Co stało się z rodziną Jezusa po ukrzyżowaniu? Krewni, potomkowie i przywódcy wspólnot

Na Golgocie kończy się wiele opowieści o ziemskim życiu Jezusa. Pod krzyżem pozostaje Matka, obok niej umiłowany uczeń. Potem uwaga przenosi się na pusty grób, spotkania ze Zmartwychwstałym i apostołów ruszających w świat. Rodzina Jezusa jakby odsuwa się w cień.

Kiedy jednak zaczniemy szukać jej dalszych śladów, trafimy na imiona powracające w zaskakujących miejscach. W liście Pawła. Wśród przywódców Jerozolimy. W opowieści o dwóch mężczyznach, których pochodzenie miało zainteresować samego cesarza. Nie zachowała się rodzinna kronika, która połączyłaby wszystkie te sceny.

Co stało się z rodziną Jezusa po ukrzyżowaniu? Żeby podążyć za tą historią, trzeba wyjść poza dobrze znany krąg Dwunastu. A później uważnie rozpoznać moment, w którym kończy się świadectwo Nowego Testamentu, a zaczyna pamięć kolejnych pokoleń.

Po krzyżu pierwsze ślady prowadzą do wspólnej modlitwy

Ewangelia Jana zachowuje scenę powierzenia Maryi umiłowanemu uczniowi. Od tej chwili bierze on Matkę Jezusa do siebie (J 19,26-27). Tradycja utożsamia tego ucznia z Janem. Sam fragment nie podaje jednak adresu ich późniejszego domu ani planu dalszych podróży.

Następny wyraźny ślad znajdujemy w Dziejach Apostolskich. Po wniebowstąpieniu uczniowie wracają do Jerozolimy i gromadzą się na modlitwie. Wśród obecnych autor wymienia także:

Maryją, Matką Jezusa, i braćmi Jego.

(Biblia Tysiąclecia, Dz 1,14, fragment)

Rodzina Jezusa pozostaje we wspólnocie uczniów. To pierwszy punkt, którego nie trzeba wydobywać z późniejszych legend. Maryja i krewni są obecni u początku historii Kościoła opisanej w Dziejach.

Losy samej Maryi nie otrzymują już w Nowym Testamencie osobnej opowieści. Nie znajdujemy tam daty zakończenia Jej ziemskiego życia ani rozstrzygnięcia późniejszych tradycji lokalizujących ostatnie lata w Jerozolimie lub Efezie. Katolicka wiara we wniebowzięcie Maryi, przypomniana w Katechizmie w punkcie 966, mówi o wzięciu Jej z ciałem i duszą do niebieskiej chwały po zakończeniu ziemskiego życia. Nie dostarcza przy tym historycznego kalendarza tych wydarzeń.

W biblijnym obrazie początku Kościoła Maryja jest więc obecna bardzo konkretnie: modli się razem z uczniami. Dalsze rozdziały Dziejów nie śledzą już Jej codzienności.

Rodzinne imiona wymagają uważnego odczytania

Zanim pójdziemy dalej, trzeba wyjaśnić, kogo źródła nazywają braćmi Jezusa. Ewangelie wymieniają Jakuba, Józefa lub Jozesa, Judę i Szymona, wspominają też siostry (Mt 13,55-56; Mk 6,3). Nie zachowują jednak pełnego drzewa genealogicznego tej rodziny.

Kościół katolicki naucza, że Jezus jest jedynym Synem Maryi, a wzmianki o Jego braciach i siostrach nie oznaczają innych dzieci Matki Bożej. Katechizm wyjaśnia to w punktach 499-501, odnosząc te określenia do bliskich krewnych. Szerszy problem języka biblijnego i dawnych interpretacji opisujemy w artykule o tym, czy Jezus miał braci i siostry.

Nie oznacza to, że każdemu imieniu potrafimy bezspornie przypisać rodziców. Przekazy o kuzynach oraz tradycje o dzieciach Józefa z wcześniejszego małżeństwa próbują wyjaśnić te więzi na różne sposoby. Wiara w trwałe dziewictwo Maryi nie wymaga uznania jednej szczegółowej rekonstrukcji całego rodu za udowodnioną historię.

W dalszej opowieści określenie bracia Pańscy oznacza zatem grupę krewnych rozpoznawaną pod tą nazwą w źródłach. A kiedy pojawią się potomkowie, będzie chodziło o następne pokolenia ich rodzin. Nie o dzieci Jezusa, których istnienia omawiane świadectwa nie poświadczają.

Jakub wychodzi z rodzinnego kręgu i staje wśród filarów

Najmocniej oświetloną postacią jest Jakub. Paweł w Liście do Galatów relacjonuje, że podczas wizyty w Jerozolimie spotkał Kefasa, czyli Piotra, oraz Jakuba, którego określa jako brata Pańskiego (Ga 1,18-19). Pisze o ludziach, z którymi miał osobisty kontakt. To świadectwo uczestnika wydarzeń, wcześniejsze niż opowieści późniejszych historyków Kościoła.

W kolejnym rozdziale Paweł wymienia Jakuba razem z Kefasem i Janem jako filary wspólnoty (Ga 2,9). Jakub nie pojawia się tu jako krewny zaproszony z szacunku na rodzinne spotkanie. Należy do osób, z którymi uzgadnia się sprawy głoszenia Ewangelii.

Do tego dochodzi krótka wzmianka w Pierwszym Liście do Koryntian. W przekazie o ukazywaniu się zmartwychwstałego Chrystusa Paweł zapisuje:

Potem ukazał się Jakubowi, później wszystkim apostołom.

(Biblia Tysiąclecia, 1 Kor 15,7)

Nie znamy przebiegu tego spotkania. Paweł nie opisuje rozmowy, gestów ani reakcji Jakuba. Wymienia go jednak osobno wśród świadków Zmartwychwstałego. Pokrewieństwo i osobiste świadectwo wiary spotykają się w jednej biografii.

Dzieje Apostolskie ukazują Jakuba zabierającego głos podczas sporu o przyjmowanie pogan do Kościoła. Po wysłuchaniu wcześniejszych wypowiedzi przedstawia on argumentację opartą na Piśmie i propozycję rozstrzygnięcia (Dz 15,13-21). Znaczenie tej sceny wyjaśnia szerzej tekst o soborze jerozolimskim i sporze o Prawo Mojżeszowe.

Nie należy mylić tego Jakuba z Jakubem, synem Zebedeusza, którego śmierć opisano wcześniej w Dz 12,2. Osobnym zagadnieniem pozostaje jego utożsamianie z Jakubem, synem Alfeusza. Tradycja zna takie identyfikacje, ale nie są one konieczne do odczytania podstawowego świadectwa Pawła: krewny Jezusa należał do ścisłego grona jerozolimskich autorytetów.

Bracia Pańscy pojawiają się także na misyjnych drogach

Rodzinna historia nie zamyka się na jednym przywódcy Jerozolimy. W Pierwszym Liście do Koryntian Paweł broni prawa głosicieli Ewangelii do utrzymania przez wspólnotę. Jako rozpoznawalny przykład przywołuje osoby, którym w drodze towarzyszyły kobiety:

pozostali apostołowie oraz bracia Pańscy i Kefas?

(Biblia Tysiąclecia, 1 Kor 9,5, fragment)

Pytanie dotyczy prawa do zabierania ze sobą niewiasty-siostry, jak oddaje ten zwrot Biblia Tysiąclecia. Greckie wyrażenie bywa odczytywane jako wierząca żona. Tak tłumaczy je między innymi katolicki przekład amerykański NABRE. Komentarz Biblii Tysiąclecia dopuszcza także rozumienie go jako kobiety troszczącej się o materialne potrzeby misjonarza.

Odczytanie małżeńskie otwiera perspektywę krewnych Jezusa, którzy podróżowali wraz z żonami i prowadzili życie rodzinne. Nie daje jednak listy małżeństw ani imion dzieci. Paweł nie pisze tu biografii braci Pańskich. Przywołuje ich praktykę, ponieważ może ona posłużyć za argument wobec Koryntian.

I właśnie to jest uderzające. Bracia Pańscy są grupą na tyle rozpoznawalną, że Paweł wymienia ich obok apostołów i Piotra. Nie dowodzi to identycznego urzędu wszystkich tych osób. Pokazuje natomiast, że krewni Jezusa uczestniczyli w działalności wspólnoty i nie pozostawali wyłącznie przy rodzinnym domu.

Ten werset nie pozwala też przypisać każdemu z nich tej samej trasy misyjnej. Dość wyraźnie uchyla jednak drzwi do świata, w którym wiara była przekazywana także w małżeństwach i kolejnych pokoleniach rodzin.

Po śmierci Jakuba na czele wspólnoty staje kolejny krewny

Śmierć Jakuba ma świadectwo spoza Nowego Testamentu. Józef Flawiusz w Dawnych dziejach Izraela opisuje, jak arcykapłan Annasz, korzystając z przerwy między urzędowaniem rzymskich namiestników, doprowadził do skazania Jakuba i innych osób na ukamienowanie. Identyfikuje go przez odniesienie do Jezusa zwanego Chrystusem (XX,200). Wydarzenie datuje się zwykle na około 62 rok.

To moment, w którym dalsze losy rodziny zaczynamy poznawać głównie za pośrednictwem późniejszych autorów. Hegesyp pisał w II wieku, a fragmenty jego niezachowanego w całości dzieła przytacza Euzebiusz z Cezarei w swojej Historii kościelnej, powstającej na początku IV wieku. Euzebiusz nie jest więc naocznym świadkiem wyboru następcy Jakuba. Zachowuje wcześniejszą pamięć Kościoła.

Według tej relacji następcą został Symeon, syn Kleofasa. Euzebiusz opisuje zgodę zgromadzonych apostołów, uczniów i krewnych Jezusa co do jego wyboru. Przywołując Hegesypa, podaje też, że Kleofas był bratem Józefa. W takim ujęciu Symeon należał do rodziny Jezusa od strony Jego ziemskiego opiekuna (Historia kościelna, III,11).

Ta opowieść przypisuje krewnym udział zarówno w kierowaniu wspólnotą, jak i w wyborze jej przywódcy. Nie opisuje jednak automatycznego dziedziczenia stanowiska. Symeon zostaje uznany za odpowiedniego przez zgromadzonych.

W przedstawionym przez Euzebiusza szeregu przywódców Jerozolimy po Jakubie pojawia się zatem kolejny krewny. To wystarcza, by rodzinne więzi potraktować poważnie jako część historii tej wspólnoty.

Wnukowie Judy stają przed cesarskim pytaniem o Dawida

Jeszcze bardziej niezwykły epizod dotyczy dwóch wnuków Judy, nazywanego bratem Jezusa. Chodzi o krewnego z rodzinnego kręgu, nie o Judasza Iskariotę. Hegesyp, cytowany przez Euzebiusza, opowiada o ich przesłuchaniu za Domicjana, cesarza panującego w latach 81-96 (Historia kościelna, III,19-20).

Powodem doniesienia miało być pochodzenie z rodu Dawida. W przekazie dwaj mężczyźni potwierdzają tę więź, po czym odpowiadają na pytania o majątek. Wyjaśniają, że posiadają ziemię, z której płacą podatki i utrzymują się własną pracą. Pokazują spracowane dłonie.

Później pada pytanie o Chrystusa i Jego królestwo. Krewni odpowiadają, że chodzi o królestwo niebiańskie, którego objawienie łączą z końcem czasów i sądem. Domicjan ma uznać ich za niegroźnych i uwolnić.

Dawidowe pochodzenie łączy w tej opowieści rodzinę z podejrzeniem politycznym. Rodowód odsyłający do dawnego króla Izraela mógł zostać odczytany jako zapowiedź ziemskich roszczeń. Tak można zrozumieć logikę narracji: cesarz bada, czy za religijną nadzieją stoi zagrożenie dla jego władzy.

Nie dysponujemy rzymskim protokołem tego przesłuchania. Porównanie lęku Domicjana z lękiem Heroda jest już sposobem opowiadania historii przez chrześcijańskiego autora. Relacja świadczy o pamięci przechowywanej przez wspólnotę; nie uprawnia do przedstawiania cesarskiej rozmowy jako niezależnie potwierdzonego zapisu słowo w słowo.

Rodowód dawał rozpoznawalność, a świadectwo budowało autorytet

Najbardziej znaczące zdanie pojawia się po zakończeniu przesłuchania. Według Hegesypa uwolnieni krewni przewodzili wspólnotom jako świadkowie i jako członkowie rodziny Pana (Historia kościelna, III,20). Źródło zestawia więc dwa powody ich powagi: świadectwo wiary i pokrewieństwo.

W tym miejscu określenie świadków nie oznacza naocznych świadków ziemskiej działalności Jezusa. Mowa o wnukach Judy, przedstawionych jako wyznawcy, którzy potwierdzili wiarę wobec władcy. Ich rodzinne pochodzenie nie zastępuje tego doświadczenia.

Nie poznajemy nazw wspólnot, którym przewodzili, ani dokładnego zakresu ich kompetencji. Nie należy więc dopisywać im władzy nad całym chrześcijaństwem. Możemy natomiast dostrzec wzór autorytetu, w którym bliskość rodziny Jezusa spotykała się z osobistą wiernością.

Pamięć rodzinna mogła budzić zaufanie: krewni łączyli wspólnoty z konkretnym środowiskiem, z którego wyszedł Jezus. To wniosek, który nasuwa się przy zestawieniu tych przekazów, nie informacja o posiadanym przez nich rodzinnym archiwum. Żaden z omawianych tekstów nie opisuje takiego zbioru.

Późniejsza relacja o Symeonie ponownie splata pokrewieństwo, wiarę i zagrożenie. Hegesyp wiąże jego męczeństwo za Trajana z oskarżeniem o bycie chrześcijaninem i potomkiem Dawida. Przypisuje mu śmierć przez ukrzyżowanie oraz wiek 120 lat (Historia kościelna, III,32). Ten ostatni szczegół pozostaje elementem starożytnego przekazu, bez niezależnego potwierdzenia.

Los rodziny nie układa się zatem w opowieść o bezpiecznym przywileju. W zachowanej pamięci pokrewieństwo mogło przynosić uznanie we wspólnocie i jednocześnie przyciągać uwagę oskarżycieli.

Pierwszy Kościół miał więcej twarzy niż grono Dwunastu

Popularna opowieść prowadzi zwykle od Jezusa do Dwunastu, a następnie do Piotra i Pawła. Taki skrót pozostawia jednak poza kadrem ludzi, których obecności nie trzeba dopiero wymyślać. Maryja, Jakub i bracia Pańscy występują w samym Nowym Testamencie. Późniejsza pamięć dodaje Symeona i kolejne pokolenie rodziny Judy.

Pierwsze chrześcijaństwo mogło być więc silniej związane z krewnymi Jezusa, niż sugeruje opowieść skupiona wyłącznie na apostołach. Najmocniejszy argument daje pozycja Jakuba poświadczona przez Pawła. Przekazy o Symeonie i wnukach Judy rozszerzają ten obraz, choć mają już inną odległość od opisywanych wydarzeń.

Nie wynika z nich istnienie dziedzicznej dynastii kierującej Kościołem. Nie przedstawiają też udokumentowanego spisku, który miałby usunąć krewnych z pamięci. Przeciwnie, Euzebiusz zachował ich historię we własnym dziele. Kiedy cytuje Hegesypa, nie otrzymujemy jednak drugiego niezależnego potwierdzenia tej samej sceny. Otrzymujemy drogę, którą dotarł do nas wcześniejszy przekaz.

Na pytanie o dalszych potomków tej rodziny źródła nie dają ciągłej odpowiedzi. Pozwalają uchwycić kilka pokoleń i kilka osób. Nie pozwalają poprowadzić sprawdzonej genealogii od Judy czy Symeona do współczesności. Milczenie kolejnych świadectw nie dowodzi przy tym, że cała rodzina nagle wymarła.

Po Golgocie jej historia toczyła się dalej: we wspólnej modlitwie, w głoszeniu Ewangelii, w odpowiedzialności za wspólnoty. Warto przywrócić tym ludziom miejsce w opowieści o początkach Kościoła. Jakub nie potrzebuje legendy o ukrytej dynastii, żeby nas zaskoczyć. Wystarczy przeczytać, jak pisał o nim Paweł.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Dz 1,14; Ga 1,18-19; 2,9; 1 Kor 9,5; KKK 499-501, 966; Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, III,11; III,19-20; III,32.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *