Starożytna księga przetrwała w pustynnych grotach, pozostawiła ślad w Nowym Testamencie i była znana pierwszym chrześcijanom. Później na wiele stuleci niemal zniknęła z pola widzenia zachodniego chrześcijaństwa, podczas gdy w Etiopii nadal przepisywano ją i czytano jako część Biblii.
Spis treści
Taki życiorys łatwo zamienić w opowieść o zakazanym tekście. Wystarczy dodać pytanie, kto chciał ukryć niewygodną księgę, a historia zaczyna przypominać śledztwo prowadzące do zamkniętych archiwów i tajnej decyzji któregoś z soborów.
Problem w tym, że starożytne świadectwa nie układają się w tak prostą fabułę. Aby sprawdzić, czy Księga Henocha została usunięta z Biblii, trzeba zajrzeć do Qumran, przeczytać List św. Judy, posłuchać sporu dawnych pisarzy chrześcijańskich i na końcu udać się do Kościoła etiopskiego.
Mit wyrósł z kilku prawdziwych śladów
Twierdzenie o usunięciu Księgi Henocha brzmi przekonująco, ponieważ opiera się na faktach. Jej fragmenty odnaleziono wśród zwojów znad Morza Martwego. Nawiązuje do niej autor kanonicznego Listu św. Judy. Czytali ją niektórzy pierwsi chrześcijanie, a Etiopski Kościół Ortodoksyjny do dziś uznaje ją za część własnego kanonu.
Żaden z tych faktów nie dowodzi jednak, że Kościół katolicki najpierw przyjął całą Księgę Henocha jako natchnioną, a następnie wykreślił ją z Biblii. Nie znamy soboru, papieża ani dekretu, który przeprowadziłby taką operację. Aby mówić o usunięciu, należałoby wskazać wcześniejszy, uznany kanon zawierający tę księgę oraz późniejszą decyzję odbierającą jej ten status. Takiego ciągu wydarzeń źródła nie pokazują.
Samo słowo Biblia może wprowadzać w błąd, gdy wyobrażamy sobie jeden gotowy tom krążący już w pierwszych wiekach. Poszczególne księgi powstawały, były przepisywane i czytane w różnych wspólnotach, a granice zbioru pism natchnionych rozpoznawano stopniowo. Więcej o tym procesie wyjaśnia artykuł o tym, jak powstał kanon Biblii i kto zdecydował, które księgi są natchnione.
Właśnie tutaj rodzi się zasadnicze rozróżnienie. Tekst znany, szanowany i chętnie czytany nie musiał być tekstem kanonicznym. Starożytna biblioteka była większa niż Biblia.
W Qumran czytano Henocha, ale biblioteka nie była kanonem
Najstarsze części utworu określanego dziś jako 1 Księga Henocha powstały w środowisku żydowskim przed narodzeniem Chrystusa. Nie jest to jednolite dzieło napisane od początku do końca przez jednego autora. To zbiór kilku części pochodzących z różnych okresów, przypisanych biblijnemu Henochowi. Taki sposób pisania nazywa się pseudepigrafią: autor przemawia pod imieniem dawnej, otoczonej autorytetem postaci.
Sam biblijny Henoch pozostaje postacią niezwykłą. Księga Rodzaju poświęca mu niewiele słów, lecz właśnie ich oszczędność pobudzała wyobraźnię kolejnych pokoleń:
Żył więc Henoch w przyjaźni z Bogiem, a następnie znikł, bo zabrał go Bóg.
(Biblia Tysiąclecia, Rdz 5,24)
Ta krótka wzmianka stała się początkiem rozbudowanej tradycji o wizjach, aniołach, sądzie i tajemnicach nieba. Osobną historię patriarchy przedstawia tekst Henoch, którego Bóg zabrał, natomiast budowę samego dzieła omawia szerzej artykuł czym jest Księga Henocha i dlaczego nie ma jej w Biblii.
W grocie 4 w Qumran odnaleziono aramejskie fragmenty kilku rękopisów tradycji henochowej. Jeden z zachowanych zwojów skopiowano około 200-150 roku przed Chrystusem. Odkrycie potwierdziło, że dzieło krążyło w judaizmie okresu Drugiej Świątyni i było znacznie starsze niż chrześcijaństwo.
Nie można jednak zamienić całej biblioteki z Qumran w spis ksiąg biblijnych. W grotach znajdowały się rękopisy Pisma, komentarze, reguły wspólnoty, modlitwy oraz inne utwory religijne. Obecność tekstu w tym samym zbiorze co Księga Izajasza świadczy o tym, że był przechowywany i czytany. Nie wystarcza do stwierdzenia, że cała wspólnota żydowska uznawała go za natchnione Pismo.
Nie istniał wówczas jeden urząd przemawiający w imieniu wszystkich nurtów judaizmu. Różne środowiska mogły posługiwać się szerszymi zbiorami i inaczej oceniać poszczególne pisma. Księga Henocha nie weszła jednak do Tanachu, czyli Biblii hebrajskiej przyjętej w tradycji rabinicznej. Nie ma więc podstaw, by mówić, że należała do wspólnego kanonu żydowskiego, z którego została później wykreślona.
Głos Henocha rozbrzmiewa w Liście św. Judy
Najmocniejszy argument zwolenników teorii o usuniętej księdze znajduje się w Nowym Testamencie. List św. Judy przypisuje Henochowi proroctwo o nadejściu Pana i sądzie:
Oto przyszedł Pan z miriadami swoich świętych…
(Biblia Tysiąclecia, Jud 14-15)
Słowa te odpowiadają fragmentowi 1 Hen 1,9. Nie jest to luźne podobieństwo. Autor Listu św. Judy znał tradycję henochową i posłużył się nią w swoim napomnieniu skierowanym przeciw ludziom szerzącym zgorszenie we wspólnocie.
Cytat z dzieła nie oznacza jednak uznania całego dzieła za natchnione. Święty Paweł przywołuje greckich poetów w Dz 17,28, lecz ich utwory nie stają się przez to częścią Biblii. Autor natchniony może zaczerpnąć prawdziwą myśl, znany obraz albo trafne zdanie z tekstu pozostającego poza kanonem.
W katolickim odczytaniu natchniony jest List św. Judy wraz z umieszczonym w nim fragmentem. Nie wynika z tego automatycznie natchnienie każdej wizji, opowieści i nauki zawartej w całej Księdze Henocha. Kanoniczność jednego pisma nie przechodzi na wszystkie jego źródła.
To rozróżnienie nie odbiera cytatowi znaczenia. Przeciwnie, pokazuje, że tradycja henochowa należała do świata pojęć znanego niektórym pierwszym chrześcijanom. Pomagała mówić o sądzie, upadłych aniołach i odpowiedzialności za zło. Była częścią religijnego otoczenia Nowego Testamentu, choć nie stała się częścią katolickiego Starego Testamentu.
Ojcowie i dawni pisarze chrześcijańscy nie mówili jednym głosem
Księga Henocha nie została odnaleziona dopiero przez współczesnych poszukiwaczy tajemnic. Znali ją autorzy starożytnego Kościoła, ale oceniali w różny sposób.
Tertulian około przełomu II i III wieku bronił jej wartości. Jednocześnie sam przyznawał, że nie wszyscy ją przyjmują i że nie należy do kanonu żydowskiego. Jego świadectwo jest cenne właśnie dlatego, że odsłania istniejący już spór. Gdyby Księga Henocha miała bezdyskusyjny status Pisma w całym Kościele, taka obrona nie byłaby potrzebna.
Święty Atanazy w 39. Liście wielkanocnym z 367 roku wymienił księgi kanoniczne, ale nie umieścił wśród nich Księgi Henocha. Nie oznacza to, że jeden biskup samodzielnie wybrał Biblię. List jest świadectwem dojrzewającego i coraz wyraźniej wyrażanego rozeznania Kościoła. Więcej o znaczeniu tego dokumentu mówi artykuł Atanazy z Aleksandrii i 27 ksiąg Nowego Testamentu.
Święty Augustyn znał tradycje przypisywane Henochowi, ale w Państwie Bożym odmawiał zachowanym pod jego imieniem pismom kanonicznego autorytetu. Zwracał uwagę na niepewne pochodzenie i brak wiarygodnego przekazu pozwalającego uznać je za autentyczne dzieło przedpotopowego patriarchy.
Te głosy nie tworzą historii nagłego zakazu. Pokazują coś mniej widowiskowego, ale bardziej prawdopodobnego: księga krążyła, oddziaływała i była dyskutowana, lecz w większości Kościołów nie została przyjęta do kanonu. Z czasem jej obecność w chrześcijaństwie greckim i łacińskim słabła.
Popularność kończy się tam, gdzie zaczyna się kanon
W pierwszych wiekach chrześcijanie czytali więcej tekstów niż te, które znalazły się w Biblii. Niektóre służyły katechezie, inne podtrzymywały pobożność, jeszcze inne próbowały wypełniać przemilczenia znane z ksiąg biblijnych. Część była wartościowa, część zawierała problematyczne nauki, a wiele łączyło prawdę, wyobraźnię i legendę.
Dlatego pojęcia popularny, starożytny, cytowany i kanoniczny nie są synonimami. Kanon nie jest listą wszystkich dawnych dzieł religijnych. Jest zbiorem ksiąg przyjętych przez wspólnotę wiary jako natchnione i normatywne. Kościół katolicki naucza, że rozpoznał ten zbiór w Tradycji apostolskiej. Dzisiejszy wykaz obejmuje 46 ksiąg Starego Testamentu i 27 ksiąg Nowego Testamentu. Księgi Henocha w nim nie ma.
Nie należy też mylić jej z księgami deuterokanonicznymi, takimi jak Księga Tobiasza, Księga Judyty, Mądrość Syracha czy obie Księgi Machabejskie. Są one częścią katolickiego kanonu Starego Testamentu. Księga Henocha nie ma w Kościele katolickim takiego statusu.
Określenie apokryf nie oznacza automatycznie tekstu zakazanego, diabelskiego albo całkowicie fałszywego. Obejmuje różne pisma pozostające poza kanonem, które mogą mieć nierówną wartość historyczną i religijną. To rozróżnienie rozwija artykuł o tym, czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii.
Etiopia ocaliła tekst, którego Zachód niemal nie znał
Historia Księgi Henocha potoczyła się inaczej w chrześcijaństwie etiopskim. Została przełożona na język gyyz i w tej wersji przetrwała w całości. Gdy pełna grecka wersja przestała być dostępna, a na Zachodzie pozostawały głównie wzmianki i fragmenty, etiopscy chrześcijanie nadal przepisywali księgę oraz przekazywali ją w obrębie własnej tradycji.
Etiopski Kościół Ortodoksyjny Tewahedo ma szerszy kanon niż Kościół katolicki i wprost wymienia Księgę Henocha wśród ksiąg Starego Testamentu. Jej kanoniczność w Etiopii jest faktem, lecz nie dowodzi wcześniejszej kanoniczności w Kościele powszechnym. Pokazuje raczej, że starożytne tradycje chrześcijańskie nie wszędzie wyznaczyły granice zbioru w identyczny sposób.
Nie mamy więc historii jednej księgi usuniętej z jednej, wszędzie takiej samej Biblii. Mamy historię różnych wspólnot i różnych dróg recepcji. Na Zachodzie i w większości Kościołów Wschodu Księga Henocha pozostała poza kanonem. W Etiopii została zachowana zarówno jako tekst, jak i księga kanoniczna.
To rozróżnienie pozwala uniknąć dwóch błędów. Nie trzeba przedstawiać tradycji etiopskiej jako ciekawostki bez znaczenia. Nie wolno też używać jej jako dowodu, że Kościół katolicki ukrył księgę, którą wcześniej uznawał za natchnioną.
Poza katolickim kanonem nie znaczy zakazana
Katolik może czytać Księgę Henocha jako świadectwo żydowskiej myśli okresu Drugiej Świątyni i jako pomoc w poznawaniu religijnego świata, w którym rodziło się chrześcijaństwo. Trzeba jednak czytać ją inaczej niż Ewangelię, Księgę Rodzaju czy List św. Judy. Nie jest dla katolika natchnionym Słowem Bożym i nie stanowi samodzielnej podstawy nauczania wiary.
Może rzucić światło na dawne wyobrażenia o aniołach, sądzie i złu, lecz nie wolno z każdej jej wizji budować doktryny. Jeżeli jej obraz różni się od nauczania wynikającego z Pisma i Tradycji Kościoła, pierwszeństwo ma kanoniczne Objawienie odczytywane we wspólnocie Kościoła.
Odpowiedź na pytanie postawione w tytule wymaga więc jednego precyzyjnego zdania: nie ma historycznych podstaw, aby twierdzić, że Księga Henocha została usunięta z katolickiej Biblii po wcześniejszym uznaniu jej za księgę natchnioną. Była starożytna, wpływowa i znana. Pozostała jednak poza katolickim kanonem, a jej odmienny los w Etiopii nie jest śladem tajnego wykreślenia, tylko świadectwem innej tradycji kanonicznej.
Najczęściej zadawane pytania o rzekome usunięcie Księgi Henocha
Historia Księgi Henocha łączy świat Biblii hebrajskiej, wczesnego chrześcijaństwa i tradycji etiopskiej. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze nieporozumienia związane z jej miejscem wobec kanonu.
Czy Księga Henocha była kiedyś w katolickiej Biblii?
Nie ma dowodów, że Kościół katolicki najpierw uznał ją za natchnioną część własnego kanonu, a później ją usunął. Była znana i czytana przez część chrześcijan, lecz to nie jest równoznaczne z powszechnym statusem kanonicznym.
Czy Księga Henocha została usunięta na Soborze Nicejskim?
Nie. Sobór Nicejski z 325 roku zajmował się przede wszystkim sporem ariańskim i wyznaniem wiary, a nie głosowaniem nad Księgą Henocha. Szerzej mit o takim wyborze ksiąg omawia artykuł czy na Soborze Nicejskim wybrano księgi Biblii.
Dlaczego List św. Judy cytuje Księgę Henocha?
Autor znał tradycję henochową i wykorzystał jej słowa w nauczaniu o sądzie. Natchnienie Listu św. Judy obejmuje zapisany w nim fragment, ale nie nadaje automatycznie natchnienia całemu dziełu, z którego zdanie zostało zaczerpnięte.
Czy odnalezienie Księgi Henocha w Qumran dowodzi jej kanoniczności?
Nie. Rękopisy potwierdzają starożytność i znaczenie tekstu w pewnych środowiskach żydowskich. Biblioteka z Qumran zawierała jednak zarówno księgi biblijne, jak i komentarze, reguły wspólnoty oraz inne pisma religijne.
Czy Księga Henocha znajduje się w Biblii etiopskiej?
Tak. Etiopski Kościół Ortodoksyjny Tewahedo zalicza ją do własnego, szerszego kanonu Starego Testamentu. Nie jest ona natomiast częścią kanonu katolickiego.
Czy Kościół zabrania czytania Księgi Henocha?
Nie ma ogólnego zakazu jej czytania. Należy jednak pamiętać o jej statusie: dla katolika jest starożytnym pismem pozakanonicznym, a nie natchnioną księgą Biblii ani źródłem doktryny równym Pismu Świętemu.
Czy Księgę Henocha napisał biblijny Henoch?
Badanie języka, budowy i historii tekstu wskazuje, że dzieło powstawało etapami wiele stuleci po czasach, w których tradycja umieszcza patriarchę Henocha. Przypisanie mu autorstwa miało nadać zapisanym wizjom autorytet dawnej postaci biblijnej.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Rdz 5,24; Jud 14-15; Katechizm Kościoła Katolickiego 120; św. Augustyn, Państwo Boże, XV, 23.



