Przez stulecia malowano ją z rozpuszczonymi włosami, naczyniem wonnego olejku i twarzą kobiety, która zostawiła za sobą grzeszną przeszłość. Ten obraz stał się tak znajomy, że wielu z nas przyjmuje go jak scenę wyjętą wprost z Ewangelii.
Spis treści
Kiedy jednak otwieramy Nowy Testament, elementy tego portretu zaczynają się rozsuwać. Olejek należy do jednej kobiety, imię Maria do innej, a określenie grzesznica pojawia się w historii, w której Magdalena wcale nie zostaje wymieniona.
Skąd więc wzięła się Maria Magdalena jako prostytutka? Odpowiedź prowadzi przez kilka ewangelicznych scen, dawną homilię i wielowiekową tradycję Zachodu, która z wielu kobiet stworzyła jedną bohaterkę.
Ewangelie zaczynają jej historię od uzdrowienia, nie od grzesznej przeszłości
Pierwsza ważna informacja o Marii Magdalenie pojawia się u św. Łukasza. Ewangelista wymienia ją w gronie kobiet, które towarzyszyły Jezusowi i Dwunastu podczas głoszenia królestwa Bożego.
Maria, zwana Magdaleną, którą opuściło siedem złych duchów.
(Biblia Tysiąclecia, Łk 8,2)
Chwilę później Łukasz dodaje, że kobiety wspierały wspólnotę ze swojego mienia. Maria nie zostaje więc przedstawiona jako przypadkowa osoba spotkana przy drodze. Należy do grona uczennic, które idą z Jezusem, słuchają Go i materialnie pomagają w Jego misji.
Wzmianka o siedmiu złych duchach mówi o uwolnieniu doświadczonym przez Marię. Nie jest informacją o prostytucji, rozwiązłości ani cudzołóstwie. Ewangelista potrafi nazywać grzech i nie unika trudnych historii, ale w tym miejscu nie przypisuje Magdalenie żadnego wykroczenia seksualnego. Liczba siedem podkreśla raczej pełnię lub ciężar wcześniejszego zniewolenia oraz całkowitość wyzwolenia przyniesionego przez Jezusa.
Więcej o jej drodze za Chrystusem, obecności pod krzyżem i przy pustym grobie piszemy w artykule Maria Magdalena – uczennica i pierwsza świadkini zmartwychwstania.
Etykieta prostytutki nie pochodzi z Biblii
Żadna z czterech Ewangelii nie nazywa Marii Magdaleny prostytutką, nierządnicą ani cudzołożnicą. Nie podaje też informacji o jej małżeństwie, rodzinie czy wcześniejszym zawodzie. Odpowiedź na główne pytanie jest zatem jasna: Biblia nie daje podstaw, aby opisywać ją jako byłą prostytutkę.
Źródłem pomyłki stała się przede wszystkim scena z siódmego rozdziału Ewangelii według św. Łukasza. Do domu faryzeusza Szymona przychodzi kobieta, która obmywa łzami stopy Jezusa, wyciera je włosami i namaszcza olejkiem.
A oto kobieta, która prowadziła w mieście życie grzeszne, […] przyniosła flakonik alabastrowy olejku.
(Biblia Tysiąclecia, Łk 7,37)
Tekst nie podaje jej imienia. Nazywa ją kobietą prowadzącą grzeszne życie, lecz nie wyjaśnia, na czym polegały jej grzechy. Określenie prostytutka jest więc kolejnym krokiem interpretacji, a nie słowem Ewangelii.
Bliskość obu scen mogła sprzyjać skojarzeniu. Opowieść o anonimowej grzesznicy kończy siódmy rozdział Łukasza, a na początku następnego pojawia się imię Marii Magdaleny. Następstwo tekstów nie oznacza jednak, że opisują tę samą kobietę. Łukasz, który przy innych postaciach podaje imiona i relacje rodzinne, nie tworzy między nimi takiego połączenia.
Również kobieta pochwycona na cudzołóstwie z J 8,1-11 nie jest Marią Magdaleną. W tej scenie także nie pada jej imię. To następna postać, którą późniejsza kultura nieraz dołączała do rozbudowanego obrazu nawróconej Magdaleny.
Olejek i włosy połączyły historie kilku kobiet
W Ewangeliach znajdujemy więcej niż jeden opis namaszczenia Jezusa. Podobieństwa są wyraźne, ale imiona, miejsca i szczegóły nie pozwalają po prostu wpisać Marii Magdaleny w każdą z tych scen.
| Fragment | Kim jest kobieta w tekście? | Gdzie odbywa się scena? | Co robi? |
|---|---|---|---|
| Łk 7,36-50 | Anonimowa kobieta prowadząca grzeszne życie | Dom faryzeusza Szymona | Łzami obmywa stopy Jezusa, wyciera je włosami i namaszcza olejkiem |
| Mt 26,6-13 i Mk 14,3-9 | Anonimowa kobieta | Betania, dom Szymona Trędowatego | Wylewa olejek na głowę Jezusa |
| J 12,1-8 | Maria z Betanii, siostra Marty i Łazarza | Betania | Namaszcza stopy Jezusa i wyciera je włosami |
| Opisy Marii Magdaleny | Żaden tekst nie przedstawia jej jako kobiety namaszczającej Jezusa | – | – |
Ewangelia według św. Jana nie pozostawia wątpliwości, która Maria dokonuje namaszczenia w Betanii:
Maria zaś wzięła funt szlachetnego i drogocennego olejku nardowego i namaściła Jezusowi nogi.
(Biblia Tysiąclecia, J 12,3)
Jest to Maria z Betanii, wcześniej przedstawiona jako siostra Marty i Łazarza, a nie Maria Magdalena. Mateusz i Marek nie podają imienia kobiety w podobnej scenie. Łukasz opisuje natomiast inne miejsce, innego gospodarza i mocno akcentuje przebaczenie grzechów anonimowej bohaterki.
Można dyskutować, czy niektóre opisy zachowują różne tradycje o tym samym wydarzeniu. Nie zmienia to najważniejszego faktu: żaden ewangelista nie nazywa kobiety namaszczającej Jezusa Marią Magdaleną.
Jedna homilia utrwaliła zachodni obraz nawróconej Magdaleny
Połączenie tych postaci nie narodziło się jednego dnia. Różne próby utożsamiania kobiet pojawiały się wcześniej, ale ogromny wpływ na chrześcijański Zachód wywarła Homilia 33 św. Grzegorza Wielkiego, wygłoszona pod koniec VI wieku.
Papież Grzegorz odczytał anonimową grzesznicę z Łk 7, Marię z Betanii i Marię Magdalenę jako jedną osobę. Siedem złych duchów powiązał z pełnią wad, a gesty kobiety z olejkiem zinterpretował jako odwrócenie dawnych grzesznych zachowań. Wonność używana wcześniej dla ciała miała odtąd służyć Chrystusowi, a włosy, które zdobiły twarz, stały się narzędziem pokuty.
Grzegorz nie ogłaszał w tej homilii dogmatu ani nie dopisywał nowego zdania do Ewangelii. Przedstawiał interpretację, która pasowała do kaznodziejskiego obrazu wielkiego nawrócenia. Z czasem jednak różnica między interpretacją a tekstem biblijnym niemal zniknęła w świadomości wiernych. Jedna złożona postać przejęła biografie trzech kobiet.
Nawet Grzegorz nie musiał użyć prostego zdania Maria Magdalena była prostytutką, aby poprowadzić późniejszą wyobraźnię właśnie w tę stronę. Seksualne odczytanie grzechów, rozpuszczone włosy, wonności i motyw pokuty stworzyły portret łatwy do zapamiętania. Utrwalały go kazania, legendy, literatura, malarstwo i rzeźba. Z czasem nawrócona grzesznica stała się w kulturze byłą prostytutką, choć Ewangelia nigdy tak jej nie nazwała.
Tradycja wschodnia zasadniczo zachowała rozróżnienie między Marią Magdaleną, Marią z Betanii i anonimową kobietą z Łk 7. Na Zachodzie utożsamienie pozostawało wpływowe przez wieki. Reforma kalendarza rzymskiego po Soborze Watykańskim II uporządkowała teksty liturgiczne tak, aby odnosiły się do Marii z Magdali, bez mieszania jej z pozostałymi kobietami. Nie była to zmiana Biblii ani odrzucenie św. Grzegorza, lecz powrót do rozróżnień obecnych w samych Ewangeliach.
Od Galilei do pustego grobu prowadzi ją wierność
Gdy odsuniemy późniejsze utożsamienia, kanoniczny portret Marii Magdaleny wcale nie staje się uboższy. Przeciwnie, z opowieści o seksualnym grzechu wyłania się postać o znacznie większym znaczeniu dla Ewangelii.
Najpierw widzimy ją w Galilei, w gronie kobiet idących z Jezusem i wspierających Jego misję. Później wszyscy czterej ewangeliści umieszczają ją w wydarzeniach paschalnych. Jest przy ukrzyżowaniu, obserwuje pogrzeb lub miejsce złożenia ciała, a po szabacie przychodzi do grobu. Poszczególne opisy różnią się układem osób i szczegółami, lecz imię Marii Magdaleny powraca z niezwykłą konsekwencją.
Łukasz wymienia ją wśród kobiet, które przyniosły apostołom wiadomość o pustym grobie:
A były to: Maria Magdalena, Joanna i Maria, matka Jakuba; i inne z nimi opowiadały to Apostołom.
(Biblia Tysiąclecia, Łk 24,10)
Jan prowadzi opowieść jeszcze dalej. Maria pozostaje przy grobie, kiedy Piotr i umiłowany uczeń już odeszli. Nie rozpoznaje Jezusa, dopóki nie słyszy własnego imienia. Następnie otrzymuje polecenie, aby pójść do uczniów i przekazać im wiadomość.
Poszła Maria Magdalena oznajmiając uczniom: „Widziałam Pana”.
(Biblia Tysiąclecia, J 20,18)
To jest oś ewangelicznej opowieści o Magdalenie: uwolniona przez Jezusa uczennica staje się świadkinią Jego śmierci, pustego grobu i zmartwychwstania. Tekst nie buduje jej wielkości na barwnej przeszłości. Buduje ją na wierności i powierzonym świadectwie.
Poza kanonem Maria staje się uczennicą, której inni nie rozumieją
W tekstach pozakanonicznych Maria otrzymuje role, których nie opisują cztery Ewangelie. Trzeba jednak pamiętać, że dzieła te powstały później i nie należą do kanonu Nowego Testamentu. Mówią wiele o sporach, duchowości i wyobrażeniach części dawnych wspólnot, lecz nie mogą być automatycznie traktowane jako biografia historycznej Marii.
W Ewangelii Marii, datowanej zwykle na II wiek, bohaterka pociesza uczniów po odejściu Zbawiciela i przekazuje naukę otrzymaną w wizji. Piotr i Andrzej podważają jej słowa, natomiast Lewi staje w jej obronie. Zachowany tekst nazywa ją po prostu Marią, choć powszechnie utożsamia się tę postać z Marią Magdaleną. Konflikt nie dotyczy prostytucji, lecz prawa kobiety do przekazywania nauczania i jej szczególnej relacji z Jezusem. Szerszą analizę tej sceny zawiera artykuł Ewangelia Marii. Dlaczego Piotr nie chciał uwierzyć Marii Magdalenie?.
Ewangelia Filipa również nadaje Magdalenie wyróżnione miejsce. Nazywa ją towarzyszką Zbawiciela i opisuje szczególną bliskość, używając języka, który do dziś wywołuje spory. Uszkodzenia rękopisu oraz symboliczny charakter dzieła nie pozwalają jednak zrobić z niego dowodu, że Maria była żoną lub kochanką Jezusa. Ten problem omawiamy osobno w tekście Ewangelia Filipa – czy Jezus i Maria Magdalena byli kochankami?.
W późniejszym dziele znanym jako Pistis Sophia Maria zadaje Jezusowi wiele pytań, interpretuje Jego naukę i jest chwalona za duchowe zrozumienie. Także tutaj pojawia się napięcie z Piotrem. Powtarzalność tego motywu pokazuje, że dla części chrześcijan pierwszych wieków Magdalena była symbolem autorytetu uczennicy, mądrości i otrzymanego objawienia.
Teksty te nie przywracają nam po prostu zagubionego życiorysu. Pokazują raczej, jak silna musiała być pamięć o Marii, skoro różne środowiska czyniły ją rzeczniczką własnych pytań o poznanie, władzę i miejsce kobiet we wspólnocie. Ich obraz trzeba czytać odważnie, lecz bez przenoszenia późnych opowieści wprost do czasów Jezusa.
Apostołką apostołów uczyniła ją wiadomość, nie urząd
Tytuł apostołka apostołów wyrasta z J 20,17-18. Zmartwychwstały Chrystus posyła Marię do swoich braci, a ona wykonuje polecenie i oznajmia uczniom, że widziała Pana. Zanosi apostołom wieść, którą oni mają później głosić światu.
Św. Tomasz z Akwinu ujął jej misję w słowach apostolorum apostola. Nie oznacza to, że Maria Magdalena została zaliczona do Dwunastu ani że tytuł rozstrzyga pytania o urzędy w Kościele. Nazywa natomiast to, co rzeczywiście wydarza się w Ewangelii: zostaje posłana do tych, którzy sami będą posłani.
Św. Jan Paweł II przypomniał, że była pierwszą naoczną świadkinią zmartwychwstałego Chrystusa i pierwszą, która dała o Nim świadectwo apostołom. W 2016 roku papież Franciszek podniósł jej liturgiczne wspomnienie do rangi święta, obchodzonego 22 lipca. Własna prefacja tego dnia nosi tytuł de apostolorum apostola.
Kościół nie czci więc Marii Magdaleny dlatego, że potrzebuje efektownej historii o prostytutce przemienionej w świętą. Czci ją za to, co ocalili ewangeliści: poszła za Jezusem, nie zniknęła w godzinie krzyża, przyszła do grobu i otrzymała misję ogłoszenia, że Pan żyje.
Prawdziwa Maria Magdalena jest ciekawsza niż utrwalony mit
Popularny obraz nie powstał ze złej woli. Wyrósł z próby połączenia podobnych scen oraz z pragnienia pokazania, że Boże miłosierdzie może przemienić nawet najbardziej pogmatwane życie. Sama prawda o przebaczeniu pozostaje piękna i ewangeliczna. Nie potrzebuje jednak biografii przypisanej niewłaściwej osobie.
Maria Magdalena nie musi być prostytutką, aby świadczyć o miłosierdziu. Ewangelia mówi, że została uwolniona, a potem wiernie szła za Jezusem. Jej najważniejszym znakiem nie jest flakonik olejku, lecz zdanie wypowiedziane do uczniów: „Widziałam Pana”.
Może właśnie dlatego tak trudno odzyskać jej prawdziwy portret. Mit opowiada o przeszłości, której Biblia nie opisuje. Ewangelia natomiast każe patrzeć na misję, którą Chrystus naprawdę jej powierzył.
Najczęściej zadawane pytania o Marię Magdalenę i mit prostytutki
Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze utożsamienia narosłe wokół Marii Magdaleny. Pozwalają szybko odróżnić treść Ewangelii od późniejszej tradycji i kultury.
Czy Maria Magdalena była prostytutką?
Biblia nie mówi, że Maria Magdalena była prostytutką. Łączy ją z uwolnieniem od siedmiu złych duchów, gronem uczennic Jezusa oraz wydarzeniami śmierci, pogrzebu i zmartwychwstania, ale nie przypisuje jej grzechu seksualnego.
Czy anonimowa grzesznica z Łk 7 była prostytutką?
Ewangelia nazywa ją kobietą, która prowadziła w mieście grzeszne życie, ale nie wyjaśnia rodzaju jej grzechów. Uznanie jej za prostytutkę jest interpretacją, nie informacją podaną przez św. Łukasza.
Czy siedem złych duchów oznacza siedem grzechów głównych?
Ewangelia nie tworzy takiego połączenia. Informuje o uwolnieniu Marii od siedmiu złych duchów. Św. Grzegorz Wielki odczytywał je jako pełnię wad, natomiast proste utożsamienie ich z katalogiem siedmiu grzechów głównych jest jeszcze późniejszym uproszczeniem.
Czy Maria Magdalena i Maria z Betanii to ta sama osoba?
Ewangelie nie utożsamiają tych kobiet. Maria z Betanii zostaje przedstawiona jako siostra Marty i Łazarza, natomiast Magdalena jest określana przez związek z miejscowością Magdala. Tradycja zachodnia długo łączyła je w jedną postać, ale współczesne teksty liturgiczne zachowują ich rozróżnienie.
Czy Maria Magdalena była kobietą pochwyconą na cudzołóstwie?
Nie ma ku temu podstaw w tekście. Kobieta z J 8,1-11 pozostaje anonimowa, a Ewangelia nie łączy jej z Marią Magdaleną.
Czy apokryfy mówią, że Maria Magdalena była żoną Jezusa?
Nie dają wiarygodnej podstawy do takiego wniosku. Niektóre teksty pozakanoniczne przedstawiają ją jako szczególnie bliską uczennicę i powiernicę nauczania. Są późniejsze od Ewangelii kanonicznych, posługują się językiem symbolicznym i świadczą przede wszystkim o poglądach wspólnot, w których powstały.
Dlaczego Maria Magdalena jest nazywana apostołką apostołów?
Ponieważ jako świadkini zmartwychwstałego Chrystusa przekazała apostołom wiadomość, że Pan żyje. Tytuł podkreśla misję powierzoną jej w J 20,17-18, a nie przynależność do grona Dwunastu.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 7,36-50; Łk 8,1-3; J 12,1-8; J 20,11-18; Katechizm Kościoła Katolickiego, 641; św. Grzegorz Wielki, Homilia 33 do Ewangelii.



