konkretnego rodowodu pozostają dwoma różnymi zadaniami.

Wiara Kościoła nie wymaga pełnego rodowodu Józefa

Na główne pytanie odpowiedź katolicka jest jasna: Maryja nie miała innych dzieci; Jezus jest Jej jedynym Synem. Kościół wyznaje Jej trwałe dziewictwo, również po narodzeniu Chrystusa. Katechizm przedstawia to nauczanie w punktach 499-501 i odrzuca utożsamienie ewangelicznych braci z innymi dziećmi Maryi.

W punkcie 500 Katechizm wskazuje na Jakuba i Józefa jako synów innej Marii oraz na szerszy język pokrewieństwa. Nie podaje przy tym pełnej biografii Józefa. Pierwsza żona, liczba wcześniejszych dzieci czy wiek owdowienia nie są faktami ustalonymi przez Ewangelie ani osobnym dogmatem.

Nie wynika stąd pomniejszenie małżeństwa czy macierzyństwa innych kobiet. Dziewictwo Maryi jest szczególnym powołaniem w historii zbawienia. Jej związek z Józefem Kościół uznaje za prawdziwe małżeństwo, a jego opiekę nad Jezusem za rzeczywiste ojcowskie zadanie.

Do domu w Nazarecie docieramy przez świadectwa o nierównej szczegółowości i różnym charakterze. Ewangelie zachowują imiona krewnych, apokryfy wprowadzają wcześniejszą rodzinę Józefa, a dawni polemiści próbują połączyć rozproszone wzmianki. Czytając je osobno, możemy zobaczyć więcej, niż gdybyśmy złożyli je w jedną pozornie bezszwową historię. Także miejsce, w którym opowieść o pierwszej żonie Józefa pozostaje opowieścią, choć przez stulecia nadawano jej coraz wyraźniejszą twarz.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 1,26-35; Łk 2,7.22-24; Mt 1,18-25; Mk 6,3; Katechizm Kościoła Katolickiego, 499-501.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *