Czy Adam i Ewa mieli rodziców? Poszukiwania przodków pierwszych biblijnych ludzi

W drzewie genealogicznym nad każdym imieniem powinny pojawić się dwa następne. Matka i ojciec. Potem dziadkowie, pradziadkowie i coraz dłuższy szereg ludzi, których twarzy nikt już nie pamięta. Kiedy jednak dochodzimy do Adama i Ewy, gałęzie nagle się urywają. Zostają ogród, ziemia i opowieść o początku, który trudno porównać z jakimkolwiek innym narodzeniem.

Pytanie, czy Adam i Ewa mieli rodziców, wydaje się proste, dopóki nie spróbujemy ustalić, kogo właściwie szukamy. Pierwszego mężczyzny i pierwszej kobiety na Ziemi? Dwojga ludzi wybranych spośród innych? A może postaci, w których biblijny autor zawarł historię znacznie większej rodziny?

Za każdym z tych odczytań otwiera się inna przeszłość. W jednej nie ma wcześniejszych ludzkich pokoleń. W drugiej mogła istnieć matka, która urodziła Adama, i ojciec, o którym tekst nie wspomina. Żeby przyjrzeć się tym możliwościom, musimy najpierw wrócić do miejsca, w którym biblijna opowieść zaczyna mówić o człowieku.

Rodowód urywa się przy ziemi

Drugi rozdział Księgi Rodzaju przedstawia pochodzenie Adama przez działanie Boga. W opisie jego uformowania pojawia się krótka, bardzo konkretna fraza:

ulepił człowieka z prochu ziemi

(Biblia Tysiąclecia, Rdz 2,7)

Przy dosłownym odczytaniu przebiegu wydarzeń odpowiedź jest jednoznaczna: Adam nie miał biologicznych rodziców. Nie został poczęty i urodzony. Bóg uformował go z ziemi i obdarzył życiem. Ewa również nie przychodzi na świat przez narodziny z kobiety. Opowiadanie przedstawia jej stworzenie z żebra lub boku mężczyzny. O działaniu Boga czytamy:

z żebra, które wyjął z mężczyzny, zbudował niewiastę.

(Biblia Tysiąclecia, Rdz 2,22)

To dwa różne obrazy początku, ale żaden nie zawiera wcześniejszej ludzkiej pary. W tej lekturze pytanie o dziadków Adama i Ewy nie ma już przedmiotu. Ich rodowód zaczyna się od nich samych.

Kilka zdań dalej pojawiają się jednak ojciec i matka: narrator wyjaśnia, że mężczyzna opuszcza rodziców, aby złączyć się z żoną (Rdz 2,24). Można odnieść wrażenie, że opowiadanie odsłoniło właśnie ślad przemilczanej rodziny Adama. W rzeczywistości zdanie przechodzi od pierwszej pary do ogólnego objaśnienia małżeństwa. Nie podaje rodziców Adama, lecz odnosi scenę do rodzinnego życia kolejnych pokoleń.

Poszukiwania biologicznych przodków pierwszej pary wymagają więc innego odczytania opowiadania o stworzeniu. Sam tekst Rdz 2 nie wymienia ich imion ani nie przedstawia ich losów.

W historii ewolucyjnej przed każdym dzieckiem są rodzice

Gdy umieszczamy Adama i Ewę w ewolucyjnej historii człowieka, zmieniają się warunki całego pytania. Jeśli oboje przyszli na świat w istniejącej populacji, musieli mieć matki i ojców. Ich rodzice również mieli rodziców. Rodzinne gałęzie, urwane w dosłownej lekturze, zaczynają rosnąć dalej.

Ewolucja gatunku nie przypomina sytuacji, w której pewnego ranka dwoje wyraźnie nieludzkich rodziców rodzi pierwsze w pełni ludzkie dziecko. Zmiany zachodzą w populacjach i przez wiele pokoleń. Granice, którymi opisujemy dawne gatunki, porządkują długi proces; nie muszą odpowiadać ostrej granicy między jedną matką a jej córką.

Badania genetyczne pokazują przy tym historię bardziej rozgałęzioną niż prosty pochód jednej grupy. Aaron Ragsdale i współautorzy w pracy opublikowanej w Nature w 2023 roku przedstawili model afrykańskich początków człowieka obejmujący dawne populacje utrzymujące kontakty i wymieniające geny. To obraz wielu powiązanych linii przodków.

Z takich badań nie otrzymujemy jednak metryki Adama. Biologia nie identyfikuje biblijnej pary ani nie ustala, kto jako pierwszy został powołany do szczególnej relacji z Bogiem. Pokazuje historię populacji, w którą niektóre interpretacje teologiczne próbują wpisać opowiadanie o Edenie.

Szerszy spór o Adama i Ewę a ewolucję zaczyna się właśnie w tym miejscu. Tutaj pójdźmy krok dalej: jeżeli ogród nie oznacza początku całej biologicznej ludzkości, to co wydarzyło się w nim po raz pierwszy?

Para wybrana spośród ludzi miałaby własną rodzinę

Jedną z odpowiedzi przedstawia Denis Alexander w rozważaniach o modelu nazywanym Homo divinus. W tym ujęciu Bóg wybiera ludzi już żyjących, objawia się im w szczególny sposób i wzywa ich do wspólnoty ze sobą. Alexander rozważa między innymi parę neolitycznych rolników na Bliskim Wschodzie. To propozycja łączenia biblijnej narracji z historią człowieka, a nie odnaleziona biografia prarodziców.

Jeżeli przyjmiemy wariant dotyczący konkretnej pary, Adam i Ewa mieliby biologicznych rodziców oraz dziadków. Mogliby mieć rodzeństwo i dalszych krewnych. Początek opisany w Biblii dotyczyłby ich powołania, otrzymanego daru i odpowiedzialności, a nie pojawienia się pierwszych przedstawicieli gatunku.

Można wyobrazić sobie rodzinę, w której jedno z dzieci zostaje wezwane do zadania nieznanego wcześniejszym pokoleniom. W odniesieniu do Adama to jednak obraz pomagający zrozumieć założenie modelu. Nie dysponujemy wspomnieniem jego dzieciństwa ani przekazem o domu rodzinnym.

Taki odczyt od razu stawia trudniejsze pytanie: kim byli ludzie poza ogrodem, w tym rodzice wybranej pary? Jaka była ich relacja z Bogiem? Jak grzech Adama miałby dotyczyć osób, które nie pochodziły od niego, lecz żyły wcześniej albo równocześnie?

Samo słowo wybranie nie rozwiązuje tych problemów. Nie uprawnia też do przedstawiania biologicznych rodziców jako ludzi pozbawionych duszy lub godności. Model szczególnego powołania i model pojawienia się pierwszych osób ludzkich stawiają odmienne tezy. Ich połączenie wymagałoby osobnego uzasadnienia.

Adam może reprezentować wszystkich, pozostając konkretną osobą

W innym odczytaniu akcent pada na reprezentatywny charakter pierwszego człowieka. Adam skupia w sobie doświadczenie ludzkości: zależność od Boga, otrzymany dar, wolność i możliwość odmowy. Wtedy pytanie o jego przodków ustępuje pytaniu o to, dlaczego historia tego jednego człowieka dotyczy każdego z nas.

John Walton, przedstawiając swoją interpretację archetypiczną, zachowuje przekonanie o historyczności Adama i Ewy, a zarazem uważa, że Rdz 2 interesuje się przede wszystkim tym, co reprezentują. Postać historyczna i reprezentant ludzkości nie wykluczają się. Ktoś może rzeczywiście żyć, a jego działanie otrzymać znaczenie wykraczające poza jego własną biografię.

Istnieje również dalej idąca lektura, która widzi w Adamie literacką postać ludzkiego początku, bez wskazywania jednego historycznego mężczyzny. W takim modelu poszukiwanie matki Adama przypominałoby szukanie metryki bohatera opowieści przedstawiającej los całej zbiorowości. Biologiczni przodkowie należeliby do historii ludzkości, lecz nie dałoby się przypisać ich jednej osobie noszącej biblijne imię.

Te dwa stanowiska trzeba rozdzielić. Pierwsze pozostawia miejsce na rzeczywistego przodka, drugie przenosi ciężar na konstrukcję narracji. Dla katolickiej lektury różnica jest zasadnicza, ponieważ nauczanie o grzechu pierworodnym odnosi się do rzeczywistego ludzkiego upadku. Wrócimy do tego, gdy obok Adama stanie w naszym tekście Chrystus.

W drzewie genealogicznym można pozostać bez śladu w DNA

Zanim do tego dojdziemy, potrzebne jest rozróżnienie, które często ginie w dyskusjach o pierwszej parze. Przodek genealogiczny i przodek genetyczny nie oznaczają dokładnie tego samego.

Przodkiem genealogicznym jest ktoś, od kogo pochodzimy przez kolejne narodziny. Przodkiem genetycznym, w omawianym tu znaczeniu, jest ten przodek, od którego odziedziczyliśmy konkretny fragment materiału genetycznego. Każdy przodek genetyczny należy do naszego rodowodu. Wielu odległych przodków genealogicznych nie pozostawiło nam jednak żadnego odziedziczonego od nich odcinka autosomalnego DNA.

Od każdego rodzica otrzymujemy w przybliżeniu połowę jądrowego DNA. Przy dalszych pokoleniach dziedziczenie nie działa już jak równy podział rodzinnego majątku. Rekombinacja i losowe przekazywanie chromosomów sprawiają, że wkład poszczególnych przodków jest nierówny, a niektórych z czasem zanika.

Wyobraźmy sobie przodkinię żyjącą wiele stuleci temu. Ciąg narodzin łączący ją z nami może być rzeczywisty, nawet jeśli nie odziedziczyliśmy po niej żadnego fragmentu autosomalnego DNA. Brak takiego fragmentu nie usuwa jej z rodziny.

Peter Ralph i Graham Coop w badaniu opublikowanym w PLOS Biology w 2013 roku analizowali wspólne odcinki DNA Europejczyków. Wyraźnie odróżnili niewielką część wspólnych przodków, po których pozostaje dziedziczony materiał, od znacznie szerszej sieci pokrewieństwa genealogicznego.

To rozróżnienie zmienia sens zdania, że wszyscy pochodzimy od jednej pary. Może ono oznaczać parę obecną w rodowodzie każdego z nas, obok wielu innych przodków. Może też oznaczać dwoje jedynych ludzi, od których pochodzi cała późniejsza populacja. Drugie twierdzenie jest znacznie mocniejsze i wymaga innego rodzaju uzasadnienia.

Wspólny przodek wszystkich nie musiał być pierwszym człowiekiem

Douglas Rohde, Steve Olson i Joseph Chang w pracy opublikowanej w Nature w 2004 roku badali matematyczne modele wspólnego pochodzenia. Pokazali, że przy określonych założeniach dotyczących migracji i kontaktów między populacjami wspólny przodek genealogiczny wszystkich współczesnych ludzi mógł żyć zaskakująco niedawno, zaledwie kilka tysięcy lat temu.

Nie była to identyfikacja konkretnej osoby. Wynik zależy od budowy modelu, w tym od połączeń między populacjami i ich izolacji. Wskazuje jednak, jak szybko rodzinne linie mogą się splatać, gdy kolejne pokolenia przemieszczają się i mają dzieci z przedstawicielami innych społeczności.

Wspólny przodek nie musi być jedynym przodkiem. Może żyć wśród tysięcy innych ludzi, którzy również pozostawią potomków. Nie musi też należeć do najwcześniejszych przedstawicieli gatunku. Pierwszeństwo genealogiczne wobec dzisiejszych ludzi nie jest pierwszeństwem biologicznym.

Na tej różnicy opiera się propozycja S. Joshuy Swamidassa przedstawiona w książce The Genealogical Adam and Eve. Rozważa on możliwość istnienia pary stworzonej bezpośrednio przez Boga pośród ludzi mających ewolucyjną przeszłość. Potomkowie tej pary łączyliby się z szerszą populacją, a z czasem Adam i Ewa mogliby znaleźć się w rodowodach wszystkich ludzi żyjących w odpowiednio późniejszym okresie.

To jeszcze inna odpowiedź na pytanie o rodziców. W rozważanym przez Swamidassa wariancie bezpośredniego stworzenia sami Adam i Ewa nie mieliby biologicznych rodziców, choć ludzie wokół nich mieliby własnych przodków. Nie jest to model wybrania dwojga już urodzonych ludzi.

Matematyczna możliwość splatania rodowodów nie dowodzi, że taka para istniała. Nie wyjaśnia również sama z siebie sytuacji osób, które żyły wcześniej, zanim potomkowie pary rozprzestrzenili się w populacji. Genealogia otwiera możliwość pewnego scenariusza; jego sens teologiczny wymaga dalszej odpowiedzi.

Mitochondrialna Ewa także miała matkę

Nazwy używane w genetyce potrafią stworzyć wrażenie, że poszukiwania biblijnych prarodziców już się zakończyły. Pojawiają się przecież mitochondrialna Ewa i Y-chromosomalny Adam. Brzmi to jak para z ogrodu odnaleziona w laboratorium.

Mitochondrialna Ewa oznacza najbliższą wspólną przodkinię współczesnych ludzi w nieprzerwanej linii matczynej: przez matkę, matkę matki i tak dalej. Y-chromosomalny Adam odnosi się do wspólnego przodka współczesnych nosicieli chromosomu Y w odpowiedniej linii ojcowskiej.

To dwa szczególne wycinki rodowodu. Nie obejmują wszystkich dróg, którymi łączymy się z przeszłością. Kobieta może mieć liczne potomstwo, ale jeśli jej linia nie przetrwa przez kolejne córki, nie pozostanie w tej konkretnej genealogii mitochondrialnej. Nadal może być przodkinią ludzi żyjących dzisiaj przez synów i ich potomków.

Mitochondrialna Ewa nie była jedyną kobietą swoich czasów. Miała matkę, podobnie jak Y-chromosomalny Adam miał ojca. Nie ma też podstaw, aby z samych tych nazw uznać ich za małżeństwo, współczesną sobie parę albo biblijnych mieszkańców Edenu. Biblijne imiona są tu nazwami pomagającymi opisać wspólne pochodzenie określonych linii DNA.

Paweł patrzy na Adama przez Chrystusa

Gdy otwieramy piąty rozdział Listu do Rzymian, zmienia się perspektywa. Paweł mówi o Adamie w związku z grzechem, śmiercią i zbawieniem. Wskazuje przy tym, że Adam zapowiada kogoś, kto przyjdzie po nim:

On to jest typem Tego, który miał przyjść.

(Biblia Tysiąclecia, Rz 5,14)

Typ oznacza tutaj postać odczytywaną jako zapowiedź Chrystusa. Paweł zestawia nieposłuszeństwo jednego z posłuszeństwem drugiego oraz następstwa upadku z darem łaski (Rz 5,12-19). Dzięki temu Adam ma znaczenie wykraczające poza prywatny los jednej rodziny.

Rz 5 nie podaje jednak rodziców Adama. Nie wyznacza chwili pojawienia się Homo sapiens ani nie opisuje przekazywania chromosomów. Z jego argumentacji nie odczytamy liczebności pradawnej populacji.

Możemy natomiast zobaczyć, dlaczego zmiana znaczenia pierwszego człowieka pociąga za sobą kolejne pytania. Jeśli Adam był reprezentantem ludzi już istniejących, trzeba wyjaśnić, jak jego upadek dotyczy całej ludzkości. Jeśli pozostaje wyłącznie literacką postacią, powstaje pytanie o historyczne wydarzenie, do którego odnosi się opowieść o ludzkiej winie.

Zestawienie z Chrystusem nadaje tym pytaniom ciężar. Paweł mówi o rzeczywistym położeniu ludzkości i rzeczywistym zbawieniu. Nie wystarczy więc zmienić Adama w dowolny symbol, a potem uznać, że cała argumentacja pozostała nietknięta.

Symboliczny język nie usuwa rzeczywistego upadku

Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 390 stwierdza, że opis upadku posługuje się językiem obrazowym, a zarazem mówi o wydarzeniu z początku ludzkich dziejów. To rozróżnienie pozwala czytać obrazy opowiadania bez sprowadzania grzechu pierworodnego do ogólnego stwierdzenia, że ludzie czasem wybierają zło.

W punktach 404-405 Katechizm opisuje grzech pierworodny jako stan przekazywanej natury ludzkiej pozbawionej pierwotnej świętości. Nie jest on osobistą winą potomków Adama. Nie jest też mutacją genetyczną, którą można odnaleźć w próbce DNA. Dziedziczenie w sensie teologicznym nie daje się utożsamić z dziedziczeniem konkretnego odcinka chromosomu.

Pius XII w encyklice Humani generis, w punkcie 36, dopuścił badanie ewolucyjnego pochodzenia ludzkiego ciała, podtrzymując bezpośrednie stworzenie duszy przez Boga. W punkcie 37 wykluczył przyjmowanie stanowiska, według którego po Adamie istnieli prawdziwi ludzie niepochodzący od niego przez naturalne zrodzenie, albo Adam oznaczał wielu prarodziców. Powiązał tę granicę z nauczaniem o grzechu pierworodnym.

Dlatego opisanych modeli nie można przedstawić jako zestawu równie zatwierdzonych katolickich odpowiedzi. Hipoteza wybranej pary wymaga wyjaśnienia sytuacji pozostałych ludzi, a hipoteza wspólnego przodka wszystkich współczesnych nie rozwiązuje automatycznie problemu wcześniejszych pokoleń. Z kolei uznanie Adama wyłącznie za figurę literacką musi zmierzyć się z nauczaniem o rzeczywistym pierwotnym upadku.

Bezpośrednie stworzenie duszy również nie jest prostą odpowiedzią na pytanie o rodziców. Katechizm odnosi tę prawdę do każdej osoby ludzkiej (KKK 366). My sami mamy biologicznych rodziców, a wiara nazywa nas stworzeniami Boga. Dopiero dodatkowe założenie o sposobie uformowania ciała rozstrzyga, czy w danym modelu Adam i Ewa zostali zrodzeni z wcześniejszych ludzi.

Apokryf Jana umieszcza za Adamem zupełnie innych twórców

Istnieje też starożytna opowieść, która prowadzi poszukiwania pochodzenia człowieka w odmiennym kierunku. Apokryf Jana, pismo gnostyckie o korzeniach w II wieku, zachowane w kilku koptyjskich wersjach i pozostające poza kanonem Biblii, przedstawia stworzenie jako dramat kosmicznych mocy. Ten sposób myślenia szerzej pokazują różnice między pismami gnostyckimi a Ewangeliami biblijnymi.

W dłuższej wersji apokryfu Jaldabaoth i podległe mu moce kształtują Adama według ujrzanego wyższego wzoru. Poszczególnym istotom przypisano udział w formowaniu części jego ciała. Ukształtowany Adam pozostaje jednak nieruchomy, dopóki nie trafia do niego moc pochodząca od Sophii. Jaldabaoth przekazuje ją, tchnąc w niego i nie rozumiejąc w pełni następstw swojego działania.

Adam okazuje się doskonalszy, niż chcieliby jego twórcy. Następnie zostaje uwikłany w materialną, śmiertelną cielesność. Przy powstaniu kobiecej postaci tekst odwołuje się do wydobycia mocy z Adama i do świetlistej Epinoi, czyli duchowej pomocy związanej z poznaniem. Polemizuje przy tym z rozumieniem opowiadania o żebrze.

Za pierwszą parą stają więc moce i wyższa rzeczywistość duchowa. Nie są to biologiczni rodzice. Apokryf również nie dostarcza matki, która urodziła Adama, ani dziadka Ewy. Buduje inną antropologię: pyta, skąd pochodzi obecne w nas życie i poznanie oraz dlaczego pozostajemy pod władzą sił, które chcą nas ograniczać.

Różnica wobec wiary katolickiej sięga samego obrazu Stwórcy i ciała. Katechizm mówi o dobroci ludzkiej cielesności i jedności ciała z duszą (KKK 364-365). W gnostyckiej opowieści materialne uwięzienie uczestniczy w dramacie podległości. Gdy zestawiamy te teksty, widzimy, że pytanie o pochodzenie może służyć dwóm różnym opowieściom o ludzkim losie.

Najwięcej zmienia znaczenie słowa „pierwsi”

Po tej drodze możemy wrócić do pustych miejsc nad imionami Adama i Ewy. Każdy model pozostawia je puste z innego powodu albo wypełnia je na innych zasadach.

W dosłownym odczytaniu stworzenia pierwsi ludzie nie mają biologicznych rodziców. W modelu wybrania pary z istniejącej populacji mają rodziców i dalszych krewnych, lecz pierwsi stają wobec określonego powołania. W odczytaniu reprezentatywnym ich pierwszeństwo dotyczy miejsca w opowieści o całej ludzkości; sama funkcja reprezentanta nie przesądza jeszcze o historyczności ani biologicznym pochodzeniu.

Model genealogiczny dodaje osobną możliwość: para może należeć do przodków wszystkich ludzi żyjących później, choć nigdy nie była jedyną parą na Ziemi. Zależnie od przyjętego wariantu mogłaby mieć rodziców albo zostać stworzona bezpośrednio. Genealogia sama tego nie rozstrzyga.

Najbardziej przekonuje nas rozdzielenie tych pytań, ponieważ dopiero wtedy widać, co każde wyjaśnienie naprawdę wnosi. Zdanie o rodzicach Adama może być wnioskiem z przyjętego modelu ewolucyjnego. Nie staje się przez to wiadomością odnalezioną w Księdze Rodzaju. Podobnie brak rodziców w dosłownej lekturze nie jest wynikiem badań genetycznych.

Biblia nie zachowała imion rodziców Adama i Ewy, a opowiadanie o ich stworzeniu przedstawia inne pochodzenie. Możliwość biologicznych przodków pojawia się dopiero wraz z interpretacją, która wpisuje tę parę w wcześniejszą historię ludzkiej populacji. Nie potrafimy wskazać tych osób.

Właśnie tutaj pytanie o rodzinę prarodziców okazuje się tak ciekawe. Każe nam ustalić, co właściwie miałoby zacząć się wraz z Adamem: istnienie naszego gatunku, szczególne powołanie czy historia odpowiedzialności przed Bogiem. Od tej odpowiedzi zależy, czy nad jego imieniem będziemy szukali dwojga kolejnych ludzi, czy uznamy, że opowiadanie świadomie rozpoczyna swój rodowód w innym miejscu.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Rdz 2,7.21-24; Rdz 3; Rz 5,12-19; KKK 364-366, 390, 404-405; Pius XII, Humani generis, 36-37.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *