Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione?

Kanon Biblii nie powstał podczas jednego zebrania, na którym grupa ludzi wybrała najwygodniejsze teksty i odrzuciła pozostałe. Kształtował się w życiu Kościoła przez kilka pierwszych stuleci, gdy chrześcijanie głosili naukę apostołów, czytali ich pisma podczas liturgii i rozpoznawali, które księgi wiernie przekazują otrzymaną wiarę.

Kościół katolicki nie uważa, że nadał wybranym księgom natchnienie. Natchnienie pochodzi od Boga, a Kościół rozpoznał i autorytatywnie potwierdził kanon ksiąg natchnionych. Nie dokonał tego jeden papież, cesarz ani jeden sobór. Był to długi proces rozeznawania we wspólnocie, której Chrystus powierzył Ewangelię.

To rozróżnienie jest podstawą odpowiedzi na pytanie, kto zdecydował, które księgi weszły do Biblii. Pomaga też uniknąć dwóch uproszczeń: przekonania, że pełny Nowy Testament istniał od dnia Pięćdziesiątnicy, oraz podejrzenia, że jego zawartość ustalono dopiero wiele wieków później z powodów politycznych.

Czym właściwie jest kanon Biblii?

Kanon Biblii to zamknięta lista ksiąg uznanych przez Kościół za natchnione i należące do Pisma Świętego. Samo słowo kanon pochodzi z greki i oznacza miarę, regułę lub normę. W odniesieniu do Biblii wskazuje więc księgi, które Kościół przyjmuje jako słowo Boże zapisane pod natchnieniem Ducha Świętego.

Katolicki kanon Pisma Świętego obejmuje 73 księgi: 46 ksiąg Starego Testamentu i 27 ksiąg Nowego Testamentu. Nie oznacza to, że Biblia jest jedną książką napisaną w tym samym czasie i w tych samych okolicznościach. Jest zbiorem ksiąg powstających przez wiele stuleci, należących do różnych gatunków literackich i mających ludzkich autorów. Więcej o tej relacji między Bożym natchnieniem a pracą autorów wyjaśnia artykuł Kto napisał Biblię i dlaczego nazywamy ją słowem Bożym?.

Kanon odpowiada na pytanie, które księgi należą do Pisma Świętego, a nie na wszystkie pytania o ich interpretację. Uznanie Ewangelii według św. Łukasza za natchnioną nie zwalnia czytelnika z uwzględniania jej języka, zamysłu autora i historycznego kontekstu. Podobnie jedna lista ksiąg nie zaciera różnicy między Starym i Nowym Testamentem ani ich wzajemnego związku w historii zbawienia.

Czy pierwsze wspólnoty chrześcijańskie miały już Nowy Testament?

Pierwsi chrześcijanie nie mieli od początku oprawionego tomu z 27 księgami Nowego Testamentu. Mieli Pisma Izraela, nauczanie apostołów, pamięć o słowach i czynach Jezusa oraz żywą Tradycję przekazywaną w Kościele. Dopiero z czasem powstawały listy apostolskie, Ewangelie i inne pisma, które kopiowano i przekazywano kolejnym wspólnotom.

Nowy Testament pozwala zobaczyć część tego procesu. Święty Paweł polecał publiczne odczytywanie swoich listów i ich wymianę między Kościołami. Ewangelista Łukasz wspomina, że przed nim wielu próbowało opisać wydarzenia związane z Jezusem. Drugi List św. Piotra mówi natomiast o listach Pawła obok innych Pism. Nie jest to jeszcze gotowy spis 27 ksiąg, lecz wyraźny ślad tego, że pisma apostolskie otrzymywały szczególny autorytet już w pierwszych wspólnotach.

Najpierw istniało więc głoszenie Ewangelii, życie sakramentalne i nauka apostołów. Księgi Nowego Testamentu rodziły się wewnątrz tego życia, a nie poza nim. Sobór Watykański II przypomina, że apostołowie przekazywali Ewangelię słowem, przykładem i ustanowieniami, a część z nich oraz ich współpracownicy utrwalili orędzie zbawienia na piśmie.

W połowie II wieku św. Justyn Męczennik opisywał niedzielne zgromadzenia, podczas których czytano pisma proroków i wspomnienia apostołów, nazywane Ewangeliami. To bardzo wczesne świadectwo, że teksty apostolskie nie służyły jedynie prywatnej lekturze. Były czytane w liturgii obok ksiąg odziedziczonych po Izraelu.

Jak rozpoznawano, które pisma mają autorytet apostolski?

Kościół nie otrzymał od apostołów osobnego dokumentu z przyszłym spisem Nowego Testamentu. Nie posługiwał się też jednym formularzem, w którym każdej księdze przyznawano punkty. Z historii można jednak odczytać kilka powracających pytań, które pomagały rozpoznać autorytet danego pisma.

Związek z apostołami

Najpierw pytano o apostolskie pochodzenie księgi. Nie znaczyło to, że każdy tekst musiał zostać własnoręcznie napisany przez jednego z Dwunastu. Liczył się wiarygodny związek z nauczaniem apostołów: przez autora, jego najbliższe środowisko albo przekazane świadectwo. Kościół uznaje apostolskie pochodzenie czterech Ewangelii, choć każda z nich ma własny sposób opowiadania i teologiczne akcenty. Szerzej omawia to tekst Czym różnią się cztery Ewangelie?.

Sama apostolska nazwa nie wystarczała. W starożytności powstawały również utwory przypisywane Piotrowi, Tomaszowi, Pawłowi lub innym znanym postaciom. Część z nich napisano długo po śmierci osób, których imiona umieszczono w tytule. Kościół badał więc nie atrakcyjną nazwę, lecz rzeczywisty związek pisma z wiarą apostolską.

Zgodność z otrzymaną wiarą

Drugim pytaniem była zgodność treści z regułą wiary, czyli z Ewangelią głoszoną w Kościele od czasów apostolskich. Pismo, które przeczyło wyznawanej wierze w Boga, prawdzie o Jezusie Chrystusie albo świadectwu przekazanemu przez apostołów, nie mogło zostać uznane za natchnione tylko dlatego, że było stare lub wzbudzało zainteresowanie.

Nie oznacza to, że wspólnota najpierw samodzielnie stworzyła doktrynę, a potem dopasowała do niej księgi. Ta sama wiara była przekazywana w żywym nauczaniu i w pismach apostolskich. Kościół rozpoznawał ich zgodność, ponieważ znał Ewangelię, którą otrzymał i którą sprawował w liturgii.

Przyjęcie przez Kościoły

Znaczenie miało także to, czy księga była znana i przyjmowana w wielu wspólnotach, a nie jedynie przez małą grupę w jednym miejscu. Powszechne używanie nie było zwykłym głosowaniem większości. Stanowiło świadectwo, że różne Kościoły rozpoznają w danym piśmie tę samą apostolską wiarę.

Przepływ informacji był znacznie wolniejszy niż dzisiaj. Jedne wspólnoty znały określoną księgę wcześniej, inne potrzebowały czasu, aby potwierdzić jej pochodzenie. Dlatego granice kanonu stawały się wyraźne stopniowo, mimo że jego zasadniczy trzon został przyjęty bardzo wcześnie.

Jakie znaczenie miały liturgia, Tradycja i używanie ksiąg w Kościele?

Liturgia była jednym z najważniejszych miejsc rozpoznawania kanonu. Tekst czytany publicznie jako słowo Boże wpływał na nauczanie, modlitwę i życie całej wspólnoty. Nie każda budująca książka mogła pełnić taką funkcję.

Właśnie dlatego świadectwo św. Justyna jest tak wymowne. W II wieku chrześcijanie słuchali podczas niedzielnego zgromadzenia proroków i wspomnień apostołów, a następnie otrzymywali pouczenie. Późniejsze synody, gdy wymieniały księgi przeznaczone do czytania w kościołach jako Pismo Święte, nie tworzyły zwyczaju od zera. Porządkowały i potwierdzały praktykę, która już istniała.

Tradycja w rozumieniu katolickim nie jest zbiorem legend dopisanych do Biblii. Jest żywym przekazem wiary apostolskiej w Kościele. Sobór Watykański II uczy, że dzięki tej Tradycji Kościół poznaje pełny kanon ksiąg świętych. To ważne: żadna księga biblijna nie zawiera spisu wszystkich ksiąg, które mają tworzyć Biblię.

Pismo Święte, Tradycja i Urząd Nauczycielski Kościoła nie są trzema konkurencyjnymi źródłami. Tradycja przekazuje słowo Boże powierzone apostołom, Pismo utrwala je pod natchnieniem Ducha Świętego, a Urząd Nauczycielski służy temu słowu, strzegąc go i autentycznie wyjaśniając. Kościół nie stoi ponad słowem Bożym. Ma obowiązek go słuchać i wiernie przekazywać.

Czy o kanonie zdecydował jeden człowiek albo jeden sobór?

Nie. Kanonu Biblii nie ustalił jeden człowiek, cesarz Konstantyn ani pojedynczy sobór. Nie zrobił tego również Sobór Nicejski w 325 roku. Obrady w Nicei dotyczyły przede wszystkim sporu ariańskiego i prawdy o bóstwie Syna Bożego, a nie wyboru ksiąg do Biblii.

Historia zachowała raczej serię świadectw pokazujących coraz wyraźniejszą zgodę Kościoła:

  • w II wieku pisma apostolskie były już czytane podczas liturgii, a cztery Ewangelie zajmowały szczególne miejsce;
  • na początku IV wieku Euzebiusz z Cezarei odróżniał księgi powszechnie przyjęte, pisma dyskutowane oraz dzieła odrzucane;
  • w 367 roku św. Atanazy w 39. Liście Wielkanocnym wymienił dokładnie 27 ksiąg dzisiejszego Nowego Testamentu;
  • synody w Hipponie w 393 roku oraz w Kartaginie w 397 i 419 roku potwierdzały wykazy ksiąg przyjmowanych do kościelnej lektury;
  • Sobór Florencki w XV wieku wymienił księgi Starego i Nowego Testamentu;
  • Sobór Trydencki w 1546 roku uroczyście potwierdził katolicki kanon w sytuacji, gdy reformacja ponownie postawiła pytanie o niektóre księgi.

Te wydarzenia nie są kolejnymi próbami wymyślania Biblii. Pokazują, jak rozpoznanie obecne w życiu Kościoła otrzymywało coraz bardziej jednoznaczny wyraz. Święty Atanazy nie stworzył 27 ksiąg Nowego Testamentu, a Sobór Trydencki nie dodał po ponad tysiącu lat nieznanych wcześniej tekstów. Oba wydarzenia potwierdziły to, co zostało przekazane i rozeznane wcześniej.

Dlaczego niektóre księgi długo budziły wątpliwości?

Wątpliwości dotyczyły przede wszystkim ksiąg mniej rozpowszechnionych, używanych tylko w części Kościołów albo takich, których apostolskie pochodzenie wymagało dokładniejszego rozeznania. Na początku IV wieku Euzebiusz zaliczał do pism dyskutowanych między innymi List św. Jakuba, List św. Judy, Drugi List św. Piotra oraz Drugi i Trzeci List św. Jana. W niektórych regionach pytania budziła Apokalipsa św. Jana, w innych List do Hebrajczyków.

Jednocześnie ceniono teksty, które ostatecznie nie weszły do kanonu, na przykład Pasterza Hermasa, Didache, Pierwszy List Klemensa czy List Barnaby. Mogły służyć pouczeniu i być czytane przez chrześcijan, lecz pożyteczna lektura kościelna nie jest tym samym co księga natchniona.

Istniały też późniejsze pisma noszące imiona apostołów, między innymi Ewangelia Tomasza, Ewangelia Piotra czy Apokalipsa Piotra. Sam tytuł nie dowodził jednak apostolskiego autorstwa. Niektóre z tych utworów powstały za późno, przedstawiały naukę niezgodną z wiarą apostolską albo nie były powszechnie przyjmowane w Kościele.

Długi czas rozeznawania nie świadczy o dowolności. Pokazuje ostrożność. Wspólnoty nie przyjmowały każdego tekstu, który odwoływał się do znanego apostoła, lecz sprawdzały jego pochodzenie, treść i kościelne używanie.

Dlaczego katolicka Biblia ma więcej ksiąg Starego Testamentu niż protestancka?

Pytanie o kanon dotyczy także Starego Testamentu. Pierwsi chrześcijanie przejęli Pisma Izraela i szeroko korzystali z ich greckiego przekładu nazywanego Septuagintą. W kościelnej Tradycji przyjęto również księgi, które katolicy nazywają deuterokanonicznymi: Tobiasza, Judyty, Mądrości, Syracha, Barucha, Pierwszą i Drugą Księgę Machabejską oraz greckie części Estery i Daniela.

Określenie deuterokanoniczne nie oznacza ksiąg mniej natchnionych ani drugiej kategorii. Wskazuje, że ich miejsce w kanonie bywało przedmiotem dłuższych dyskusji. Reformatorzy w XVI wieku przyjęli dla Starego Testamentu krótszy zestaw odpowiadający księgom Biblii hebrajskiej. Stąd katolicka Biblia zawiera 46 ksiąg Starego Testamentu, a większość Biblii protestanckich 39. Część tradycji protestanckich drukowała pozostałe księgi osobno jako apokryfy.

Różnica nie wynika więc z prostego wydarzenia, w którym katolicy dopisali księgi do gotowej Biblii albo protestanci przypadkowo je zgubili. Jest skutkiem odmiennego rozstrzygnięcia pytania, która tradycja starotestamentalnych ksiąg ma być normatywna dla chrześcijan.

Jak Kościół katolicki rozumie powstanie kanonu Biblii?

Kościół katolicki patrzy na kanon jednocześnie w świetle historii i wiary. Historycznie widzi stopniowe rozpowszechnianie ksiąg, dyskusje, lokalne różnice i kolejne kościelne potwierdzenia. W świetle wiary uznaje, że Duch Święty prowadził Kościół w rozpoznaniu pism natchnionych.

Katechizm ujmuje to bardzo zwięźle: Kościół rozpoznał kanon przez Tradycję apostolską. Nie oznacza to objawienia biskupom gotowej listy ani zastąpienia badań historycznych nad księgami. Oznacza natomiast, że ustalenie kanonu nie było czysto ludzką decyzją wydawniczą. Dokonywało się we wspólnocie wiary, której powierzono depozyt Objawienia.

Trzeba też rozróżnić trzy działania:

  1. Bóg natchnął autorów świętych ksiąg. To Bóg jest źródłem natchnienia.
  2. Kościół przyjmował i rozpoznawał te księgi w nauczaniu, liturgii i życiu wierzących.
  3. Urząd Nauczycielski autorytatywnie określił kanon, zwłaszcza gdy jego granice zostały zakwestionowane.

Dlatego zdanie, że Kościół zdecydował o zawartości Biblii, wymaga dopowiedzenia. Jeśli słowo zdecydował oznacza, że Kościół stworzył natchnienie albo mógł dowolnie wybrać inne księgi, jest nieprawdziwe. Jeśli oznacza, że Kościół posiadał władzę wiążącego potwierdzenia rozpoznanego kanonu, odpowiada katolickiemu rozumieniu.

Co powstanie kanonu mówi nam o czytaniu Biblii dzisiaj?

Historia kanonu przypomina, że Biblia nie została powierzona zbiorowi odizolowanych czytelników. Powstała wewnątrz historii ludu Bożego i była przechowywana, przepisywana, głoszona oraz czytana w Kościele. Pismo Święte jest słowem Bożym danym całemu Kościołowi, choć każdy wierzący jest zaproszony do osobistej lektury.

Nie trzeba znać wszystkich sporów pierwszych wieków, aby otworzyć Ewangelię. Dobrze jednak wiedzieć, skąd wzięła się pewność, że czytamy właśnie Mateusza, Marka, Łukasza i Jana, a nie jedną z wielu późniejszych ewangelii. Za tą pewnością nie stoi tajne głosowanie ani cesarski rozkaz. Stoi ciągłość wiary apostolskiej, liturgia, świadectwo wspólnot i rozeznanie Kościoła.

Kanon nie oddziela więc Biblii od żywej wiary. Wyznacza granice zbioru ksiąg, w których Kościół słyszy słowo Boga, i chroni wiernych przed przypisywaniem tego samego autorytetu każdemu dawnemu tekstowi religijnemu.

Pytania i odpowiedzi o kanon Biblii

Powstanie kanonu Biblii rodzi pytania o Sobór Nicejski, księgi apokryficzne i różnice między wyznaniami. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze wątpliwości.

Czy Sobór Nicejski ustalił kanon Biblii?

Nie. Sobór Nicejski z 325 roku nie ustalił kanonu Biblii. Jego najważniejsze rozstrzygnięcia dotyczyły sporu ariańskiego i wyznania wiary w prawdziwe bóstwo Syna Bożego. Opowieści o wybieraniu ksiąg w Nicei nie mają oparcia w zachowanych aktach soboru.

Czy cesarz Konstantyn wybrał cztery Ewangelie?

Nie. Cztery Ewangelie były uznawane i używane w Kościele przed panowaniem Konstantyna. Cesarz nie nadał im natchnienia ani nie przeprowadził głosowania, które usunęło inne ewangelie z Biblii.

Czy Kościół ukrył niewygodne księgi i nazwał je apokryfami?

Nie ma podstaw, by powstanie kanonu opisywać jako ukrywanie niewygodnych tekstów. Wiele apokryfów jest znanych, zachowanych i badanych. Nie weszły do kanonu, ponieważ Kościół nie rozpoznał w nich apostolskiego i natchnionego świadectwa równego księgom Pisma Świętego.

Czy wszystkie księgi biblijne od początku przyjmowano bez sporów?

Nie. Trzon kanonu, zwłaszcza cztery Ewangelie i większość listów św. Pawła, został przyjęty bardzo wcześnie. Wokół części krótszych listów, Apokalipsy św. Jana i Listu do Hebrajczyków dyskusje trwały dłużej i wyglądały inaczej w różnych regionach.

Czy księgi deuterokanoniczne są mniej natchnione?

Nie. W Kościele katolickim księgi deuterokanoniczne mają ten sam status ksiąg natchnionych co pozostałe księgi Starego Testamentu. Nazwa odnosi się do historii ich rozpoznania, a nie do słabszego stopnia natchnienia.

Czy kanon Biblii może zostać dziś rozszerzony?

Kościół katolicki uznaje kanon Pisma Świętego za zamknięty. Odkrycie starego rękopisu może poszerzyć wiedzę o pierwszych chrześcijanach, lecz sam wiek tekstu nie czyni go zagubioną księgą Biblii. Kanon wiąże się z Objawieniem apostolskim, które zostało przekazane Kościołowi i nie jest uzupełniane nowymi księgami.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 1,1-4; Kol 4,16; 2 Tes 2,15; 2 P 3,15-16; Katechizm Kościoła Katolickiego 105-120; Sobór Watykański II, Dei verbum 7-11.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *