Rodzice Maryi: Anna i Joachim. Historia zachowana w apokryfie, której nie ma w Biblii

Na starych obrazach spotykają się przy bramie miasta. Obejmują się tak, jakby właśnie skończyło się długie oczekiwanie. Na innych przedstawieniach kobieta pochyla się nad księgą, a obok niej stoi mała dziewczynka. Zanim rozpoznamy w dziecku Maryję, oglądamy zwyczajną rodzinną bliskość.

Jednak kiedy otwieramy Ewangelie i szukamy początku tej historii, obrazy nagle tracą podpisy. Nie znajdujemy ani sceny przy bramie, ani opisu dziecięcych lat Matki Jezusa. Pozostaje luka, którą chrześcijanie od dawna próbowali zrozumieć.

Opowieść o rodzicach Maryi przetrwała poza biblijnymi kartami. Warto przyjrzeć się jej uważnie, bo między zachowanym imieniem a szczegółową historią dzieciństwa może być znacznie większa odległość, niż podpowiada pamięć wyniesiona z kościoła.

Ewangelie spotykają Maryję dopiero u progu jej powołania

Łukasz przedstawia Maryję w Nazarecie jako dziewicę poślubioną Józefowi. Mateusz rozpoczyna opowieść o Jej macierzyństwie od sytuacji, w której oczekuje już dziecka. Żaden z nich nie opisuje Jej narodzin, wychowania ani domu rodziców. Imion Anny i Joachima nie przekazują kanoniczne Ewangelie.

To milczenie odpowiada kierunkowi tych ksiąg: opowiadają o Jezusie Chrystusie, a losy Jego Matki ukazują w związku z Jego misją. Nie obiecują pełnej biografii Maryi. Rozróżnienie między tym, co o Maryi mówią Ewangelie, a tym, co dopowiada późniejsza tradycja, pozwala czytać obie warstwy bez ich mieszania.

Najstarszą zachowaną rozbudowaną opowieść o Annie i Joachimie zawiera Protoewangelia Jakuba, zwykle datowana na II wiek, często na jego drugą połowę. To apokryf, czyli w tym przypadku pismo pozostające poza kanonem Nowego Testamentu. Przypisanie go Jakubowi nie stanowi dowodu, że napisał je krewny Jezusa. Autor jest nieznany, a tekst dzieli od opisywanego dzieciństwa Maryi wiele pokoleń.

Historia Anny i Joachima zaczyna się od upokorzenia

W pierwszych rozdziałach apokryfu Joachim jest człowiekiem zamożnym i hojnym. Jego bezdzietność staje się jednak powodem publicznego poniżenia: Rubim kwestionuje pierwszeństwo Joachima w składaniu darów, ponieważ nie doczekał się potomstwa. Zraniony mąż odchodzi na pustkowie, gdzie pości i modli się przez czterdzieści dni.

Anna pozostaje sama. Opłakuje brak dziecka i nieobecność męża. W ogrodzie widzi ptasie gniazdo, a płodność przyrody pogłębia jej ból. Wtedy opowieść zmienia kierunek:

Anno, Anno, Pan wysłuchał twojej modlitwy; poczniesz i porodzisz.

(Protoewangelia Jakuba, 4; przekład własny na podstawie angielskiego przekładu Alexandra Walkera)

Anna obiecuje oddać przyszłe dziecko Bogu. Zapowiedź dociera również do Joachima. Małżonkowie spotykają się przy bramie, a później rodzi się córka, której matka nadaje imię Maryja.

W tej historii cierpienie ma także wymiar społeczny: bohaterowie muszą znosić cudze osądy. Zarzut wobec Joachima jest głosem postaci apokryfu, a nie przepisem Prawa Mojżeszowego zakazującym bezdzietnym składania ofiar. Nie wolno na jego podstawie przedstawiać całego judaizmu jako religii, która odrzucała bezdzietnych.

Biblijna opowieść o Zachariaszu i Elżbiecie tym bardziej nie pozwala utożsamić braku potomstwa z moralną winą. Łukasz najpierw stwierdza:

Oboje byli sprawiedliwi wobec Boga

(Biblia Tysiąclecia, Łk 1,6)

Dopiero później mówi o ich bezdzietności i podeszłym wieku. Sprawiedliwość oraz niespełnione pragnienie dziecka występują tu obok siebie.

Za Anną, matką Maryi, widać inną Annę

Najbliższy biblijny odpowiednik tej historii znajduje się w Pierwszej Księdze Samuela. Anna, żona Elkany, nie ma dzieci i cierpi z powodu upokorzeń. Modli się w sanktuarium w Szilo, obiecuje poświęcić syna Panu, a po narodzinach Samuela rzeczywiście przyprowadza go do Helego.

O tego chłopca się modliłam, i spełnił Pan prośbę, którą do Niego zanosiłam.

(Biblia Tysiąclecia, 1 Sm 1,27)

Podobieństwo obejmuje imię matki, bezdzietność, bolesne oczekiwanie, modlitwę, narodziny i oddanie dziecka na służbę Bogu. W apokryfie miejsce Samuela zajmuje Maryja. Świątynne dzieciństwo wpisuje Ją w historię osób powołanych przez Boga jeszcze przed narodzeniem.

Paul Foster w opracowaniu The Protevangelium of James wskazuje wprost na ukształtowanie postaci małej Maryi według wzoru Samuela. Jest to konkretny argument literacki: autor apokryfu posługuje się rozpoznawalną biblijną opowieścią, aby przedstawić znaczenie przyszłej Matki Jezusa.

Nie mamy więc dwóch niezależnych świadectw, które potwierdzają ten sam zwyczaj oddawania dzieci do sanktuarium. Mamy wcześniejszą historię biblijną oraz późniejszy tekst chrześcijański, który wyraźnie ją przywołuje. Samo podobieństwo nie rozstrzyga jeszcze pochodzenia każdego szczegółu, ale każe pytać o sposób budowania opowieści.

Długo oczekiwane narodziny mają w Biblii własny język

Historia Samuela należy do szerszego ciągu. Sara rodzi Izaaka mimo podeszłego wieku. Rachel po długim oczekiwaniu zostaje matką Józefa. Żona Manoacha otrzymuje zapowiedź narodzin Samsona. W Ewangelii Łukasza Elżbieta i Zachariasz dowiadują się, że będą mieli syna, Jana.

W tych opowiadaniach przyjście dziecka wiąże się z działaniem Boga i przyszłym powołaniem. Autor Protoewangelii Jakuba świadomie umieszcza rodzinę Maryi w podobnej scenerii. Joachim wspomina Abrahama, a Anna w modlitwie odwołuje się do Sary. Biblijny wzór jest obecny w samym tekście, nie trzeba go dopiero odgadywać.

Taki sposób pisania pomaga zrozumieć intencję autora. Chce opowiedzieć o Maryi językiem historii zbawienia. Nie daje to jednak podstaw, by każdą scenę potraktować jako niezależnie zachowane wspomnienie rodzinne.

Trzeba też odróżnić tę opowieść od dogmatu o Niepokalanym Poczęciu Maryi. Dogmat mówi o zachowaniu Jej od grzechu pierworodnego od pierwszej chwili poczęcia, dzięki łasce Chrystusa. Nie oznacza poczęcia Maryi bez udziału ojca ani nie potwierdza szczegółów spotkania Anny i Joachima przy bramie.

Trzyletnia Maryja przekracza próg świątyni

W Protoewangelii Jakuba rodzice spełniają obietnicę, gdy córka ma trzy lata. Towarzyszą Jej dziewczęta z zapalonymi lampami. Kapłan przyjmuje dziecko i błogosławi mu, a Maryja pozostaje w świątyni. Według dalszego opisu otrzymuje pokarm z ręki anioła.

Kiedy kończy dwanaście lat, kapłani szukają dla Niej opiekuna. Obawiają się zbezczeszczenia sanktuarium, co zwykle odczytuje się jako odniesienie do zbliżającej się dojrzałości i związanych z nią przepisów o czystości rytualnej. Wybrany zostaje Józef, przedstawiony jako starszy wdowiec mający dzieci.

Opowieść od początku chroni wyjątkowość Maryi. Lily C. Vuong w książce Gender and Purity in the Protevangelium of James analizuje właśnie czystość jako zasadę organizującą Jej portret. Dzieciństwo w sanktuarium przygotowuje czytelnika na późniejsze dziewicze macierzyństwo.

Wątki o Józefie wyjaśniają ponadto, dlaczego ten sam tekst powraca w dyskusjach o pierwszej żonie Józefa i rodzinie z Nazaretu. Apokryf próbuje połączyć kilka zagadnień w jedną rodzinną historię. Nie każda z tych odpowiedzi ma jednak tę samą wartość historyczną.

Sanktuarium z apokryfu nie daje nam planu dzieciństwa Maryi

Przy opisie świątynnego wychowania pojawia się największa trudność. Nie mamy niezależnego, pewnego potwierdzenia, że przy świątyni jerozolimskiej działała instytucja przyjmująca trzyletnie dziewczynki i wychowująca je przez kolejne dziewięć lat w sposób przedstawiony w Protoewangelii.

Nie wystarczy jednak odpowiedzieć, że kobiety w ogóle nie miały związku ze służbą przy sanktuarium. Księga Wyjścia wspomina kobiety pełniące służbę przy wejściu do Namiotu Spotkania (Wj 38,8). Łukasz opisuje prorokinię Annę, wdowę oddającą się modlitwie i postom w świątyni (Łk 2,36-37). To różne miejsca, epoki i sytuacje. Żaden z tych fragmentów nie potwierdza świątynnej szkoły dla małych dziewczynek.

Dodatkową trudność sprawia umieszczanie Maryi w najświętszej części sanktuarium, przywoływane w dalszych rozdziałach apokryfu. Dostęp do Miejsca Najświętszego był ściśle ograniczony; List do Hebrajczyków przypomina, że wchodził tam arcykapłan raz w roku (Hbr 9,7). Dosłowna lektura wymagałaby więc przyjęcia nadzwyczajnego wyjątku, którego niezależne źródła nie poświadczają.

Teologiczny sens opowieści jest czytelny: przyszła Matka Chrystusa należy do Boga i zostaje przygotowana do Jego przyjęcia. Historyczna rekonstrukcja pozostaje znacznie trudniejsza. Nie potrafimy na tej podstawie ustalić, gdzie Maryja spędziła poszczególne lata dzieciństwa ani jak dokładnie wyglądało Jej wychowanie.

Imiona rodziców mogły przetrwać, nawet jeśli sceny zostały rozbudowane

Tutaj warto zatrzymać się przy rozróżnieniu, które łatwo zgubić. Prawdziwe imiona mogą występować w opowiadaniu zawierającym literackie rozwinięcia. Nie ma konieczności przyjmowania całej relacji albo odrzucania każdego jej słowa.

Autor mógł znać wcześniejszy przekaz, że rodzice Maryi nazywali się Anna i Joachim, a następnie opowiedzieć ich losy według biblijnych wzorów. Zachowanie imion w pamięci wspólnoty jest historycznie możliwe. Sam późniejszy zapis nie dowodzi, że wcześniej niczego nie przekazywano ustnie.

Ta możliwość potrzebuje jednak osobnej oceny. Nie dysponujemy współczesnym rodzicom Maryi dokumentem ani pewnym, niezależnym ciągiem świadectw, który pozwalałby sprawdzić drogę tych imion do apokryfu. Imię Anna ma dodatkowo oczywisty odpowiednik w historii matki Samuela, więc mogło zostać wybrane także z powodów literackich. Późniejsze powtarzanie obu imion świadczy o rozpowszechnieniu tradycji, ale nie staje się automatycznie kolejnym niezależnym potwierdzeniem.

Foster ocenia historyczną wartość opisywanych wydarzeń bardzo nisko, widząc w tekście przede wszystkim świadectwo wczesnochrześcijańskiej pobożności. Hipoteza o zachowaniu rodzinnego rdzenia pozostaje dopuszczalna, lecz nie ma tak mocnego oparcia jak rozpoznanie biblijnych wzorów opowieści.

Najbardziej przekonuje nas zatem oddzielne rozpatrywanie imion, motywu bezdzietności i świątynnego dzieciństwa. Każde z tych twierdzeń wymaga własnych argumentów. Wiarygodności jednego nie można po prostu przenieść na pozostałe.

Opowieść weszła do kalendarza Kościoła

Dalsze dzieje tej historii są już znacznie łatwiejsze do uchwycenia. Cześć świętej Anny jest poświadczona na chrześcijańskim Wschodzie w VI wieku. Z czasem rozwijała się również na Zachodzie. Dziś w kalendarzu rzymskim 26 lipca przypada wspomnienie świętych Joachima i Anny, rodziców Najświętszej Maryi Panny.

Drugi ślad prowadzi do 21 listopada, wspomnienia Ofiarowania Najświętszej Maryi Panny. Jego jerozolimskie korzenie wiążą się z poświęceniem w VI wieku Nowego Kościoła Matki Bożej. Motyw oddania Maryi Bogu, znany z apokryfu, otrzymał trwałe miejsce w liturgicznej pamięci.

Obecność tego wspomnienia nie oznacza zatwierdzenia każdego szczegółu Protoewangelii Jakuba. Liturgia kieruje uwagę ku oddaniu Maryi Bogu. Nie rozstrzyga przez to historycznego wieku dziecka, przebiegu uroczystości ani sposobu zamieszkiwania w sanktuarium.

W katolickim rozumieniu trzeba przy tym odróżniać Tradycję apostolską od rozwijających się z czasem tradycji pobożnościowych i liturgicznych. Katechizm wskazuje na to w punkcie 83. Nie każda dawna opowieść religijna staje się przez swoją popularność prawdą objawioną. Szersze tło tego rozróżnienia wyjaśnia również historia tego, dlaczego apokryfy nie znalazły się w Biblii.

Malarze nadali Annie i Joachimowi twarze

Na Zachodzie opowieści o dzieciństwie Maryi krążyły także za pośrednictwem późniejszych tekstów, w tym Ewangelii Pseudo-Mateusza i średniowiecznej Złotej legendy. W ten sposób sceny znane z tradycji apokryficznej docierały do kolejnych pokoleń odbiorców.

Jednym z najbardziej przejmujących przedstawień pozostaje spotkanie Anny i Joachima przy Złotej Bramie, namalowane przez Giotta w kaplicy Scrovegnich w Padwie na początku XIV wieku. Małżonkowie obejmują się i całują. Opowieść o oczekiwaniu na dziecko zyskuje twarze, gest i miejsce. Sam apokryf mówi o spotkaniu przy bramie; utrwalony motyw Złotej Bramy należy do dziejów rozwijającej się tradycji.

Inny obraz pokazuje Annę uczącą Maryję czytać Pismo. Benedykt XVI przywołał tę ikonografię podczas modlitwy Anioł Pański 26 lipca 2009 roku, mówiąc o przekazywaniu wiary i roli dziadków. Wyraźnie odwołał się do przedstawienia artystycznego. Nie wskazywał na ewangeliczny opis lekcji czytania.

Tak działa zbiorowa pamięć: obrazy są nieraz lepiej zapamiętywane niż pochodzenie opowiadania. Anna z księgą może wydawać się równie biblijna jak Maryja przy żłóbku. Tymczasem źródła obu scen są różne.

Za rodzinną opowieścią pozostaje pytanie o pamięć

Chrześcijanie, czcząc Annę i Joachima, zwracają się ku rodzicom Matki Jezusa i ku pokoleniu, które poprzedziło ewangeliczną historię. Ta cześć przypomina o zakorzenieniu Maryi w ludzkiej rodzinie. Nie wymaga jednak udawania, że dysponujemy zapisem Jej dzieciństwa.

Protoewangelia Jakuba jest pewnym świadectwem tego, jak opowiadano o Maryi we wczesnym chrześcijaństwie. O rzeczywistych wydarzeniach sprzed Jej narodzin mówi ze znacznie mniejszą pewnością. Mogła przechować rodzinne imiona, a zarazem rozwinąć historię według losów Sary, Anny i Samuela. Sam tekst nie pozwala ustalić granicy między tymi warstwami.

Kiedy więc wracamy do obejmujących się postaci przy bramie, widzimy dzieło wiary i pamięci. Pozostaje otwarte pytanie, ile tej pamięci sięga rodzinnego domu Maryi, a ile zawdzięczamy autorowi, który opowiedział o nim językiem Biblii.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 1,5-7.26-38; 1 Sm 1,9-28; Hbr 9,7; KKK 83, 491-492. Główne źródło pozabiblijne: Protoewangelia Jakuba, rozdz. 1-9 i 13.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *