Ile było Apokalips Piotra? Trzy różne księgi przypisywane apostołowi

Jedna opowiada o karach po śmierci. Druga prowadzi czytelnika do Jerozolimy i przedstawia zaskakującą wizję ukrzyżowania. Trzecia powstaje po arabsku, obejmuje dzieje świata i próbuje odczytać historię chrześcijan żyjących pod panowaniem muzułmańskim. Na kartach każdej z nich przemawia Piotr.

Przez długi czas te rękopisy pozostawały rozproszone między językami, epokami i wspólnotami. Dopiero gdy zestawi się je obok siebie, widać, że wspólny tytuł potrafi być mylący.

Ile zatem było Apokalips Piotra? Najczęściej rozróżnia się trzy odrębne dzieła noszące tę nazwę lub funkcjonujące pod nią w opracowaniach. Nie są trzema wersjami tej samej księgi. Łączy je postać apostoła i forma objawienia, ale dzielą stulecia, języki, treść oraz teologia.

Jedno imię otwiera trzy zupełnie różne księgi

Określenie Apokalipsa Piotra może oznaczać najstarszą Apokalipsę Piotra zachowaną po grecku i etiopsku, koptyjską Apokalipsę Piotra z Nag Hammadi albo znacznie późniejszą arabską Apokalipsę Piotra, nazywaną również Księgą Zwojów. W obrębie każdej tradycji istnieją rękopisy, fragmenty i redakcje, lecz nie należy liczyć ich jako kolejnych dzieł o tym samym tytule.

DziełoPrzybliżone datowanieJęzyk zachowanego przekazuGłówny tematZwiązek z kanonem
Najstarsza Apokalipsa Piotrapoczątek II wiekufragmenty greckie, pełniejszy przekaz etiopskisąd, kary grzeszników i los sprawiedliwychczytana i ceniona w części starożytnych wspólnot; jej status był sporny
Koptyjska Apokalipsa Piotra z Nag Hammadiprawdopodobnie koniec II lub początek III wiekukoptyjski rękopis z IV wieku, zapewne przekład z grekiprześladowanie, spory między chrześcijanami i gnostycka interpretacja ukrzyżowanianie należała do realnego kręgu ksiąg przyjmowanych do Nowego Testamentu
Arabska Apokalipsa Piotra, czyli Księga Zwojówpo końcu IX wieku, zapewne X-XI wiekarabski i garshuni, później także etiopskidzieje stworzenia, historia biblijna, angelologia i proroctwa politycznepowstała długo po ukształtowaniu kanonu

Słowo apokalipsa oznacza objawienie lub odsłonięcie, a nie wyłącznie opis końca świata. Szerzej wyjaśniamy to w tekście o tym, co oznacza słowo apokalipsa. Wszystkie trzy księgi korzystają z formy przekazania tajemnicy wybranemu świadkowi. Każda robi to jednak we własnym świecie.

Najstarsza wizja prowadzi Piotra przez sąd, karę i nagrodę

Gdy bez dodatkowego określenia mówi się o Apokalipsie Piotra, zazwyczaj chodzi o utwór powstały na początku II wieku, pierwotnie napisany po grecku. Nie zachował się w jednym kompletnym greckim rękopisie. Znamy go z kilku fragmentów, w tym obszernego znaleziska z Achmim w Egipcie, oraz z pełniejszej wersji etiopskiej.

To właśnie ten tekst opisuje los sprawiedliwych i grzeszników. Kary odpowiadają przewinieniom, dlatego obrazy są plastyczne, surowe i niekiedy drastyczne. Nie chodzi jedynie o wzbudzenie lęku. Wizja ma przypominać, że zło nie pozostaje bez odpowiedzi, a ludzkie czyny mają konsekwencje także poza doczesnością.

W zachowanych wersjach układ scen nie zawsze jest taki sam. W jednej Chrystus prowadzi Piotra przez przestrzenie kary i szczęścia zbawionych, w innej objawienie przyjmuje formę zapowiedzi sądu. Różnice wynikają z długiego przekazu i redakcji tekstu. Dokładniej samą księgę, jej obrazy i rękopisy omawiamy w artykule o Apokalipsie Piotra i wizji nieba oraz piekła.

Ta najstarsza Apokalipsa Piotra nie jest tym samym dziełem co tekst koptyjski odnaleziony w Nag Hammadi. Zbieżność tytułu przez lata sprzyjała zamieszaniu, lecz treść obu ksiąg prowadzi w zupełnie inne strony.

W Nag Hammadi Piotr otrzymuje inną odpowiedź na tajemnicę krzyża

Koptyjska Apokalipsa Piotra zachowała się w trzecim traktacie siódmego kodeksu z biblioteki z Nag Hammadi. Rękopis pochodzi z IV wieku, jednak sam utwór najczęściej datuje się na przełom II i III wieku. Koptyjski zapis najprawdopodobniej opiera się na wcześniejszym tekście greckim.

Akcja rozpoczyna się w Jerozolimie, przed męką Jezusa. Piotr widzi zagrożenie i otrzymuje od Zbawiciela wyjaśnienie prześladowań, sporów oraz błędu obecnego pośród chrześcijan. Tekst krytykuje kościelnych przeciwników wspólnoty autora i przedstawia Piotra jako powiernika wiedzy dostępnej nielicznym.

Największa różnica dotyczy ukrzyżowania. Utwór rozdziela cierpiące ciało od prawdziwego, duchowego Zbawiciela, który pozostaje poza zasięgiem oprawców. Takie ujęcie wiąże się z nurtami nazywanymi gnostyckimi i nie jest zgodne z katolicką wiarą w prawdziwe wcielenie, mękę i śmierć Jezusa Chrystusa. Kościół wyznaje, że Syn Boży rzeczywiście stał się człowiekiem i rzeczywiście cierpiał w ciele. Nie była to pozorna scena ani porzucenie nieistotnej cielesnej powłoki.

Koptyjska Apokalipsa Piotra mówi więc więcej o sporach między grupami chrześcijańskimi w pierwszych wiekach niż o rozwoju najstarszej wizji nieba i piekła. Nie jest jej kopią, skrótem ani gnostycką redakcją tego samego utworu.

W arabskiej Księdze Zwojów objawienie obejmuje całe dzieje świata

Trzecia księga bywa nazywana arabską Apokalipsą Piotra, ale funkcjonuje również jako Księga Zwojów, po arabsku Kitab al-Majall. To bardzo obszerny, niejednorodny utwór. Jego ramę tworzy objawienie przekazane przez Chrystusa Piotrowi na Górze Oliwnej, a następnie podyktowane przez Piotra Klemensowi Rzymskiemu.

Tekst prowadzi od stworzenia świata przez opowieści biblijne, genealogie i naukę o aniołach aż po historię polityczną. Wykorzystuje starsze tradycje, między innymi znane z Groty skarbów, Testamentu Adama oraz literatury pseudoklementyńskiej. Jedna z części interpretuje pojawienie się islamu i panowanie muzułmańskich władców. To wyraźny znak, że księga powstała w świecie całkowicie innym niż chrześcijaństwo II wieku.

Datowanie nie jest proste, ponieważ dzieło narastało, było przepisywane w różnych redakcjach i otrzymywało późniejsze dodatki. Badacze wskazują okres od końca IX do XI wieku, przy czym najczęściej mówi się o X lub XI stuleciu. Zachowało się wiele rękopisów arabskich i zapisanych alfabetem syryjskim w języku arabskim, a utwór trafił również do tradycji etiopskiej.

Arabska Apokalipsa Piotra nie była kandydatem do Nowego Testamentu. Powstała kilka stuleci po zakończeniu starożytnych sporów o jego zasadniczy kształt. Jej tytuł nie świadczy o apostolskim pochodzeniu, lecz o literackim sposobie nadania objawieniu autorytetu.

Podobny tytuł nie tworzy jednej rodziny tekstów

Trzy księgi łączy kilka widocznych motywów: Jezus przekazuje objawienie, Piotr pełni rolę uprzywilejowanego świadka, a przyszłość zostaje odsłonięta w obrazach. To jednak cechy wielu apokalips i utworów pseudepigraficznych. Nie wystarczają, aby uznać teksty za kolejne redakcje jednej księgi.

Najstarsza Apokalipsa Piotra wyrasta z żydowskiej i wczesnochrześcijańskiej tradycji sądu oraz życia po śmierci. Utwór z Nag Hammadi zabiera głos w sporze o cierpienie, ciało i tożsamość prawdziwych uczniów. Księga Zwojów jest średniowieczną kompilacją, która czyta historię biblijną w świetle losu wschodnich chrześcijan po pojawieniu się islamu.

Możliwe są pośrednie zapożyczenia motywów krążących w literaturze apokaliptycznej. Brakuje jednak podstaw, aby ułożyć prosty ciąg: pierwsza Apokalipsa została przerobiona na koptyjską, a potem na arabską. To trzy samodzielne dzieła, a nie trzy rozdziały jednej opowieści.

Imię Piotra stawało się pieczęcią wiarygodnego świadka

Dlaczego tak różni autorzy wybrali właśnie Piotra? W Ewangeliach zajmuje on szczególne miejsce pośród Dwunastu. Wyznaje wiarę w Jezusa jako Mesjasza, jest świadkiem przemienienia, upada podczas męki, a po zmartwychwstaniu otrzymuje zadanie umacniania braci. Jego imię niosło jednocześnie pamięć świadka, autorytet nauczyciela i obietnicę związaną z Kościołem.

Ty jesteś Piotr [czyli Skała], i na tej Skale zbuduję Kościół mój.

(Biblia Tysiąclecia, Mt 16,18)

W tradycji Piotr mógł więc wiarygodnie wystąpić jako ten, któremu Chrystus odsłania tajemnicę, a który następnie przekazuje ją wspólnocie. Podobny obraz naocznego świadka pojawia się w kanonicznym Drugim Liście św. Piotra:

ale [nauczaliśmy] jako naoczni świadkowie Jego wielkości.

(Biblia Tysiąclecia, 2 P 1,16)

Przypisanie dzieła znanej postaci nazywa się pseudepigrafią. W starożytności i średniowieczu mogło służyć wpisaniu tekstu w określoną tradycję, ale także wzmocnieniu jego powagi. Nie dowodzi, że apostoł napisał księgę albo podyktował ją uczniowi. W przypadku wszystkich trzech Apokalips Piotra autorzy pozostają anonimowi, a przypisanie ich samemu Piotrowi nie jest historycznie wiarygodne.

Postać apostoła przedstawiamy szerzej w artykule o św. Piotrze, który upadał i wrócił. Właśnie pamięć o jego bliskości z Jezusem sprawiała, że imię Piotra przyciągało autorów także poza księgami kanonicznymi. Podobny mechanizm widać w przypadku Ewangelii Piotra.

Tylko najstarsza Apokalipsa Piotra stanęła blisko granicy kanonu

Pytanie, czy któraś z tych ksiąg niemal weszła do Biblii, wymaga ostrożnej odpowiedzi. Tak można powiedzieć wyłącznie o najstarszej Apokalipsie Piotra, a i wtedy nie chodzi o jeden sobór, na którym przegrała głosowanie o miejsce w Nowym Testamencie.

Fragment Muratoriego, starożytny wykaz ksiąg chrześcijańskich, wymienia Apokalipsy Jana i Piotra, lecz od razu zaznacza, że niektórzy nie chcą, aby tę drugą czytano w kościele. Klemens Aleksandryjski znał ją i traktował poważnie. W IV wieku Euzebiusz z Cezarei zaliczył ją jednak do pism nieautentycznych, poza uznanym kanonem. W niektórych wspólnotach księga zachowywała autorytet dłużej, ale nie osiągnęła powszechnej i trwałej recepcji apostolskiej.

To pokazuje, że kanon Biblii kształtował się stopniowo. Liczyły się apostolskie pochodzenie, zgodność z przekazaną wiarą oraz trwałe użycie w Kościołach. Popularność albo poruszająca treść nie wystarczały. Więcej o samym rozróżnieniu ksiąg kanonicznych i apokryfów piszemy w osobnym opracowaniu.

Koptyjska Apokalipsa z Nag Hammadi nie była drugim kandydatem ukrytym pod tym samym tytułem. Jej odmienna chrystologia i ograniczone środowisko recepcji stawiały ją poza nurtem wiary, który Kościół rozpoznawał jako apostolski. Arabska Księga Zwojów pojawiła się natomiast zbyt późno, aby w ogóle uczestniczyć w procesie kształtowania Nowego Testamentu.

Trzy księgi pokazują, jak długo przemawiało imię apostoła

Od surowej wizji sądu, przez spór o sens krzyża, aż po średniowieczną kronikę dziejów świata. Imię Piotra wracało w tekstach przez wiele stuleci, lecz za każdym razem służyło innemu autorowi i innej wspólnocie.

Dlatego pytanie o liczbę Apokalips Piotra nie kończy się na odpowiedzi: trzy. Ważniejsze jest rozpoznanie, którą księgę mamy przed sobą, kiedy powstała i jaką wiarę próbuje przekazać. Ten sam podpis na końcu rękopisu nie sprawia jeszcze, że za wszystkimi kartami stoi ten sam głos.

Najczęściej zadawane pytania o Apokalipsy Piotra

Podobny tytuł łatwo prowadzi do pomieszania tekstów. Poniższe odpowiedzi porządkują różnice między trzema dziełami i ich miejscem wobec Biblii.

Ile było Apokalips Piotra?

Najczęściej mówi się o trzech odrębnych dziełach: najstarszej Apokalipsie Piotra zachowanej w tradycji greckiej i etiopskiej, koptyjskiej Apokalipsie Piotra z Nag Hammadi oraz arabskiej Apokalipsie Piotra, czyli Księdze Zwojów. Poszczególne rękopisy i redakcje nie są kolejnymi osobnymi księgami.

Czy wszystkie Apokalipsy Piotra napisał św. Piotr?

Nie. Wszystkie są utworami pseudepigraficznymi, czyli przypisanymi znanej postaci w celu osadzenia przekazu w jej autorytecie. Nie ma wiarygodnych podstaw, aby autorstwo którejkolwiek z tych ksiąg przypisać apostołowi Piotrowi.

Która Apokalipsa Piotra opisuje piekło?

Rozbudowane obrazy kar grzeszników i losu sprawiedliwych zawiera najstarsza Apokalipsa Piotra z II wieku, zachowana fragmentarycznie po grecku i pełniej w języku etiopskim. Nie należy jej mylić z koptyjskim tekstem z Nag Hammadi.

Czy Apokalipsa Piotra z Nag Hammadi jest tą samą księgą?

Nie. To inne dzieło, powstałe prawdopodobnie pod koniec II lub na początku III wieku. Skupia się na prześladowaniu, sporach pomiędzy chrześcijanami i gnostyckiej interpretacji ukrzyżowania, a nie na wędrówce przez miejsca pośmiertnej kary i nagrody.

Czym jest arabska Apokalipsa Piotra?

To późny, obszerny utwór znany także jako Księga Zwojów. Łączy historie biblijne, naukę o aniołach, proroctwa polityczne i tradycje o Piotrze. Powstał po arabsku prawdopodobnie między końcem IX a XI wiekiem i nie miał związku z ustalaniem kanonu Nowego Testamentu.

Która Apokalipsa Piotra była blisko wejścia do Biblii?

Jedynie najstarsza Apokalipsa Piotra była czytana w części starożytnych wspólnot i pojawia się w dawnych świadectwach obok ksiąg uznanych później za kanoniczne. Jej status od początku budził jednak sprzeciw. Tekst koptyjski i arabski nie były realnymi kandydatami do Nowego Testamentu.

Dlaczego w Biblii jest Apokalipsa św. Jana, a nie Apokalipsa Piotra?

Kościół rozpoznał w Apokalipsie św. Jana księgę natchnioną, przyjmowaną w kanonie Nowego Testamentu. Najstarsza Apokalipsa Piotra nie uzyskała równie powszechnej i trwałej recepcji, a jej apostolskie autorstwo budziło wątpliwości. O kanoniczności nie decydowała sama popularność wizji ani znane imię umieszczone w tytule.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Pismo Święte: Mt 16,13-19; 2 P 1,16-18. Najważniejsze świadectwa historyczne dotyczące statusu najstarszej Apokalipsy Piotra: Fragment Muratoriego, wiersze 71-72; Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, III,25.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *