Po drugiej stronie Edenu opowieść wyraźnie przyspiesza. Jeszcze przed chwilą śledziliśmy rozmowę przy drzewie, ukrywanie się wśród ogrodu i słowa wyroku. Potem pojawiają się narodziny, kolejne imiona i lata, które można zamknąć w jednym zdaniu. Jakby najdłuższa część życia pierwszych rodziców miała pozostać niemal poza naszym wzrokiem.
Adam i Ewa po wygnaniu z raju nadal są razem. Nie wiemy jednak, co powiedzieli sobie pierwszego wieczoru ani jak nauczyli się żyć z pamięcią o tym, co utracili. Między nielicznymi biblijnymi zdaniami zostaje miejsce na pytania, których późniejsi autorzy nie potrafili zostawić bez odpowiedzi.
Spis treści
Właśnie w tę ciszę wchodzą apokryfy. Niektóre prowadzą pierwszych rodziców z powrotem ku granicom ogrodu. Inne każą jeszcze raz przyjrzeć się temu, kto właściwie zawinił i przed kim należało szukać ocalenia.
Za ogrodem pozostaje ziemia, którą trzeba uprawiać
Księga Rodzaju nie opisuje pierwszego schronienia Adama i Ewy. Zakończenie trzeciego rozdziału zatrzymuje nas przy strzeżonej drodze do drzewa życia. Ludzie zostają wydaleni z ogrodu, a dalsze życie ma toczyć się na ziemi wymagającej pracy i przynoszącej cierpienie.
Nie znaczy to, że praca pojawiła się dopiero jako kara za grzech. Już w Edenie Adam miał uprawiać ogród i go doglądać (Rdz 2,15). Po upadku zmieniają się warunki: ziemia stawia opór, zdobywanie pożywienia wiąże się z wyczerpaniem, a u kresu czeka powrót do prochu. Praca należy do ludzkiego powołania; jej bolesny trud wpisuje się w opis utraconej harmonii.
Tuż przed wygnaniem Bóg sporządza dla obojga odzienie (Rdz 3,21). Ten gest łatwo przeoczyć, kiedy całą uwagę przykuwa miecz strzegący Edenu. Wyrok nie usuwa jednak z opowiadania Bożej troski. Adam i Ewa wychodzą z ogrodu jako ludzie, których Bóg wcześniej przyodział.
Nie otrzymujemy w tym miejscu dziennika pierwszej rodziny. Księga Rodzaju odsłania stan ludzkiego życia: jego godność, zerwaną więź i konsekwencje nieposłuszeństwa. O samym początku tej historii piszemy szerzej przy pytaniu, czy Adam i Ewa mieli rodziców.
Narodziny dzieci nie usuwają pamięci o Edenie
Po scenie wygnania pojawia się poczęcie i narodzenie Kaina. Ewa mówi:
Otrzymałam mężczyznę od Pana.
(Biblia Tysiąclecia, Rdz 4,1)
W tej krótkiej wypowiedzi nadal jest miejsce dla Boga. Życie poza rajem nie oznacza życia całkowicie poza relacją z Nim. Kobieta, która wcześniej mówiła o zwiedzeniu przez węża, teraz rozpoznaje w narodzinach dziecka Boży dar. Możemy usłyszeć w tym zdaniu napięcie całej dalszej opowieści: po utracie ogrodu życie jest przekazywane dalej.
Następnie rodzi się Abel. Obaj bracia podejmują pracę: Kain uprawia rolę, Abel zajmuje się trzodą. Ich świat ma już własną codzienność, ale pamięć o pierwszym nieposłuszeństwie powróci w wydarzeniu znacznie bardziej brutalnym niż zerwanie owocu.
Biblia wymienia z imienia trzech synów Adama i Ewy: Kaina, Abla i Seta. Nie przedstawia ich jednak jako jedynych dzieci. Rdz 5,4 wspomina także innych synów i córki, bez imion i bez podania ich liczby. Biblijnego rodowodu nie da się więc zamienić w pełną listę członków rodziny. Późniejsze opowieści, które nadają córkom imiona albo wyliczają potomstwo, dopowiadają to, czego ten tekst nie podał.
Śmierć najpierw przychodzi do syna
Pierwszą opisaną w tej rodzinie śmiercią nie jest odejście sędziwego ojca. Jest nią zabójstwo Abla przez Kaina. Ziemia, z której ludzie mają wydobywać pożywienie, przyjmuje krew jednego z braci.
Krew brata twego głośno woła ku mnie z ziemi!
(Biblia Tysiąclecia, Rdz 4,10)
Te słowa Bóg kieruje do Kaina. Odpowiedzialność za zbrodnię zostaje przypisana sprawcy, którego wcześniej przestrzegł przed grzechem. Rodzinne dziedzictwo upadku nie czyni bratobójstwa czymś nieuchronnym. Kain słyszy wezwanie, by panować nad złem, zanim je popełni.
Nie znamy biblijnego opisu reakcji Adama i Ewy na śmierć Abla. Nie zapisano ich rozmowy z zabójcą ani przebiegu żałoby. Przyzwyczajenie do późniejszych obrazów potrafi sprawić, że dopowiedzianą scenę bierzemy za fragment Pisma. Tymczasem milczenie rodziców należy tutaj do samego sposobu opowiadania.
W Rdz 4,25 powraca głos Ewy przy narodzinach Seta. Matka odnosi je do utraty Abla i ponownie mówi o Bogu jako dawcy potomstwa. Pojawia się dalszy ciąg rodziny, choć zabójstwo nie zostaje cofnięte. Nowe narodziny nie wymazują imienia zmarłego syna.
Dziewięćset trzydzieści lat zamkniętych w dwóch słowach
Piąty rozdział Księgi Rodzaju podaje, że Adam miał 130 lat, gdy urodził mu się Set, a potem żył jeszcze 800 lat. Całość jego życia zostaje określona na 930 lat. Po tej liczbie pada zdanie:
I umarł.
(Biblia Tysiąclecia, Rdz 5,5)
To uderzająca oszczędność. Tak długie życie nie przynosi drogi powrotnej do drzewa życia. Zapowiedź śmierci z opowiadania o upadku dociera do swojego spełnienia.
Biblia nie podaje długości życia Ewy ani okoliczności śmierci pierwszych rodziców. Nie opisuje choroby Adama, ostatnich słów małżonków ani miejsca ich pochówku. Liczba lat w rodowodzie należy do biblijnej opowieści o początkach i jej sposobu przedstawiania pokoleń; sama w sobie nie daje nam dostępu do szczegółowej biografii.
Dla późniejszych czytelników właśnie ten brak szczegółów musiał być szczególnie dotkliwy. Pierwsi rodzice poznali utratę ogrodu i śmierć syna. Pozostawało pytanie o ich własne odejście, o skruchę i o to, czy u kresu mogli jeszcze oczekiwać miłosierdzia.
Apokryfy otwierają opowieść, którą Biblia pozostawiła krótką
Pod nazwą Życie Adama i Ewy kryje się rodzina utworów i wersji językowych, a nie jedna księga o jednakowej treści. Należą tu między innymi przekazy grecki, łaciński, ormiański, gruziński i słowiański. Grecką wersję tradycyjnie nazywa się również Apokalipsą Mojżesza. Nie jest to tytuł biblijnej księgi ani dowód Mojżeszowego autorstwa.
Te pisma nie należą do kanonu Pisma Świętego. Wyrastają z lektury opowiadania o pierwszych rodzicach i rozbudowują je o sceny, których Księga Rodzaju nie zawiera. Samo pojęcie apokryfów i ich miejsca poza Biblią wymaga właśnie takiego rozróżnienia: dawny tekst religijny może być świadectwem przekonań swoich autorów, nie stając się przez to księgą natchnioną.
Datowanie i pochodzenie tej literatury pozostają przedmiotem badań. Dla jej wczesnych postaci proponowano między innymi I wiek oraz II-IV wiek po Chrystusie. Rozważa się zarówno żydowskie tradycje przejmowane przez chrześcijan, jak i chrześcijańskie kształtowanie poszczególnych postaci tekstu. Badacz Johannes Tromp podkreślał udział żywej tradycji opowiadanej i wykazywał chrześcijański charakter jednej z greckich redakcji. Dlatego jedna pewna data, przypisana wszystkim wersjom, upraszczałaby ich dzieje.
Różnice nie są drobiazgami. Zmieniają kolejność zdarzeń, rozkład akcentów i obraz bohaterów. Aby zobaczyć, co autorzy zrobili z biblijnym milczeniem, trzeba pozwolić tym opowieściom zabrzmieć osobno.
Pokuta w rzekach i obietnica, która okazuje się pułapką
Łacińskie Życie Adama i Ewy rozpoczyna się od żałoby po utraconym raju i poszukiwania pożywienia. Pierwsi rodzice nie potrafią odnaleźć pokarmu znanego z ogrodu. Adam proponuje pokutę, a Ewa pyta:
Panie mój, powiedz mi, czym jest pokuta i jak długo mam ją czynić.
(Życie Adama i Ewy, wersja łacińska, 5,1; przekład własny na podstawie przekładu B. Custisa, przy współpracy G. Andersona i R. Laytona)
Pytanie nadaje tej scenie ludzki rys. Skrucha nie przychodzi jako gotowy obrzęd, który oboje znają. Trzeba dopiero znaleźć sposób wyrażenia żalu. W dalszych słowach Ewy pojawia się też obawa przed podjęciem zobowiązania, którego nie zdołają wypełnić.
W tej wersji Adam ma przez 40 dni pokutować w Jordanie, a Ewa przez 37 dni w Tygrysie, stojąc w wodzie sięgającej szyi. Osiemnastego dnia szatan przychodzi do Ewy pod postacią jasnego anioła. Oznajmia, że ich pokuta została przyjęta, i nakłania ją do wyjścia z rzeki. Ewa daje mu wiarę. Adam rozpoznaje oszustwo (wersja łacińska, 6-11).
Kusiciel wykorzystuje tym razem pragnienie uzyskania przebaczenia. Możemy odczytać tę scenę jako opowieść o bezbronności kogoś, kto rozpaczliwie czeka na wiadomość o końcu kary. Autor zarazem powtarza układ, w którym Ewa zostaje zwiedziona, a Adam rozpoznaje podstęp. Dopisany epizod wzmacnia nierówność między ich portretami.
Tego obrazu pokuty w rzekach nie należy przenosić automatycznie do każdej wersji Życia Adama i Ewy. Znana grecka postać opowiadania prowadzi czytelnika inną drogą.
Ewa wraca pod raj z prośbą o ratunek dla Adama
W greckim Życiu Adama i Ewy choroba ojca staje się wydarzeniem, wobec którego zbierają się dzieci. Adam cierpi, a Ewa deklaruje gotowość przyjęcia części jego bólu. Następnie Ewa i Set wyruszają po olej miłosierdzia, który miałby przynieść choremu ulgę (Apokalipsa Mojżesza, 5-13).
Wracają ku granicom raju, ale nie otrzymują lekarstwa. Michał zapowiada, że dar związany jest z końcem czasów i przyszłym odnowieniem. Mają wrócić do umierającego Adama.
To apokryficzna wyprawa, która nie osiąga bezpośredniego celu, lecz zmienia perspektywę opowiadania. Upragniona pomoc nie zatrzymuje zbliżającej się śmierci. Ocalenie zostaje umieszczone dalej niż doraźne uzdrowienie.
Motyw oleju występuje także w przekazie łacińskim. W części jego tradycji rozwinięto go przez wyraźną zapowiedź przyjścia Chrystusa i odrodzenia z wody i Ducha (wersja łacińska, 36-43). Ta różnica ma znaczenie: chrześcijańskie dopowiedzenia należą do dziejów konkretnych wersji, a nie do jednolitego tekstu istniejącego od początku w tej samej postaci.
Wyprawa Ewy pozwala nam również zobaczyć ją w działaniu. Kobieta obciążana odpowiedzialnością za nieszczęście podejmuje wysiłek, by ratować męża. Jej rola nie kończy się na wyznaniu winy.
Przy grobie powraca pragnienie, by nie zostać rozdzielonym
Greckie opowiadanie otacza śmierć Adama obecnością aniołów i zapowiedzią zmartwychwstania. Pogrzeb wprowadza także Abla: jego ciało zostaje złożone obok ciała ojca. Po pogrzebie tekst odlicza sześć dni do odejścia Ewy. Przed śmiercią prosi ona o wspólny pochówek (Apokalipsa Mojżesza, 38-43).
Panie, Władco, Boże wszelkiej władzy, nie oddzielaj mnie, swojej służebnicy, od ciała Adama.
(Apokalipsa Mojżesza, 42,5; przekład własny na podstawie przekładu L.S.A. Wellsa w wydaniu R.H. Charlesa z 1913 roku)
W tej prośbie powraca więź małżonków. Wspólnota, która przetrwała wygnanie i cierpienie, ma znaleźć wyraz także w miejscu złożenia ciał. Ewa nie przemawia tu wyłącznie jako oskarżona. Jest kimś, kto chce pozostać przy zmarłym.
Odstęp sześciu dni w tej opowieści jest szczegółem apokryficznym. Tak samo przedstawiony pogrzeb odpowiada wyobraźni autora tej wersji. Nie uzupełnia w sposób historycznie potwierdzony informacji z Księgi Rodzaju. Pozwala natomiast zrozumieć, jak bardzo późniejszym czytelnikom zależało, by pierwsza rodzina nie pozostała na zawsze zamknięta w obrazie wygnania.
Norea pojawia się w świecie, w którym inaczej rozumie się winę
Hipostaza archontów wprowadza nas do innego sposobu czytania początków. To gnostycki utwór zachowany po koptyjsku w drugim kodeksie z Nag Hammadi. Zachowany rękopis pochodzi z IV wieku, a samo dzieło powstało wcześniej. Daty rękopisu nie można utożsamiać z datą ułożenia opowieści.
Po narodzinach Seta tekst opisuje przyjście na świat Norei, córki Ewy. Postać ta nie występuje w biblijnym rodowodzie. Autor przedstawia ją jako pomoc dla kolejnych pokoleń i bohaterkę, której wrogie moce nie zdołały skalać. Gdy archonci próbują ją podporządkować, Norea stawia opór i woła o ratunek do najwyższego Boga. Odpowiada jej anioł Eleleth.
Nie chodzi zatem o dopisanie jeszcze jednego imienia do listy dzieci. Zmienia się cały obraz rzeczywistości. Archonci, czyli władcy, zostają ukazani jako moce niewiedzy i ucisku, odróżnione od najwyższego Boga. Wypędzenie i życie w trudzie wpisują się w ich panowanie nad ludzkością.
Ten przewrót wyjaśnia, dlaczego Norea nie pasuje do spokojnego uzupełnienia genealogii. Uosabia opór wobec sił, które roszczą sobie władzę nad ludźmi. Różnicę między takimi utworami a Ewangeliami kanonicznymi omawiamy również w tekście o pismach gnostyckich i ich rozumieniu zbawienia.
Pod sporem o Ewę kryje się spór o Boga i człowieka
W Życiu Adama i Ewy droga prowadzi przez uznanie przewinienia, prośbę o miłosierdzie i oczekiwanie odnowienia. W Hipostazie archontów ciężar przesuwa się ku rozpoznaniu wrogich władców i wyzwoleniu spod ich panowania. Podobne imiona i sceny służą różnym odpowiedziom na pytanie o źródło ludzkiego nieszczęścia.
Zmiana dotyczy także kobiecych postaci. W łacińskiej scenie pokuty Ewa znów ulega oszustwu. W greckim opowiadaniu jest obciążana winą, ale zarazem troszczy się o Adama i staje się narratorką obszernej relacji o upadku. W Hipostazie archontów kobiecy pierwiastek duchowy wymyka się przemocy władców, a Norea odrzuca ich roszczenia. Nie jest to proste uniewinnienie biblijnej Ewy; autor przebudowuje sens całej historii.
Najmocniej przemawia do nas właśnie to, że ocena Ewy zmienia się wraz z opowieścią o ocaleniu. W scenach pokuty na pierwszy plan wychodzi przewinienie. W opowieści o wyzwoleniu z wrogiego porządku znaczenia nabierają rozpoznanie oszustwa i opór. Nie wystarczy więc zapytać, czy dany apokryf jest przychylny Ewie. Trzeba zobaczyć, jaką rolę przydziela jej w swoim obrazie świata.
Katolickie odczytanie zachowuje tu inną podstawę: Stwórca jest dobry, a grzech oznacza nadużycie wolności i zerwanie zaufania do Niego. Również odpowiedzialności za upadek nie da się zamknąć w oskarżeniu samej kobiety. Księga Rodzaju opisuje nieposłuszeństwo obojga, a św. Paweł w Rz 5,12-19 rozwija porównanie Adama i Chrystusa. Gnostyckie przeciwstawienie najwyższego Boga wrogim twórcom ziemskiego porządku zmienia więc coś znacznie głębszego niż szczegóły rodzinnej historii.
Dawni autorzy szukali zakończenia, z którym da się żyć
Biblia pozostawiła zwięzłą relację, a jej czytelnicy żyli z chorobą, żałobą i potrzebą przebaczenia. Dalsze losy pierwszych rodziców dawały możliwość opowiedzenia o tych doświadczeniach u samego początku ludzkiego świata. Stąd pytania o pokutę, pomoc przy umieraniu i więź, która mogłaby przetrwać śmierć.
W takim odczytaniu rozbudowane sceny nie są przypadkowymi ozdobnikami. Pokuta w wodzie nadaje skrusze widzialną postać. Wyprawa po olej wyraża pragnienie ratunku. Prośba o wspólny grób przywraca uwagę małżeńskiej więzi. Norea pozwala opowiedzieć o odmowie poddania się przemocy. Każdy z tych motywów odpowiada na inne napięcie obecne w życiu czytelników.
Historyczna wartość tych pism dotyczy przede wszystkim dawnych wyobrażeń, przekonań i sporów. Możemy badać, co ich autorzy sądzili o winie, kobiecie, ciele i śmierci. Samo wystąpienie szczegółu w apokryfie nie dowodzi jednak, że zachował on wiadomość o rzeczywistym życiu pierwszych rodziców. Hipoteza o starszej tradycji wymaga osobnych argumentów: porównania tekstów, ich zależności i historii przekazu.
W chrześcijańskim odczytaniu nadzieja nie zaczyna się dopiero tam, gdzie apokryf dopisuje pomyślne zakończenie. Katechizm przypomina, że Bóg nie porzucił ludzi po upadku i już wtedy zapowiedział zwycięstwo nad złem (KKK 410-411). Św. Paweł prowadzi od Adama ku Chrystusowi i zmartwychwstaniu (1 Kor 15,21-22).
U granic Edenu pozostaje więc pytanie o powrót, ale nie wystarczy znaleźć drogi między cherubami. Zerwana została relacja. To jej odnowienia szukają, na tak różne sposoby, późniejsze opowieści o pierwszych rodzicach. W perspektywie wiary chrześcijańskiej odpowiedź przychodzi ostatecznie w Chrystusie, a nie w szczegółach dopisanej biografii.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Rdz 3-5; Rz 5,12-19; 1 Kor 15,21-22; Katechizm Kościoła Katolickiego, 396-400, 410-411.
Omawiane teksty apokryficzne: Życie Adama i Ewy, wersja łacińska, zwłaszcza 1-11 i 36-43; Apokalipsa Mojżesza, zwłaszcza 5-14 i 38-43; Hipostaza archontów, NHC II,4, 86,20-97,23.



