Czy Jezus miał braci i siostry? Rodzeństwo Jezusa w Biblii, apokryfach i dawnych sporach

W Nazarecie ktoś zaczyna wyliczać imiona. Jakub, Jozes, Juda, Szymon. Pada też wzmianka o siostrach, które nadal mieszkają wśród miejscowych. Dla słuchaczy to znajome twarze, część zwyczajnego świata, z którego wyszedł Jezus. Dla późniejszych czytelników te same słowa staną się początkiem sporu.

Czy Jezus miał braci i siostry? Pytanie brzmi prosto, dopóki nie zestawimy Ewangelii z listami Pawła, dawnymi opowieściami o Józefie i nauczaniem o Maryi. Wtedy przy jednym rodzinnym stole zaczynają pojawiać się trzy różne rodziny.

W jednej dorastają kolejne dzieci Maryi i Józefa. W drugiej Józef przyprowadza do małżeństwa dzieci z wcześniejszego związku. W trzeciej imiona należą do dalszych krewnych. Zanim wybierzemy którąś z tych rekonstrukcji, trzeba usłyszeć, co właściwie zapisali najwcześniejsi autorzy.

Nazaret pamięta imiona, których Ewangelia nie wyjaśnia

Scena u Marka zaczyna się od zdumienia nauczaniem Jezusa. Mieszkańcy rodzinnej miejscowości próbują pogodzić Jego mądrość i niezwykłe czyny z człowiekiem, którego przecież znają. Przywołują pracę, matkę i rodzinę:

Czy nie jest to cieśla, syn Maryi, a brat Jakuba, Józefa, Judy i Szymona? Czyż nie żyją tu u nas także jego siostry?

(Biblia Tysiąclecia, Mk 6,3; fragment)

W greckim tekście Marka drugie imię ma formę odpowiadającą polskiemu Jozesowi. Mateusz w analogicznej scenie podaje Józefa, a kolejność dwóch ostatnich imion odwraca: Jakub, Józef, Szymon i Juda (Mt 13,55-56). Różnica form imienia i porządku listy nie zmienia sedna: obaj ewangeliści umieszczają tych mężczyzn w rodzinnym otoczeniu Jezusa.

Siostry pozostają bezimienne. Liczba mnoga wskazuje na co najmniej dwie, lecz nie pozwala policzyć ich dokładnie. Późniejsze tradycje uzupełnią tę lukę, ale sam tekst ewangeliczny jej nie wypełnia.

Marek nazywa Jezusa synem Maryi. Nie dodaje jednak, że wymienieni mężczyźni są również jej synami. To rozróżnienie stanie się ważnym argumentem w sporze. Sama jego obecność nie rozstrzyga sprawy: autor przedstawia rodzinę rozpoznawalną dla mieszkańców, a nie sporządza genealogii każdego z jej członków.

Nie należy też liczyć tych dwóch scen jako całkowicie niezależnych świadectw. Należą do wspólnej tradycji synoptycznej; podobieństwo Marka i Mateusza ma znaczenie literackie. Problem robi się poważniejszy, gdy te same określenia powracają poza tą sceną.

Rodzina wraca także tam, gdzie nie ma mieszkańców Nazaretu

W Mk 3,31-35 matka Jezusa i Jego bracia przychodzą, zatrzymują się na zewnątrz i posyłają po Niego. Jezus wskazuje ludzi zgromadzonych wokół siebie i określa swoją rodzinę przez pełnienie woli Boga. Rodzina duchowa powstaje tu na tle rodziny, która rzeczywiście przyszła Go szukać. Nie można więc wszystkich występujących w tej scenie braci zamienić po prostu w współwyznawców.

Wcześniejsza wzmianka o bliskich, którzy chcą Go powstrzymać (Mk 3,20-21), wzmacnia napięcie tej opowieści. Nie uprawnia jednak do przypisania Maryi każdej wypowiedzi zbiorowej ani do odtwarzania przekonań poszczególnych krewnych.

Jan przedstawia braci rozmawiających z Jezusem o wyjściu do Judei i dodaje, że w tym momencie nie wierzyli w Niego (J 7,3-5). Także tutaj określenie opisuje konkretną grupę rodzinną, odróżnioną od uczniów.

Później obraz się zmienia. W Dz 1,14 bracia Jezusa trwają na modlitwie razem z Maryją, kobietami i apostołami. Autor wymienia ich jako rozpoznawalną grupę już wewnątrz wspólnoty. Są zatem częścią opowieści o początkach Kościoła, nie jedynie kłopotliwym szczegółem z rodzinnej miejscowości.

Paweł spotkał człowieka nazywanego bratem Pana

List do Galatów jest szczególnie cenny, ponieważ Paweł opisuje własną wizytę w Jerozolimie i osobiste spotkania. Wspomina Kefasa oraz Jakuba, którego określa jako:

brata Pańskiego

(Biblia Tysiąclecia, Ga 1,19; fragment)

To świadectwo z pierwszego pokolenia chrześcijan, wcześniejsze od zwykle przyjmowanego datowania spisania Ewangelii. Paweł nie rekonstruuje dzieciństwa Jezusa. Posługuje się określeniem, które pozwala rozpoznać konkretną osobę.

Wszyscy wierzący mogą być dla niego braćmi, ale tutaj tytuł wyróżnia Jakuba spośród innych chrześcijan. Odczytanie go jako zwykłego zwrotu do współwyznawcy nie tłumaczyłoby dobrze funkcji tego dopowiedzenia. Najmocniej przemawia do nas rozumienie rodzinne, choć sam zwrot nadal nie wskazuje matki Jakuba.

Nie trzeba przy tym automatycznie utożsamiać go z Jakubem, synem Alfeusza, należącym do Dwunastu. Takie utożsamienie ma długą historię, lecz wymaga osobnego uzasadnienia. Określenie apostoła nie zawsze ogranicza się w Nowym Testamencie do Dwunastu; sam Paweł jest tego oczywistym przykładem.

Greckie adelphoi otwiera kilka możliwości, ale nie wybiera za czytelnika

Greckie adelphoi jest liczbą mnogą słowa adelphos, czyli brat. W zwyczajnym kontekście rodzinnym naturalnie oznacza braci. Może jednak funkcjonować szerzej: w języku religijnym, wspólnotowym, a także w określonych relacjach rodzinnych.

Znaczenie ma biblijne zaplecze tej greki. W Septuagincie, greckim przekładzie Starego Testamentu, Abraham i jego bratanek Lot mogą być określani językiem braterstwa (Rdz 13,8; 14,14-16). Wyraz nie musi wszędzie oznaczać synów tej samej matki. O roli tej tradycji językowej piszemy również przy pytaniu, czy Jezus i apostołowie korzystali z Septuaginty.

Z tego przykładu nie wynika jednak, że braci Jezusa należy automatycznie tłumaczyć jako kuzynów. Greka znała bardziej precyzyjne określenia. W Kol 4,10 Marek zostaje nazwany anepsios Barnaby, czyli jego kuzynem. Istniało też ogólniejsze słownictwo pokrewieństwa.

Nie przekonują nas zatem dwa skrajne skróty: że adelphoi zawsze oznacza biologiczne rodzeństwo oraz że w świecie biblijnym właściwie oznacza kuzynów. Możliwość językowa i najbardziej prawdopodobny sens konkretnej sceny to dwa różne pytania. Rozstrzygnięcia trzeba szukać także w sposobie przedstawienia rodziny, nie tylko w słowniku.

Helwidiusz czytał te wzmianki jako historię kolejnych dzieci

Pod koniec IV wieku Helwidiusz bronił poglądu, że po narodzeniu Jezusa Maryja i Józef podjęli zwyczajne życie małżeńskie i mieli dzieci. Jego pismo nie zachowało się jako osobny tekst. Argumentację znamy głównie z odpowiedzi Hieronima, napisanej około 383 roku.

Przy zachowaniu wiary w dziewicze poczęcie Jezusa takie dzieci byłyby Jego rodzeństwem przyrodnim ze strony Maryi. Spór o jej późniejsze macierzyństwo nie jest tym samym co spór o sposób poczęcia Jezusa.

To źródło wymaga uważnego czytania: przeciwnik cytuje Helwidiusza i zarazem ostro go zwalcza. Spór dotyczy dziewictwa Maryi, ale również wartości małżeństwa i dziewictwa jako sposobów chrześcijańskiego życia.

Według relacji Hieronima Helwidiusz łączył wzmianki o braciach z opisem narodzenia Jezusa. Przywoływał brak współżycia do czasu porodu oraz określenie Jezusa jako pierworodnego. Hieronim odpowiadał, że żaden z tych zwrotów sam nie dowodzi późniejszych narodzin (Przeciw Helwidiuszowi, 3-13).

O sile pierwszej rekonstrukcji stanowi jednak także coś szerszego: matka, bracia i siostry pojawiają się razem w scenach rodzinnych. Odczytanie ich jako dzieci tego samego gospodarstwa domowego powstaje bez konieczności budowania dodatkowego drzewa pokrewieństwa.

Słowa o narodzeniu nie opisują całego późniejszego małżeństwa

W Mt 1,25 autor stwierdza, że Józef nie współżył z Maryją do narodzenia syna. Zdanie zabezpiecza sens opowieści o poczęciu Jezusa. W potocznym odbiorze taka granica czasowa może sugerować późniejszą zmianę, lecz sama konstrukcja nie ustanawia konieczności tej zmiany.

Nie daje też podstaw do odwrócenia argumentu: skoro werset nie dowodzi późniejszego współżycia, to musi dowodzić jego braku przez całe życie. Mateusz mówi wprost o okresie przed narodzeniem Jezusa. Dalsza historia wymaga innych przesłanek.

Podobnie jest z pierworodnym w Łk 2,7. W dalszej części rozdziału Łukasz wiąże narodziny z prawem dotyczącym pierwszego syna otwierającego łono matki. Taki status nie czekał na urodzenie drugiego dziecka. Pierworodny mógł pozostać jedynakiem.

Oba miejsca mają więc znaczenie w sporze, ale nie dostarczają kompletnej odpowiedzi. Osłabiają argument o nieuchronności jednej interpretacji. Nie zastępują świadectwa o tym, kto był matką Jakuba, Jozesa, Judy i Szymona.

W apokryfie Józef przychodzi do Maryi z własną przeszłością

Druga rekonstrukcja otrzymuje wyraźną postać już w Protoewangelii Jakuba, apokryfie powstałym w II wieku, zwykle datowanym około połowy tego stulecia. Dzieło nie należy do kanonu Nowego Testamentu. Opowiada o dzieciństwie Maryi i okolicznościach narodzenia Jezusa.

Kiedy Józef zostaje wybrany na jej opiekuna, protestuje:

Mam dzieci i jestem stary, a ona jest młodą dziewczyną.

(Protoewangelia Jakuba, 9; przekład własny na podstawie angielskiego przekładu Alexandra Walkera)

Autor umieszcza Józefa wśród wdowców i przedstawia go jako starszego ojca rodziny (rozdziały 8-9). Później jedno z jego dzieci prowadzi zwierzę, na którym podróżuje Maryja (rozdział 17). To dzieci obecne przed narodzeniem Jezusa, nie potomstwo Maryi.

Tak powstaje obraz rodziny, w której ewangeliczni bracia mogą być wcześniejszymi synami Józefa. Apokryf poświadcza istnienie tego wyobrażenia w II wieku. Nie staje się przez to relacją naocznego świadka z domu w Nazarecie.

Wpływ tej księgi na chrześcijańską pamięć był jednak duży. To także źródło tradycji o Annie i Joachimie, co szerzej omawiamy w artykule o Protoewangelii Jakuba i rodzicach Maryi.

Epifaniusz broni dziewictwa Maryi, zachowując dzieci Józefa

W IV wieku podobną rekonstrukcję rozwija Epifaniusz z Salaminy. W Panarionie 78, skierowanym przeciw przeciwnikom trwałego dziewictwa Maryi, opisuje wcześniejsze małżeństwo Józefa. Wymienia czterech synów oraz dwie córki, Marię i Salome (78,8-9).

W jego ujęciu Maryja nie jest ich matką. Braterstwo Jezusa wynika z przynależności do rodziny Józefa, którego otoczenie uważało za Jego ojca. Ten model stał się charakterystyczny dla tradycji wschodniej.

Określenie bracia przyrodni bywa tu nieprecyzyjne. Jeśli zachowujemy wiarę w dziewicze poczęcie Jezusa, wcześniejsze dzieci Józefa nie mają z Nim wspólnego biologicznego ojca. Chodzi o rodzeństwo w rodzinie, do której Jezus należy przez Józefa.

Ta możliwość dobrze tłumaczy wspólną obecność z Maryją. Wprowadza jednak do rekonstrukcji wcześniejszą żonę Józefa, o której Ewangelie kanoniczne nie opowiadają. Jej mocną stroną jest dawność tradycji; słabą pozostaje brak bezpośredniego potwierdzenia takiej historii w Nowym Testamencie.

Kuzyni pojawiają się po połączeniu kilku scen spod krzyża

Trzecia rekonstrukcja zakłada dalsze pokrewieństwo. Hieronim bronił odczytania braci jako krewnych, łącząc je z identyfikacją kobiet obecnych przy śmierci Jezusa (Przeciw Helwidiuszowi, 14-17).

W Mk 15,40 pojawia się Maria, matka Jakuba Mniejszego i Jozesa. Mt 27,56 wymienia Marię, matkę Jakuba i Józefa. Powrót dwóch imion znanych ze sceny w Nazarecie przyciąga uwagę. Otwiera możliwość, że chodzi o tych samych mężczyzn i o inną matkę niż Maryja.

Do tego dochodzi J 19,25, gdzie obok matki Jezusa występują jej siostra, Maria Kleofasowa i Maria Magdalena. Sposób odczytania wyliczenia pozwala widzieć tu trzy albo cztery kobiety: Maria Kleofasowa może być utożsamiana z siostrą matki Jezusa albo wymieniana obok niej.

Jeżeli połączymy Marię Kleofasową z matką Jakuba i Jozesa, a następnie z siostrą lub powinowatą Maryi, uzyskujemy wyjaśnienie kuzynostwa. Żaden z tych fragmentów nie przedstawia jednak wszystkich połączeń naraz.

Trzeba rozpoznać te same osoby mimo różnicy opisów i przyjąć konkretną interpretację Janowego wyliczenia. Dla Judy, Szymona i sióstr pozostaje jeszcze mniej danych. Dlatego ogólne określenie bliskich krewnych jest łatwiejsze do obrony niż dokładne drzewo genealogiczne wszystkich wymienionych osób.

Za wyborem tej drogi stało też przekonanie Hieronima o dziewictwie samego Józefa, opisane w opracowaniu Cavadiniego. Model kuzynostwa zachowywał dziewictwo obojga małżonków. Wcześniejsze dzieci Józefa nie pasowały do takiej wizji, choć pozwalały zachować trwałe dziewictwo Maryi.

Dawność tradycji i prostota lektury nie prowadzą do identycznego wyniku

Trzy rekonstrukcje nie mają takiego samego oparcia w każdym rodzaju źródeł. Jedna najlepiej odpowiada pierwszemu odczytaniu scen rodzinnych. Inna ma wczesne świadectwo pozakanoniczne. Jeszcze inna rozwija się przez zestawianie rozproszonych danych.

RekonstrukcjaCo przemawia za niąCo trzeba dodatkowo przyjąć
Dzieci Maryi i Józefa, urodzone po JezusieZwykły sens określeń rodzinnych oraz wspólne występowanie matki, braci i sióstrŻe te określenia wskazują także na wspólne macierzyństwo Maryi, którego autorzy nie stwierdzają wprost
Wcześniejsze dzieci JózefaDawna tradycja o Józefie mającym dzieci oraz możliwość braterstwa w obrębie jednego domuWcześniejsze małżeństwo Józefa, nieopisane w Ewangeliach kanonicznych
Dalsi krewni, najczęściej rozumiani jako kuzyniSzersze biblijne użycie języka braterstwa i wzmianki o matce Jakuba i JozesaKonkretne utożsamienia osób z różnych scen oraz wyjaśnienie pozostałych członków rodziny

Przy lekturze samych scen rodzinnych najmniej dodatkowych założeń wymaga pierwsze wyjaśnienie. Tak oceniamy naturalny sens narracji o matce, braciach i siostrach. Jest to ocena prawdopodobieństwa odczytania tekstu, a nie ustalenie biologicznego pochodzenia tych osób.

Podobny wniosek historyczny formułował katolicki biblista John P. Meier. Nie był to jednak jedyny poważny głos. Richard Bauckham wskazywał, że wzmianki nowotestamentowe pasują również do wcześniejszych dzieci Józefa, a brak wyraźnego nazwania ich dziećmi Maryi pozostawia sprawę otwartą. W swoim opracowaniu o krewnych Jezusa nie rozstrzygał między tymi dwiema możliwościami.

Różnicę ich ocen omawia także teolog John C. Cavadini w The Fatherly Heart of Saint Joseph. Przypomina, że skoro ewangelista może nazywać Józefa ojcem Jezusa, zachowując przekaz o dziewiczym poczęciu, również nazwa braci nie musi opisywać więzi biologicznej.

Największego łańcucha dodatkowych identyfikacji wymaga szczegółowa wersja kuzynostwa. Nie znaczy to, że szersze pokrewieństwo jest językowo wykluczone. Trudność polega na udowodnieniu, że właśnie tak należy odczytać wszystkie wzmianki i przypisać im konkretne osoby.

Najstarsze opowieści już łączą rodzinę z wiarą w dziewictwo Maryi

Łatwo opowiedzieć tę historię jako późne usunięcie dzieci z domu Maryi. Chronologia źródeł jest mniej wygodna dla tak prostego scenariusza. Opowieść o wcześniejszych dzieciach Józefa funkcjonuje już w II wieku, na długo przed Hieronimem.

Zarazem dawność nie przesądza o historyczności. Autor Protoewangelii interesuje się dziewictwem Maryi i nadaje temu tematowi rozbudowaną postać narracyjną. Epifaniusz jawnie broni określonego przekonania. Hieronim również nie podchodzi do genealogii bez teologicznych założeń.

Nie mamy materiału pozwalającego pewnie ustalić kierunek całej zależności: czy wcześniejsza pamięć o rodzinie Józefa wspierała przekonanie o dziewictwie Maryi, czy przekonanie o dziewictwie pomagało kształtować opowieść o jego dzieciach. Bauckham rozważał obie możliwości.

Możemy natomiast wskazać różnicę między świadectwami. Nowy Testament zachowuje nazwy relacji i sceny spotkań. Późniejsze teksty próbują uzupełnić pochodzenie ich uczestników. Im bardziej szczegółowa staje się rekonstrukcja, tym uważniej trzeba pytać, skąd pochodzą jej kolejne elementy.

Nauczanie o Maryi ma własną odpowiedź i określone granice

Kościół katolicki naucza trwałego dziewictwa Maryi: przed narodzeniem Jezusa, przy Jego narodzeniu i po narodzeniu. Jezus jest jej jedynym Synem. To obowiązująca prawda wiary, a nie tylko jedna z dopuszczalnych opinii o rodzinie z Nazaretu.

Katechizm Kościoła Katolickiego, 499-501, odnosi się wprost do braci i sióstr Jezusa. Wyjaśnia, że nie chodzi o inne dzieci Maryi. W punkcie 500 przywołuje Jakuba i Józefa jako synów innej Marii oraz ujmuje ich relację do Jezusa jako bliskie pokrewieństwo wyrażone biblijnym językiem.

Tego stanowiska nie należy ukrywać za stwierdzeniem, że Kościół niczego nie rozstrzyga. Rozstrzyga: Maryja nie miała kolejnych dzieci. Nie podaje jednak pełnej genealogii każdej osoby wymienionej w Mk 6,3, a szczegółowe rekonstrukcje krewnych pozostają odrębnym zadaniem.

Nie należy też utożsamiać trwałego dziewictwa z niepokalanym poczęciem. Pierwsze dotyczy dziewictwa Maryi i jej macierzyństwa; drugie jej zachowania od grzechu pierworodnego od początku własnego istnienia.

W katolickiej lekturze znaczenie ma całość ewangelicznego obrazu Maryi oraz Tradycja Kościoła. Ocena, że jakaś rekonstrukcja jest prostsza przy ograniczonym zestawie danych historycznych, nie staje się przez to katolicką odpowiedzią doktrynalną.

Pod krzyżem Jezus powierza matkę uczniowi

Do sporu często wraca jeszcze J 19,26-27. Jezus powierza Maryję umiłowanemu uczniowi, a uczeń przyjmuje ją do siebie. Gdyby miała innych synów, dlaczego opiekę nad nią otrzymał ktoś inny?

To sensowne pytanie i argument pasujący do nauczania o jej jedynym Synu. Scena nie wylicza jednak wszystkich krewnych ani nie objaśnia ich nieobecności. Nie daje samodzielnej podstawy do odtworzenia całego składu rodziny. Ma również sens teologiczny: pod krzyżem zostaje ustanowiona więź między matką Jezusa a Jego uczniem.

Podobnie wcześniejszy brak wiary braci z J 7,5 nie opisuje całej ich późniejszej drogi. Dz 1,14 umieszcza ich już we wspólnocie modlitwy. Nie możemy zamienić jednego momentu opowieści w niezmienną biografię wszystkich jej bohaterów.

W Nazarecie mieszkańcy znali imiona, których my nie potrafimy już bezspornie wpisać w pełne drzewo rodzinne. Ewangelia zachowała ich bliskość wobec Jezusa; późniejsze pokolenia próbowały ustalić jej dokładny rodzaj. Uczciwa lektura wymaga zachowania obu rzeczy: wyraźnego nauczania Kościoła oraz różnicy między tym, co źródła mówią wprost, a tym, co dopowiadamy, próbując je połączyć.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Mk 6,3; Mt 13,55-56; Ga 1,19; Dz 1,14; Katechizm Kościoła Katolickiego 499-501.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *