Zwoje znad Morza Martwego – co odkrycia w Qumran mówią o Biblii?

Być może najpierw rozległ się dźwięk tłuczonego dzbana. Kamień rzucony w ciemność jaskini uderzył w naczynie, które przez niemal dwa tysiące lat stało ukryte pośród skał Pustyni Judzkiej. Nikt nie wiedział jeszcze, że za chwilę z mroku wyłonią się zapisane skóry, a wraz z nimi pytania, które dotkną samego tekstu Biblii.

Czy słowa czytane dziś w kościołach wyglądają tak samo jak w czasach przed Chrystusem? Co się stanie, gdy starożytny rękopis nie będzie brzmiał dokładnie tak jak późniejsza Biblia hebrajska? I dlaczego niektóre fragmenty z pustynnych jaskiń przypominają bardziej grecką Septuagintę niż tekst utrwalony przez masoretów?

Zwoje znad Morza Martwego nie przyniosły jednej prostej odpowiedzi zamkniętej w glinianym naczyniu. Odsłoniły za to świat, w którym Pismo było przepisywane, czytane i objaśniane z ogromną czcią, choć poszczególne kopie nie zawsze miały identyczne brzmienie.

Dźwięk rozbitego dzbana otworzył bibliotekę ukrytą w skałach

Pierwsze rękopisy odkryto w 1947 roku w jaskini niedaleko ruin Chirbet Qumran, na północno-zachodnim brzegu Morza Martwego. Według najbardziej znanej relacji młody beduiński pasterz, szukając zaginionego zwierzęcia, rzucił kamień do skalnej szczeliny i usłyszał trzask rozbijanego naczynia. W środku znajdowały się stare zwoje, niektóre owinięte płótnem i pociemniałe ze starości.

W pierwszej jaskini odnaleziono siedem zwojów. Późniejsze poszukiwania objęły kolejne groty. Ostatecznie w jedenastu jaskiniach w pobliżu Qumran znaleziono pozostałości ponad 900 rękopisów. Większość nie przetrwała jako całe księgi. Do badaczy trafiły dziesiątki tysięcy fragmentów, czasem tak małych, że mieściły zaledwie kilka liter.

Zbiór był niezwykle różnorodny. Zawierał:

  • rękopisy ksiąg znanych z Biblii hebrajskiej;
  • tłumaczenia tekstów biblijnych na grekę i aramejski;
  • komentarze do Pisma;
  • modlitwy i hymny;
  • reguły życia wspólnoty;
  • teksty prawne, kalendarzowe, mądrościowe i apokaliptyczne;
  • pisma rozwijające historie znane z Biblii.

Najczęściej pisano po hebrajsku. Część rękopisów sporządzono po aramejsku, a niewielką liczbę po grecku. Używano przede wszystkim pergaminu i papirusu. Jeden z najbardziej osobliwych zabytków, Zwój Miedziany, został wyryty na cienkiej blasze z miedzi.

Nie należy więc wyobrażać sobie Qumran jako skrzyni zawierającej jedną starą Biblię. Była to cała biblioteka świata żydowskiego okresu Drugiej Świątyni, w której teksty biblijne stały obok komentarzy, modlitw i pism związanych z życiem określonych wspólnot.

Z pustyni wyszła Biblia starsza o tysiąc lat

Rękopisy z Qumran powstawały mniej więcej od III wieku przed Chrystusem do I wieku po Chrystusie. O ich wieku świadczą między innymi kształty pisma, materiał, kontekst archeologiczny oraz badania radiowęglowe. Najmłodsze zwoje pochodzą z czasu poprzedzającego zniszczenie świątyni jerozolimskiej w 70 roku.

To zmieniło punkt odniesienia dla badań nad Starym Testamentem. Przed odkryciem zwojów najstarsze niemal kompletne hebrajskie kodeksy Biblii pochodziły ze średniowiecza. Qumran pozwoliło zajrzeć do rękopisów starszych o około tysiąc lat.

Najbardziej znanym znaleziskiem jest Wielki Zwój Izajasza, oznaczany jako 1QIsaᵃ. Datowany zwykle na około 125 rok przed Chrystusem, zawiera wszystkie 66 rozdziałów Księgi Izajasza. Ma ponad siedem metrów długości i jest jedyną niemal kompletną kopią całej księgi biblijnej zachowaną wśród zwojów z Qumran.

Dla chrześcijan spotkanie z tym rękopisem ma dodatkową wymowę. Na jego kolumnach znajdowały się już słowa pieśni o Słudze Pańskim na długo przed narodzeniem Jezusa:

Lecz on był przebity za nasze grzechy, zdruzgotany za nasze winy.

(Biblia Tysiąclecia, Iz 53,5)

Znalezisko nie rozstrzyga samo w sobie, jak należy interpretować proroctwo. Pokazuje jednak ponad wszelką wątpliwość, że tekst Księgi Izajasza, wraz z rozdziałem 53, krążył w świecie żydowskim przed czasami Nowego Testamentu. Kościół odczytuje tę pieśń w świetle męki, śmierci i zmartwychwstania Chrystusa.

Ten sam głos Pisma, choć nie każda litera wygląda tak samo

Pytanie, czy tekst Biblii zmieniał się przez wieki, łatwo prowadzi do dwóch skrajnych odpowiedzi. Pierwsza głosi, że wszystkie starożytne kopie są identyczne co do litery. Druga sugeruje, że skoro istnieją różnice, treść Pisma można było dowolnie przepisywać. Zwoje z Qumran nie potwierdzają żadnej z tych skrajności.

Wiele rękopisów jest bardzo bliskich późniejszemu tekstowi masoreckiemu, na którym opierają się współczesne wydania Biblii hebrajskiej i liczne przekłady Starego Testamentu. Pomimo dzielących je stuleci czytamy w nich tę samą Księgę Izajasza, Powtórzonego Prawa czy Psalmów. Główna treść, postacie, wydarzenia, modlitwy i prawdy religijne są rozpoznawalne.

Kopie nie są jednak fotograficznymi odbitkami. Występują w nich różnice w pisowni, formach gramatycznych, kolejności słów oraz drobnych dodatkach lub opuszczeniach. Czasem wariant powstał przez błąd kopisty: oko mogło przeskoczyć między podobnymi zakończeniami, a litera mogła zostać pomylona z inną. W innych miejscach skryba wyjaśniał trudne sformułowanie, ujednolicał podobne fragmenty albo przepisywał tekst należący do innej, już istniejącej tradycji.

Niektóre różnice są większe i dotyczą całego zdania, kolejności ustępów, a nawet dłuższej lub krótszej postaci księgi. Dlatego badacz nie pyta tylko, który kopista się pomylił. Musi również rozważyć, czy ma przed sobą ślad odmiennej wersji tekstu, która była wówczas używana.

Różnica między rękopisami nie oznacza automatycznie zmiany wiary ani sfałszowania Biblii. Pokazuje materialną historię przekazu. Słowo Boże powierzono ludziom, którzy pisali atramentem na skórze, przepisywali księgi ręcznie i przekazywali je następnym pokoleniom. Wiara w natchnienie Pisma nie wymaga zaprzeczania tej ludzkiej historii.

Zanim pojawił się jeden ustalony tekst hebrajski

Tekst masorecki zawdzięcza nazwę masoretom, żydowskim uczonym, którzy przez stulecia strzegli hebrajskiego tekstu, opracowali system samogłosek i znaków akcentowych oraz przekazali niezwykle precyzyjną tradycję jego odczytywania. Najważniejsze zachowane kodeksy masoreckie są jednak znacznie późniejsze niż rękopisy z Qumran.

W jaskiniach znaleziono wiele kopii przypominających tradycję, która później stała się tekstem masoreckim. Obok nich leżały rękopisy o brzmieniu zbliżonym do hebrajskiej podstawy Septuaginty, teksty podobne do Pięcioksięgu samarytańskiego oraz kopie, których nie da się łatwo przypisać do jednej grupy.

Oznacza to, że w ostatnich stuleciach przed Chrystusem w obiegu znajdowało się kilka form tekstu niektórych ksiąg biblijnych. Nie istniał jeszcze jeden, wszędzie obowiązujący wzorzec każdej litery i każdego słowa. Z czasem tradycja zbliżona do tekstu masoreckiego zyskała pozycję dominującą.

Dobry przykład można znaleźć w Księdze Izajasza. W Iz 53,11 Biblia Tysiąclecia podaje:

Po udrękach swej duszy ujrzy światło.

(Biblia Tysiąclecia, Iz 53,11)

Słowa o ujrzeniu światła nie występują w tradycyjnym tekście masoreckim, lecz są poświadczone przez Septuagintę i rękopis z Qumran. Przypis w Biblii Tysiąclecia wprost wskazuje oba te świadectwa. To jeden z momentów, w których odkrycie starożytnych kopii pomaga tłumaczom rozpoznać brzmienie wcześniejszej postaci tekstu.

Temu właśnie służy krytyka tekstu. Nie jest próbą osądzenia Słowa Bożego, lecz cierpliwym porównywaniem rękopisów, dawnych przekładów i cytatów, aby możliwie wiernie odtworzyć najstarszy osiągalny tekst.

Grecki przekład zachował echo hebrajskich rękopisów

Septuaginta to starożytny grecki przekład ksiąg Starego Testamentu, powstający na przestrzeni kilku stuleci. Gdy różni się od tekstu masoreckiego, najprościej byłoby uznać, że tłumacz przełożył oryginał niedokładnie albo swobodnie. Qumran pokazało, że taka odpowiedź bywa zbyt łatwa.

Niektóre hebrajskie rękopisy z pustynnych jaskiń zawierają warianty podobne do tych, które wcześniej znano z greckiej Septuaginty. Oznacza to, że przynajmniej w części przypadków grecki tłumacz mógł mieć przed sobą hebrajski tekst odmienny od późniejszego tekstu masoreckiego. Przekład nie tworzył więc różnicy. Zachowywał ślad rękopisu, który później zaginął albo przestał być dominujący.

Nie oznacza to, że każda różnica w Septuagincie pochodzi z odmiennej hebrajskiej kopii. Tłumacze mieli własny styl, podejmowali decyzje interpretacyjne, a poszczególne księgi przekładano w różny sposób. Zwoje uczą jednak, że Septuaginty nie można odsunąć jako drugorzędnego i zawsze mniej wiernego tłumaczenia. Niekiedy przechowała bardzo starą tradycję tekstu.

To ważne również dla chrześcijaństwa. Autorzy Nowego Testamentu często cytowali Stary Testament w brzmieniu bliskim Septuagincie. Więcej o tym, skąd wzięły się rozbieżności i jak należy je rozumieć, wyjaśnia artykuł Septuaginta a Biblia hebrajska – dlaczego teksty Starego Testamentu czasami się różnią?.

Na półkach Qumran stały również księgi spoza Biblii hebrajskiej

W Qumran znaleziono fragmenty wszystkich ksiąg dzisiejszej Biblii hebrajskiej z wyjątkiem Księgi Estery. Nie dowodzi to, że użytkownicy zbioru odrzucali Esterę. Brak jednego dzieła w przypadkowo zachowanym zbiorze nie wystarcza do takiego wniosku.

Obok ksiąg biblijnych odkryto wiele innych pism. Były wśród nich Reguła Wspólnoty, Zwój Wojny, Komentarz do Habakuka, Hymny Dziękczynne, Księga Henocha, Księga Jubileuszów, Apokryf Księgi Rodzaju i Zwój Świątynny. Niektóre objaśniały Pismo, inne rozwijały znane opowieści, regulowały życie wspólnoty albo przedstawiały wizje czasów ostatecznych.

Szczególne znaczenie mają zachowane fragmenty Księgi Tobiasza, Mądrości Syracha i Listu Jeremiasza. Pierwsze dwie należą do katolickiego Starego Testamentu, choć nie weszły do późniejszego kanonu żydowskiego. Tobiasz przetrwał w Qumran po aramejsku i hebrajsku, a Mądrość Syracha po hebrajsku. Znaleziska obalają więc uproszczone przekonanie, że księgi deuterokanoniczne były wyłącznie późnymi greckimi utworami niemającymi semickiej historii.

Sama obecność księgi w jaskini nie rozstrzyga jednak, czy wspólnota uznawała ją za natchnioną. Biblioteka nie jest spisem kanonu. Liczba kopii, sposób cytowania i komentarze mogą powiedzieć wiele o poważaniu danego pisma, lecz nie zastępują jednoznacznej deklaracji, której tutaj nie mamy.

Granice zbioru ksiąg świętych kształtowały się w historii wspólnot wiary. Dlatego zwoje są ważnym świadkiem tego procesu, ale nie odpowiadają samodzielnie na pytanie, jak powstał kanon Biblii. Pomocne jest też rozróżnienie, czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii oraz dlaczego Biblia katolicka ma więcej ksiąg niż protestancka.

Pustynia nie dała prostego dowodu, lecz zachowała świadectwo

Czy zwoje znad Morza Martwego potwierdzają Biblię? Tak, jeśli przez potwierdzenie rozumiemy świadectwo, że księgi Starego Testamentu były przepisywane i otaczane szacunkiem na długo przed powstaniem średniowiecznych kodeksów. Qumran odsłania zdumiewającą ciągłość tekstu, ale nie pozwala uczciwie powiedzieć, że wszystkie kopie są identyczne.

Czy zwoje podważają Biblię? Nie. Różnice między rękopisami nie były ukrywane przez Kościół. Są badane, opisywane w przypisach i uwzględniane w przekładach. Dzięki nim czasem łatwiej dostrzec błąd kopisty, starsze brzmienie zdania albo istnienie więcej niż jednej starożytnej formy danej księgi.

Dla wiary nie jest to opowieść o Bogu, który zesłał z nieba gotowy kodeks oprawiony w skórę. Objawienie zostało powierzone konkretnym ludziom i zapisane w ich językach, a następnie przekazywane we wspólnocie. Kościół czci Pismo jako Słowo Boże zapisane pod natchnieniem Ducha Świętego, a zarazem poważnie traktuje ludzkich autorów, skrybów, język i historię tekstu.

Na Wielkim Zwoju Izajasza widniały słowa, które po dwóch tysiącach lat nadal brzmią znajomo:

Trawa usycha, więdnie kwiat, lecz słowo Boga naszego trwa na wieki.

(Biblia Tysiąclecia, Iz 40,8)

Pergamin pękał, atrament blakł, a wiele kolumn rozsypało się na fragmenty. Mimo to zapisane słowo przetrwało w tysiącach kopii i cytatów. Nie bez śladów ludzkich dłoni, lecz także nie jako dowolnie zmieniana opowieść. Qumran pozwala zobaczyć jednocześnie kruchość rękopisu i niezwykłą trwałość przekazywanego Pisma.

Najczęściej zadawane pytania o zwoje znad Morza Martwego

Odkrycia z Qumran często pojawiają się w sporach o wiarygodność Biblii, kanon i rzekomo ukryte księgi. Krótkie odpowiedzi pomagają oddzielić fakty od twierdzeń, których same rękopisy nie potwierdzają.

Gdzie znaleziono zwoje znad Morza Martwego?

Najbardziej znaną część zbioru odkryto w jedenastu jaskiniach w pobliżu Chirbet Qumran, niedaleko północno-zachodniego brzegu Morza Martwego. Określenie zwoje znad Morza Martwego obejmuje również rękopisy znalezione w innych miejscach Pustyni Judzkiej.

Ile lat mają zwoje z Qumran?

Rękopisy z jaskiń Qumran datuje się od III wieku przed Chrystusem do I wieku po Chrystusie. Wielki Zwój Izajasza powstał około 125 roku przed Chrystusem, choć dokładne datowanie poszczególnych zabytków może obejmować szerszy przedział.

Czy zwoje z Qumran są identyczne ze współczesną Biblią?

Nie są identyczne co do każdej litery. Wiele rękopisów jest bardzo bliskich tekstowi masoreckiemu, ale występują też różnice w pisowni, słowach, kolejności fragmentów i długości niektórych ksiąg. Większość wariantów nie zmienia zasadniczej treści, a część pomaga odtworzyć starsze brzmienie tekstu.

Czy w Qumran znaleziono Nowy Testament?

Nie odnaleziono bezspornego rękopisu żadnej księgi Nowego Testamentu. Próby łączenia drobnych fragmentów, zwłaszcza z jaskini 7, z tekstami nowotestamentowymi nie zdobyły powszechnej akceptacji badaczy.

Czy zwoje znad Morza Martwego zawierają ukryte księgi Biblii?

Zawierają pisma spoza późniejszej Biblii hebrajskiej, lecz określenie ukryte księgi jest mylące. W zbiorze są teksty wspólnotowe, komentarze, modlitwy, apokalipsy i dzieła znane z innych tradycji. Ich obecność w bibliotece nie wystarcza, aby uznać wszystkie za natchnione lub stwierdzić, że zostały usunięte z Biblii.

Czy odkrycia z Qumran potwierdzają Septuagintę?

Potwierdzają, że niektóre warianty znane z Septuaginty miały oparcie w starożytnych rękopisach hebrajskich. Nie znaczy to jednak, że każde odmienne brzmienie greckiego przekładu pochodzi z innej hebrajskiej wersji ani że jeden tekst z Qumran potwierdza całą Septuagintę w każdym szczególe.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Iz 40,8; Iz 53,5.11; Sobór Watykański II, Dei Verbum 11-12; rękopisy biblijne i pozabiblijne z jaskiń Qumran.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *