Dziesięć przykazań Bożych – tekst i znaczenie każdego przykazania

Znamy je często od dzieciństwa. Potrafimy wymienić kolejne zdania, czasem nawet bez chwili namysłu. A jednak Dziesięć przykazań Bożych łatwo sprowadzić do listy zakazów, których trzeba przestrzegać, aby nie przekroczyć wyznaczonej granicy.

W Biblii Dekalog zaczyna się inaczej. Zanim Bóg powie Izraelowi, jak ma żyć, przypomina, co już dla niego uczynił: wyprowadził go z niewoli. Najpierw jest więc ratunek i przymierze, a dopiero potem odpowiedź człowieka. Przykazania nie służą zdobyciu Bożej miłości. Uczą, jak żyć po jej przyjęciu.

Co dokładnie znaczą? Pierwsze trzy porządkują relację z Bogiem, a pozostałe siedem chroni życie, rodzinę, małżeństwo, własność, prawdę i wolność ludzkiego serca. Każde z nich sięga dalej niż pojedynczy zakaz zapisany w krótkiej formule.

Dziesięć przykazań Bożych – pełny tekst

Poniżej znajduje się katechizmowa formuła Dekalogu, używana powszechnie w polskiej katechezie. Jest krótsza od pełnego tekstu biblijnego z Księgi Wyjścia i Księgi Powtórzonego Prawa, ale zachowuje jego treść oraz tradycyjny katolicki podział przykazań.

Jam jest Pan, Bóg twój, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli.

  1. Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną.
  2. Nie będziesz brał imienia Pana Boga twego nadaremno.
  3. Pamiętaj, abyś dzień święty święcił.
  4. Czcij ojca swego i matkę swoją.
  5. Nie zabijaj.
  6. Nie cudzołóż.
  7. Nie kradnij.
  8. Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu.
  9. Nie pożądaj żony bliźniego swego.
  10. Ani żadnej rzeczy, która jego jest.

Dekalog zaczyna się od wyzwolenia, nie od zakazu

Słowo Dekalog oznacza dosłownie dziesięć słów. Pismo Święte przekazuje je w dwóch miejscach: w Wj 20,1-17 oraz Pwt 5,6-21. Oba zapisy mają tę samą treść moralną, choć różnią się szczegółami, zwłaszcza sposobem uzasadnienia szabatu.

Ja jestem Pan, twój Bóg, który cię wywiódł z ziemi egipskiej, z domu niewoli.

(Biblia Tysiąclecia, Wj 20,2)

To zdanie jest kluczem do całego Dekalogu. Bóg nie przedstawia się jako bezimienny prawodawca. Jest Tym, który usłyszał wołanie niewolników, stanął po ich stronie i otworzył przed nimi drogę. Przykazania mają strzec odzyskanej wolności, aby Izrael nie wrócił do innego rodzaju niewoli: bałwochwalstwa, przemocy, kłamstwa, chciwości i pożądania.

Kamienne tablice nie były prywatnym kodeksem Mojżesza. Stanowiły znak przymierza Boga z Jego ludem. Tradycyjny podział katolicki, ukształtowany pod wpływem św. Augustyna, grupuje zakaz bałwochwalstwa i oddawania czci bożkom w pierwszym przykazaniu, a zakaz pożądania rozdziela na dziewiąte i dziesiąte. Inne wspólnoty chrześcijańskie numerują przykazania nieco inaczej. Nie zmienia to treści biblijnego Dekalogu.

Czy Dziesięć przykazań jest tylko listą zakazów?

Krótka forma wielu przykazań mówi, czego nie wolno robić, ale każde z nich zawiera także wezwanie do dobra. „Nie zabijaj” oznacza również troskę o życie. „Nie kradnij” domaga się uczciwości i sprawiedliwości. „Nie mów fałszywego świadectwa” prowadzi do życia w prawdzie.

Jezus nie zniósł Dekalogu. Odsłonił jego pełną głębię. Pokazał, że zło zaczyna się wcześniej niż widoczny czyn: w zgodzie na pogardę, pożądliwe spojrzenie, kłamstwo albo pragnienie odebrania drugiemu tego, co do niego należy. Jednocześnie nie pozostawił uczniów z samym nakazem poprawnego postępowania. Chrześcijańska moralność wyrasta z więzi z Nim i z łaski, która uzdalnia do dobra. Szerzej wyjaśnia to artykuł o tym, czego Kościół uczy o wierze i dobrych uczynkach.

Jeżeli Mnie miłujecie, będziecie zachowywać moje przykazania.

(Biblia Tysiąclecia, J 14,15)

Znaczenie każdego z Dziesięciu przykazań Bożych

Każde przykazanie chroni określone dobro, lecz nie da się go zamknąć w jednej sytuacji. Katechizm odczytuje Dekalog w świetle całego Pisma Świętego, nauczania Jezusa i życia Kościoła.

1. Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną

Pierwsze przykazanie wzywa, aby uznać jedynego Boga, oddawać Mu cześć oraz żyć wiarą, nadzieją i miłością. Nie wystarczy stwierdzić, że nie czcimy pogańskich bóstw. Bogiem cudzym staje się wszystko, czemu oddajemy miejsce należne Stwórcy: pieniądze, władza, sukces, ideologia, druga osoba, własne pragnienia, a nawet religijna praktyka traktowana jak sposób kontrolowania Boga.

Przykazanie zakazuje bałwochwalstwa, zabobonu, wróżbiarstwa, magii i prób podporządkowania sobie sił nadprzyrodzonych. Nie zabrania natomiast tworzenia obrazów religijnych. Katolicy nie oddają drewnu, farbie ani kamieniowi czci należnej Bogu. Wizerunek może kierować myśl ku Chrystusowi, Maryi lub świętym, lecz adoracja należy wyłącznie do Boga.

2. Nie będziesz brał imienia Pana Boga twego nadaremno

Imię w Biblii nie jest pustą etykietą. Odnosi do osoby, dlatego imię Boga powinno być wypowiadane z czcią. Drugie przykazanie zabrania bluźnierstwa, krzywoprzysięstwa, fałszywych ślubów oraz używania Boga jako pieczęci dla własnych kłamstw, interesów i manipulacji.

Naruszeniem tego przykazania jest również posługiwanie się świętymi słowami w sposób pogardliwy albo bezmyślny. Jego pozytywną treścią jest modlitwa, uwielbienie i wierne dotrzymywanie przyrzeczeń składanych Bogu. Szacunek dla imienia Pańskiego wyraża szacunek dla samego Boga.

3. Pamiętaj, abyś dzień święty święcił

Biblijny Dekalog nakazuje Izraelowi zachowanie szabatu. Dla chrześcijan najważniejszym dniem stała się niedziela, ponieważ tego dnia Chrystus zmartwychwstał. Niedziela jest Dniem Pańskim, czasem Eucharystii, modlitwy, odpoczynku, życia rodzinnego i dzieł miłosierdzia.

Katolik ma obowiązek uczestniczyć we Mszy Świętej w niedziele i święta nakazane, chyba że zachodzi poważna przyczyna, na przykład choroba lub konieczna opieka nad drugą osobą. Powinien też powstrzymać się od prac, które utrudniają oddanie czci Bogu, przeżywanie radości dnia świętego oraz potrzebny odpoczynek. Przykazanie nie potępia koniecznej służby chorym, pracy ratującej życie ani obowiązków, których rzeczywiście nie można odłożyć.

4. Czcij ojca swego i matkę swoją

Cześć dla rodziców obejmuje wdzięczność, szacunek, posłuszeństwo dzieci odpowiednie do ich wieku oraz troskę o rodziców w chorobie, samotności i starości. Dorosłość zmienia sposób realizacji przykazania. Dorosłe dziecko nie podlega rodzicom tak jak małe, ale nadal jest wezwane do szacunku i pomocy.

Posłuszeństwo wobec rodziców ani żadnej innej władzy nie jest bezwarunkowe. Nie wolno wykonać polecenia prowadzącego do grzechu. Przykazanie nie nakazuje także ofierze przemocy milczenia, pozostawania w niebezpiecznej sytuacji ani udawania, że krzywda nie miała miejsca. Obejmuje ono również obowiązki rodziców wobec dzieci oraz odpowiedzialność osób sprawujących władzę za wspólne dobro.

5. Nie zabijaj

Piąte przykazanie chroni godność i życie ludzkie od poczęcia aż do naturalnej śmierci. Zakazuje bezpośredniego i zamierzonego zabójstwa niewinnej osoby, aborcji oraz eutanazji. Wzywa także do troski o zdrowie, pomocy osobom zagrożonym, budowania pokoju i unikania zgorszenia, czyli prowadzenia innych do zła.

Jezus prowadzi to przykazanie do źródła przemocy: nienawiści, pogardy i świadomie podsycanej chęci krzywdy. Nie oznacza to, że każde uczucie złości jest już grzechem zabójstwa. Znaczenie emocji i moralnej zgody na wrogość omawia tekst Czy gniew jest grzechem?.

A Ja wam powiadam: Każdy, kto się gniewa na swego brata, podlega sądowi.

(Biblia Tysiąclecia, Mt 5,22)

Prawo do obrony własnego życia lub życia powierzonych nam osób nie jest zgodą na zemstę. Obrona powinna zatrzymać napastnika przy użyciu środków proporcjonalnych do zagrożenia. Gdy śmierć agresora nie jest celem, lecz niezamierzonym skutkiem koniecznej obrony, nie jest ona tym samym co zamierzone zabójstwo niewinnego.

6. Nie cudzołóż

Szóste przykazanie strzeże wierności małżeńskiej i godności ludzkiej seksualności. Cudzołóstwo łamie wyłączną więź małżonków, lecz katolickie rozumienie tego przykazania obejmuje całą sferę czystości. Każdy, niezależnie od stanu życia, jest wezwany do przeżywania seksualności zgodnie ze swoją godnością i powołaniem.

Czystość nie jest pogardą dla ciała ani lękiem przed bliskością. Uczy integrować pragnienia z miłością, odpowiedzialnością i szacunkiem dla drugiej osoby. Sprzeciwia się zdradzie, współżyciu poza małżeństwem, pornografii, wykorzystywaniu seksualnemu i traktowaniu drugiej osoby jak narzędzia przyjemności. O dojrzewaniu więzi po pierwszym okresie zakochania opowiada artykuł o miłości w małżeństwie.

7. Nie kradnij

Siódme przykazanie zakazuje zabierania i zatrzymywania cudzej własności bez zgody właściciela. Obejmuje nie tylko kradzież przedmiotu, lecz także oszustwo, wyłudzenie, świadome nieoddawanie długu, zatrzymanie rzeczy znalezionej, niszczenie wspólnego mienia, nieuczciwe wynagrodzenie, niewywiązywanie się z umów i korzystanie z czyjejś pracy bez należnej zapłaty.

Prawo do własności prywatnej jest uzasadnione, lecz dobra ziemi mają służyć wszystkim. Dlatego przykazanie wzywa do uczciwości, sprawiedliwości, solidarności z ubogimi i roztropnego korzystania ze stworzenia. Naprawienie krzywdy wymaga zwrotu skradzionego dobra albo odpowiedniego zadośćuczynienia, jeśli zwrot nie jest możliwy.

8. Nie mów fałszywego świadectwa przeciw bliźniemu swemu

Ósme przykazanie chroni prawdę i dobre imię drugiego człowieka. Zakazuje kłamstwa, krzywoprzysięstwa, oszczerstwa, obmowy, pochopnego osądzania oraz manipulowania informacją. Można powiedzieć zdanie zgodne z faktami, a mimo to skrzywdzić, jeśli bez słusznej przyczyny ujawnia się cudzą słabość osobom, które nie powinny jej znać.

Dlatego, odrzuciwszy kłamstwo, niech każdy z was mówi prawdę swemu bliźniemu, bo jesteście nawzajem dla siebie członkami.

(Biblia Tysiąclecia, Ef 4,25)

Prawdomówność nie oznacza obowiązku ujawniania każdemu wszystkiego. Prawo do informacji ma granice wyznaczone przez dobro drugiej osoby, bezpieczeństwo, dyskrecję i powierzoną tajemnicę. W sporze prawda nie może służyć jako broń do poniżenia przeciwnika. Pomocne rozwinięcie tej myśli znajduje się w artykule Odzyskać człowieka czy wygrać spór?.

9. Nie pożądaj żony bliźniego swego

Dziewiąte przykazanie przenosi uwagę z widocznego czynu na wnętrze. Zakazuje świadomego pielęgnowania pożądania, które odrywa seksualność od miłości i czyni z drugiej osoby przedmiot. Jezus mówi, że cudzołóstwo może zacząć się w sercu, zanim dojdzie do zewnętrznego aktu.

Nie każda zauważona atrakcyjność, spontaniczna myśl czy pokusa jest już grzechem. Moralne znaczenie ma to, czy dobrowolnie podtrzymujemy pożądliwe wyobrażenie i wyrażamy na nie zgodę. Walka o czystość serca obejmuje modlitwę, panowanie nad spojrzeniem i wyobraźnią, unikanie tego, co świadomie karmi pokusę, oraz uczenie się patrzenia na drugą osobę z szacunkiem.

10. Ani żadnej rzeczy, która jego jest

Dziesiąte przykazanie dotyczy nieuporządkowanego pragnienia cudzych dóbr. Nie potępia marzeń, uczciwego rozwoju ani chęci poprawy warunków życia. Zakazuje chciwości i zazdrości, która smuci się dobrem drugiego, pragnie jego straty albo chciałaby przejąć to, co do niego należy.

Siódme przykazanie zatrzymuje rękę przed kradzieżą. Dziesiąte dociera do miejsca, w którym rodzi się zamiar. Uczy wdzięczności, prostoty i wolności wobec rzeczy. Ubóstwo serca nie wymaga braku własności, lecz takiego korzystania z dóbr, aby nie stały się panem naszych decyzji.

Jezus odsłania jedno serce wszystkich przykazań

Gdy uczony w Prawie zapytał Jezusa o największe przykazanie, Chrystus połączył miłość Boga z miłością bliźniego. Pierwszej nie można zamknąć w pobożnych słowach, a drugiej odłączyć od źródła, którym jest Bóg.

Będziesz miłował Pana Boga swego całym swoim sercem, całą swoją duszą i całym swoim umysłem. Będziesz miłował swego bliźniego jak siebie samego.

(Biblia Tysiąclecia, Mt 22,37.39)

Pierwsze trzy przykazania mówią o miłości Boga. Pozostałe siedem ukazuje, jak ta miłość ma stać się widoczna wobec ludzi. Dlatego św. Paweł mógł napisać:

Miłość nie wyrządza zła bliźniemu. Przeto miłość jest doskonałym wypełnieniem Prawa.

(Biblia Tysiąclecia, Rz 13,10)

Miłość nie zastępuje przykazań dowolnym uczuciem. Nadaje im kierunek i pozwala zobaczyć chronione przez nie dobro. Modlitewnym rozwinięciem tej prawdy jest Akt miłości, który łączy miłość Boga z miłością bliźniego ze względu na Boga.

Dekalog w rachunku sumienia i codziennym życiu

Dziesięć przykazań może być szkieletem rachunku sumienia, jeśli nie ograniczymy się do pytania, czy doszło do najbardziej dosłownego przekroczenia zakazu. Przy piątym przykazaniu pytamy więc także o pogardę, obojętność na cudze cierpienie i zaniedbanie pomocy. Przy siódmym o uczciwość w pracy, umowach i rozliczeniach. Przy ósmym o słowa wypowiadane w rozmowie oraz publikowane w internecie.

Rachunek sumienia nie służy wyszukiwaniu win innych ludzi ani budowaniu przekonania, że jesteśmy lepsi. Ma stanąć w prawdzie przed Bogiem. Gdy prowadzi do uznania grzechu, żalu i decyzji powrotu, otwiera na sakrament pojednania. Znaczenie żalu oraz różnicę między żalem doskonałym i niedoskonałym objaśnia Akt żalu.

Nie każde uchybienie przykazaniu jest automatycznie grzechem śmiertelnym. Aby grzech był śmiertelny, muszą jednocześnie wystąpić trzy warunki: poważna materia, pełna świadomość i dobrowolna zgoda. Nie osłabia to wymagań Dekalogu. Chroni przed mechanicznym ocenianiem sumienia bez uwzględnienia prawdy o czynie i odpowiedzialności osoby.

Najczęściej zadawane pytania o Dziesięć przykazań Bożych

Krótka formuła Dekalogu budzi pytania o jej relację z Biblią, różnice w numeracji oraz sposób stosowania przykazań w życiu chrześcijańskim. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze wątpliwości.

Gdzie w Biblii zapisano Dziesięć przykazań?

Dekalog znajduje się w dwóch głównych miejscach: Wj 20,1-17 oraz Pwt 5,6-21. Drugi tekst jest przypomnieniem przykazań nowemu pokoleniu Izraela przed wejściem do Ziemi Obiecanej.

Dlaczego katechizmowy tekst przykazań jest krótszy od biblijnego?

Znana z katechezy lista jest formułą przeznaczoną do zapamiętania. Streszcza pełny tekst biblijny, który zawiera rozwinięcia i uzasadnienia przykazań. Do właściwego rozumienia Dekalogu potrzebna jest lektura obu fragmentów Pisma oraz ich interpretacji w nauczaniu Jezusa.

Czy Kościół katolicki usunął zakaz tworzenia obrazów?

Nie. Zakaz tworzenia bożków i oddawania im boskiej czci należy w katolickiej numeracji do pierwszego przykazania. Kościół rozróżnia adorację należną wyłącznie Bogu od czci okazywanej świętym i szacunku wobec ich wizerunków. Różnice między wyznaniami dotyczą podziału i numeracji tekstu, a nie usunięcia biblijnego zdania.

Dlaczego chrześcijanie świętują niedzielę, skoro Biblia mówi o szabacie?

Szabat upamiętniał stworzenie i wyzwolenie Izraela z Egiptu. Chrześcijanie od czasów apostolskich gromadzą się w niedzielę, ponieważ jest to dzień zmartwychwstania Jezusa i początek nowego stworzenia. Dlatego w Kościele katolickim trzecie przykazanie wypełnia się przede wszystkim przez niedzielną Eucharystię i przeżywanie Dnia Pańskiego.

Czy pierwsze przykazanie Dekalogu i największe przykazanie to to samo?

Nie są to identyczne sformułowania. Pierwsze przykazanie Dekalogu brzmi: „Nie będziesz miał bogów cudzych przede Mną”. Gdy Jezus mówi o największym przykazaniu, wskazuje miłość Boga całym sercem, duszą i umysłem, a następnie miłość bliźniego. Największe przykazanie odsłania jednak sens całego Dekalogu, również jego pierwszego słowa.

Czy każde przekroczenie przykazania jest grzechem śmiertelnym?

Nie. Grzech śmiertelny wymaga łącznie poważnej materii, pełnej świadomości i całkowitej zgody. Jeśli któregoś z tych warunków brakuje, czyn może być grzechem powszednim albo odpowiedzialność może być zmniejszona. Ostateczny osąd osoby należy do Boga, natomiast własne sumienie trzeba uczciwie formować.

Jak zrobić rachunek sumienia na podstawie Dziesięciu przykazań?

Przy każdym przykazaniu należy zapytać zarówno o popełnione zło, jak i o zaniedbane dobro. Pomocne są konkretne pytania dotyczące relacji z Bogiem, rodziny, życia, czystości, uczciwości, prawdy i pragnień. Dobry rachunek sumienia prowadzi do skruchy i decyzji poprawy, a nie do rozpaczy ani drobiazgowego lęku przed Bogiem.

Przykazania strzegą daru wolności

Dekalog rozpoczyna się przypomnieniem domu niewoli. To nie przypadek. Bóg, który wyzwolił Izraela, nie chce, aby Jego lud ponownie stał się niewolnikiem bożków, przemocy, pożądania, kłamstwa czy chciwości.

Dziesięć krótkich zdań nie rozwiązuje za nas każdej moralnej decyzji. Daje jednak stałe punkty, które pomagają formować sumienie i nazywać dobro. Przykazania wyznaczają granice miłości, aby słowo miłość nie stało się usprawiedliwieniem wszystkiego. Jednocześnie miłość odsłania ich cel: życie w prawdzie wobec Boga i człowieka.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Wj 20,1-17; Pwt 5,6-21; Mt 22,34-40; Katechizm Kościoła Katolickiego, 2052-2557.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *