W piątym rozdziale Księgi Rodzaju kolejne imiona przesuwają się przed oczami jak napisy na starych nagrobkach. Ktoś się rodzi, zostaje ojcem, żyje przez setki lat, a potem umiera. Powtarzalny rytm rodowodu sprawia, że łatwo zacząć czytać go coraz szybciej.
Spis treści
Nagle jedno zakończenie brzmi inaczej. Nie ma zwykłego zdania o śmierci. Jest przyjaźń z Bogiem, zniknięcie i krótkie wyjaśnienie, które zamiast zamknąć historię, otwiera kolejne pytania.
Kim był Henoch w Biblii i dlaczego Bóg go zabrał? Pismo Święte poświęca mu niewiele słów, lecz każde z nich ma znaczenie. Dopiero zestawienie Księgi Rodzaju z Mądrością Syracha i Listem do Hebrajczyków pozwala zobaczyć, że zniknięcie Henocha nie było karą. Stało się świadectwem życia przeżytego blisko Boga.
Imię ukryte pomiędzy Adamem a Noem
Henoch pojawia się w rodowodzie potomków Seta w Rdz 5,18-24. Był synem Jereda, ojcem Metuszelacha i pradziadkiem Noego. List św. Judy nazywa go także „siódmym po Adamie” (Jud 14). W tym liczeniu Adam jest pierwszy, a Henoch siódmy.
Trzeba przy tym uważać, ponieważ Księga Rodzaju zna dwóch ludzi noszących to imię. Wcześniej wspomina Henocha, syna Kaina, od którego nazwano miasto (Rdz 4,17). Bohater tajemniczej opowieści o zabraniu przez Boga należy jednak do linii Seta, a nie Kaina.
Krótkie wzmianki o nim wracają w kilku miejscach Biblii:
- 1 Krn 1,3 umieszcza go w rodowodzie prowadzącym od Adama do Noego;
- Syr 44,16 oraz Syr 49,14 wspominają jego niezwykłe odejście;
- Łk 3,37 wymienia go w rodowodzie Jezusa;
- Hbr 11,5-6 przedstawia go jako świadka wiary;
- Jud 14-15 przywołuje proroctwo przypisane Henochowi.
W samym środku tego rozproszonego świadectwa pozostaje zdanie z Księgi Rodzaju:
Żył więc Henoch w przyjaźni z Bogiem, a następnie znikł, bo zabrał go Bóg.
(Biblia Tysiąclecia, Rdz 5,24)
Biblia nie podaje opisu wydarzenia. Nie ma świadków, miejsca ani rozmowy poprzedzającej odejście. Jest tylko relacja Henocha z Bogiem i jej niezwykłe dopełnienie.
Żył tak, jakby Bóg naprawdę był blisko
Biblia Tysiąclecia mówi, że Henoch żył w przyjaźni z Bogiem. Inne przekłady oddają tę samą myśl słowami „chodził z Bogiem”. Nie jest to opis pojedynczego objawienia ani jednej bohaterskiej decyzji. Zdanie obejmuje całe życie.
Henoch miał rodzinę, doczekał się synów i córek. Jego bliskość z Bogiem nie została więc pokazana jako ucieczka od zwyczajnych obowiązków. Przeciwnie, rozgrywała się pośród życia, które z zewnątrz mogło wyglądać podobnie do życia innych patriarchów.
To samo biblijne określenie wraca później przy Noem, nazwanym człowiekiem prawym, który „żył w przyjaźni z Bogiem” (Rdz 6,9). W obu przypadkach chodzi o stałą więź wyrażoną sposobem postępowania. Przyjaźń z Bogiem nie jest tu chwilowym uczuciem, lecz wiernością, która przenika kolejne lata.
Księga Rodzaju nie zapisuje żadnej mowy Henocha. Nie przypisuje mu budowy miasta, zwycięskiej wojny ani wielkiego dzieła. Zapamiętuje go ze względu na to, jak żył wobec Boga. Niekiedy jedno takie zdanie mówi o człowieku więcej niż długa lista osiągnięć.
Jedno imię przerywa rytm śmierci
Rodowód z piątego rozdziału Księgi Rodzaju ma wyraźny rytm. Po podaniu wieku i potomstwa kolejnych patriarchów powraca formuła: „i umarł”. Tak kończy się opowieść o Adamie, Secie, Enoszu, Kenanie, Mahalaleelu i Jeredzie. Po Henochu słowa te nie padają.
Zamiast nich czytamy, że Henoch zniknął, ponieważ zabrał go Bóg. Ta różnica jest zamierzona. Autor biblijny wyłącza Henocha ze zwykłego schematu i zatrzymuje czytelnika właśnie tam, gdzie wcześniej wszystko wydawało się przewidywalne.
Wyróżnia go również podana liczba lat. Henoch żył 365 lat, znacznie krócej niż pozostali patriarchowie tego rodowodu. Liczba odpowiadająca liczbie dni roku słonecznego stała się później źródłem wielu symbolicznych interpretacji, zwłaszcza w literaturze przypisującej mu wiedzę o kalendarzu i ciałach niebieskich. Księga Rodzaju sama nie objaśnia jednak znaczenia liczby 365, dlatego nie wolno przypisywać tych skojarzeń jako pewnego sensu wersetu.
Mądrość Syracha odczytuje jego los jako znak pozostawiony następnym pokoleniom:
Henoch podobał się Panu i został przeniesiony jako przykład nawrócenia dla pokoleń.
(Biblia Tysiąclecia, Syr 44,16)
Nie chodzi więc o karę ani o nagłe usunięcie niewygodnego człowieka. W języku tej księgi zabranie Henocha wiąże się z Bożą przychylnością. Jego historia staje się wezwaniem do nawrócenia, ponieważ pokazuje, że życie przed Bogiem nie ginie w anonimowym szeregu kolejnych pokoleń.
Bóg go zabrał, ale dokąd?
Pytanie o miejsce jest naturalne, lecz Biblia nie udziela na nie szczegółowej odpowiedzi. Księga Rodzaju mówi jedynie, że Henoch zniknął, bo zabrał go Bóg. Mądrość Syracha dodaje, że został przeniesiony i uniesiony z ziemi. Nie opisuje jednak świata, do którego trafił, ani jego dalszych losów.
Dlatego nie należy budować pewnej nauki na późniejszych wyobrażeniach. Pismo pozwala powiedzieć, że Bóg wyłączył Henocha spod zwykłego zakończenia opisanego w rodowodzie. Nie pozwala natomiast sporządzić mapy jego podróży ani opowiedzieć, co widział po zabraniu.
Odpowiedź na pytanie, dlaczego Bóg go zabrał, także pozostaje krótka. Księga Rodzaju wskazuje na przyjaźń z Bogiem, Mądrość Syracha na podobanie się Panu, a List do Hebrajczyków na wiarę. Biblia nie odsłania mechanizmu tego wydarzenia, lecz jasno pokazuje jego sens: zabranie Henocha było znakiem Bożej łaski, a nie odrzucenia.
Nie należy też bez wyjaśnienia utożsamiać jego losu z Wniebowzięciem Najświętszej Maryi Panny. W przypadku Maryi Kościół wyznaje dogmat o wzięciu z ciałem i duszą do chwały niebieskiej. O Henochu Biblia mówi znacznie mniej. Podobieństwo dotyczy niezwykłego odejścia, ale status i zakres obu prawd nie są takie same.
Czy Henoch naprawdę nie umarł?
Sama Księga Rodzaju nie używa zdania „Henoch nie umarł”. Czyni jednak wyraźny wyjątek: pomija formułę o śmierci i mówi o zabraniu przez Boga. Nowy Testament objaśnia ten fragment jeszcze mocniej:
Przez wiarę Henoch został przeniesiony, aby nie oglądał śmierci. I nie znaleziono go, ponieważ Bóg go zabrał.
(Biblia Tysiąclecia, Hbr 11,5)
W świetle Listu do Hebrajczyków odpowiedź jest jasna: Henoch nie doświadczył śmierci w zwykły sposób. Został przeniesiony przez Boga. Na tym kończy się pewne świadectwo Pisma.
Biblia nie wyjaśnia, gdzie znajduje się jego ciało, w jakim stanie żyje ani czy ma jeszcze odegrać określoną rolę przed końcem świata. Późniejsze tradycje próbowały wypełnić tę ciszę, niekiedy łącząc Henocha z jednym z dwóch świadków z Ap 11. Kościół nie podaje jednak takiego rozpoznania jako prawdy wiary. Można mówić o dawnej interpretacji, nie o rozstrzygniętej doktrynie.
List do Hebrajczyków odsłania sens zniknięcia
W jedenastym rozdziale Listu do Hebrajczyków Henoch stoi pomiędzy Ablem a Noem. Rozdział nie tworzy galerii ludzi bez słabości. Pokazuje osoby, które oparły życie na Bogu, chociaż nie widziały jeszcze pełnego spełnienia Jego obietnic.
Autor listu nie zatrzymuje się na niezwykłości samego zniknięcia. Najpierw mówi, że Henoch został przeniesiony przez wiarę, a następnie dodaje:
Bez wiary zaś nie można podobać się Bogu.
(Biblia Tysiąclecia, Hbr 11,6)
To zdanie chroni opowieść przed zamianą w religijną sensację. Najważniejszym pytaniem nie jest to, jak technicznie dokonało się zabranie Henocha. List do Hebrajczyków kieruje uwagę ku temu, jak żył przed zabraniem. Jego wiara nie była dodatkiem do biografii. Stanowiła odpowiedź na realną obecność Boga i zaufanie, że Bóg nie pozostaje obojętny wobec tych, którzy Go szukają.
Księga Rodzaju mówi o przyjaźni. Mądrość Syracha o podobaniu się Panu. List do Hebrajczyków o wierze. Te określenia nie konkurują ze sobą. Tworzą jeden obraz człowieka, który przez lata kierował życie ku Bogu, zanim został przez Niego zabrany.
Kilka wersetów, które otworzyły ogromną opowieść
Lakoniczny opis Henocha pozostawił wiele pytań. Skoro żył w przyjaźni z Bogiem i został zabrany, zaczęto wyobrażać go sobie jako kogoś dopuszczonego do niebiańskich tajemnic. W starożytności jego imieniem podpisywano teksty zawierające wizje sądu, aniołów, biegu ciał niebieskich i dziejów świata.
Najbardziej znana jest 1 Księga Henocha, czyli zbiór żydowskich pism apokaliptycznych powstałych wiele stuleci po epoce, w której Biblia umieszcza patriarchę. Nie napisał ich historyczny Henoch. Przypisanie dzieła czczonej postaci z odległej przeszłości było znanym w starożytności sposobem nadawania opowieści autorytetu. Istnieją również odrębne dzieła nazywane 2 i 3 Księgą Henocha, pochodzące z innych środowisk i okresów.
Literatura henochiczna była czytana szeroko. Jej aramejskie fragmenty odnaleziono w Qumran, co potwierdza, że krążyła w judaizmie przed narodzeniem chrześcijaństwa. List św. Judy przytacza słowa odpowiadające fragmentowi 1 Księgi Henocha (Jud 14-15). Cytat w księdze natchnionej nie oznacza jednak, że całe cytowane dzieło automatycznie należy do kanonu. Autor biblijny może posłużyć się znanym tekstem i włączyć jego prawdziwą myśl do własnego natchnionego przesłania.
Kościół katolicki nie uznaje ksiąg Henocha za część Pisma Świętego. Można je czytać jako świadectwo dawnych żydowskich wyobrażeń i języka apokaliptycznego, ale nie należy stawiać ich na tym samym poziomie co księgi kanoniczne. Pomocne będzie tu szersze wyjaśnienie, czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii, a także jak powstał kanon Biblii.
Bogata literatura powstała więc nie dlatego, że Biblia opowiedziała o Henochu wiele, lecz właśnie dlatego, że powiedziała tak mało. Kilka zdań o człowieku, który chodził z Bogiem i nie doczekał zwykłego końca, pozostawiło przestrzeń dla setek późniejszych pytań.
Najczęściej zadawane pytania o Henocha w Biblii
Krótka relacja biblijna łatwo miesza się z treściami późniejszych apokryfów. Poniższe odpowiedzi oddzielają to, co rzeczywiście mówi Pismo Święte, od tradycji i przypuszczeń narosłych wokół Henocha.
Kim był Henoch w Biblii?
Henoch był potomkiem Seta, synem Jereda, ojcem Metuszelacha i pradziadkiem Noego. Księga Rodzaju zapamiętała go przede wszystkim jako człowieka, który żył w przyjaźni z Bogiem.
Czy Henoch, którego Bóg zabrał, był synem Kaina?
Nie. Biblia wspomina dwóch Henochów. Syn Kaina pojawia się w Rdz 4,17, natomiast Henoch zabrany przez Boga należał do linii Seta i został opisany w Rdz 5,18-24.
Dlaczego Bóg zabrał Henocha?
Biblia nie podaje szczegółowego powodu ani przebiegu wydarzenia. Łączy jednak zabranie Henocha z jego przyjaźnią z Bogiem, podobaniem się Panu i wiarą. Był to znak Bożej przychylności, nie kara.
Czy Henoch umarł?
List do Hebrajczyków mówi, że został przeniesiony, aby nie oglądał śmierci. Można więc powiedzieć, że według świadectwa Biblii nie umarł w zwykły sposób. Pismo nie wyjaśnia dalszych szczegółów jego losu.
Czy Henoch został wzięty do nieba?
Biblia mówi, że Bóg go zabrał, przeniósł i uniósł z ziemi, ale nie opisuje dokładnie miejsca ani stanu Henocha. Określenie „wzięty do nieba” wymaga zatem ostrożności, aby nie dopowiadać więcej, niż przekazuje Pismo.
Czy Henoch napisał Księgę Henocha?
Nie. Dzieła przypisywane Henochowi powstały znacznie później i są pismami pseudonimowymi. Ich autorzy posłużyli się imieniem patriarchy, aby uczynić go przewodnikiem po wizjach nieba, sądu i świata aniołów.
Dlaczego List św. Judy cytuje Księgę Henocha?
Autor Listu św. Judy wykorzystał znane swoim odbiorcom proroctwo, aby mówić o sądzie nad bezbożnością. Przytoczenie jednego fragmentu nie jest uznaniem całej Księgi Henocha za natchnioną ani włączeniem jej do kanonu.
Rodowód, w którym zabrakło ostatniego zdania
Historia Henocha nie daje odpowiedzi na każdą ciekawość. Nie mówi, co zobaczył po zabraniu, gdzie przebywa ani czy powróci przed końcem czasów. Takie pytania przez stulecia pobudzały wyobraźnię, lecz pozostają poza tym, co zostało objawione jasno.
Pismo zachowuje natomiast to, co najważniejsze: Henoch żył w przyjaźni z Bogiem, przez wiarę podobał się Bogu i nie zakończył życia tak jak pozostali patriarchowie z jego rodowodu. Zanim więc zapytamy, dokąd zniknął, Biblia każe spojrzeć na drogę, która poprzedziła jego odejście.
Być może właśnie dlatego w rodowodzie zabrakło zwykłego ostatniego zdania. Nie po to, aby podsycić sensację, lecz aby nie pozwolić przeoczyć życia zwróconego ku Bogu.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Rdz 5,18-24; Syr 44,16; Hbr 11,5-6; Jud 14-15. Kościół katolicki nie włącza ksiąg Henocha do kanonu Pisma Świętego.



