Z zapieczętowanego grobu wychodzą trzy postacie. Głowy dwóch sięgają nieba, a trzeciej wznoszą się ponad niebiosa. Za nimi podąża krzyż. Wtedy z góry pada pytanie, a drewniany znak męki odpowiada jednym słowem.
Spis treści
Brzmi to jak fragment apokaliptycznej wizji, nie jak scena znana z wielkanocnej liturgii. A jednak właśnie taki obraz zachował się w starożytnym utworze, który opowiada o ostatnich godzinach Jezusa, pogrzebie i pustym grobie. Na urwanej końcówce narrator przedstawia się jako Szymon Piotr.
Czy zatem przez wiele wieków istniała jeszcze jedna relacja apostoła, odsunięta później przez Kościół? Odpowiedź kryje się nie w jednej osobliwej scenie, lecz w czasie powstania tekstu, sposobie przedstawienia męki oraz w świadectwie chrześcijan, którzy próbowali go czytać.
Fragment wydobyty z grobu i opowieść bez początku
Tekst nazywany dziś Ewangelią Piotra znamy przede wszystkim z greckiego rękopisu odnalezionego w 1886 roku w grobie w Achmim w Górnym Egipcie. Zachowany kodeks pochodzi prawdopodobnie z VI lub VII wieku, lecz zawiera kopię znacznie starszego utworu. Pozostał z niego tylko fragment większej całości. Zaczyna się już podczas procesu Jezusa, po scenie obmycia rąk przez Piłata, a urywa się, gdy Piotr, Andrzej i Lewi biorą sieci i idą nad jezioro.
Sam rękopis nie podaje tytułu. Nazwę powiązano z końcowym wystąpieniem narratora jako Szymona Piotra oraz ze starożytnymi wzmiankami o utworze krążącym pod imieniem apostoła. To rozpoznanie jest szeroko przyjmowane, choć trzeba zachować precyzję: posiadamy fragment późnej kopii, a nie egzemplarz podpisany przez Piotra.
Zachowana część obejmuje głównie mękę, pogrzeb i zmartwychwstanie. Autor zna wiele scen obecnych u Mateusza, Marka, Łukasza i Jana, lecz układa je po swojemu, łączy szczegóły i dopowiada wydarzenia, o których kanoniczne Ewangelie milczą. Dlatego utwór jest szczególnie ciekawy jako świadectwo tego, jak opowieść paschalna była rozwijana w niektórych środowiskach w II wieku.
Imię Piotra pojawia się dopiero na urwanej krawędzi
Pod koniec fragmentu narrator mówi o sobie: „Ja zaś, Szymon Piotr, i Andrzej, mój brat, wzięliśmy sieci i poszliśmy nad morze”. Ten zabieg ma nadać opowieści głos naocznego świadka. Nie wystarcza jednak do uznania apostolskiego autorstwa.
Większość badaczy datuje powstanie Ewangelii Piotra na II wiek, choć dokładny czas i zależność od czterech Ewangelii pozostają przedmiotem dyskusji. Apostoł Piotr zginął w I wieku. Późniejsze datowanie, sposób korzystania z wcześniejszych tradycji i brak potwierdzenia w najstarszym przekazie Kościoła nie pozwalają przypisać mu tego dzieła.
W starożytności umieszczanie tekstu pod imieniem znanej postaci nie należało do rzadkości. Imię apostoła miało zapewnić utworowi powagę, której anonimowy autor sam nie posiadał. Takie pismo określa się jako pseudepigraf. Nie oznacza to, że każda jego linia jest bezwartościowa. Oznacza natomiast, że tytuł nie może być traktowany jak dowód pochodzenia.
O samym apostole można przeczytać więcej w artykule Święty Piotr – uczeń, który upadał i wrócił.
Na Golgocie pojawia się znana historia, ale inaczej rozłożona odpowiedzialność
W Ewangelii Piotra odnajdujemy ciemność, szyderstwa, koronę cierniową, ukrzyżowanie pomiędzy dwoma skazańcami, losowanie szat, podanie kwaśnego wina, rozdarcie zasłony świątyni i pogrzeb dokonany przez Józefa. Opowieść jest więc zbudowana z wielu elementów znanych z Nowego Testamentu.
Różnica pojawia się już przy wydaniu wyroku. Herod przejmuje rolę głównego sędziego, natomiast Piłat zostaje przedstawiony znacznie łagodniej. To do Heroda Józef zwraca się pośrednio o ciało Jezusa, a po niezwykłych wydarzeniach przy grobie Piłat ogłasza swoją niewinność.
W czterech Ewangeliach Piłat nie jest wolny od odpowiedzialności. Nawet gdy próbuje oddalić od siebie winę, ostatecznie wydaje Jezusa na ukrzyżowanie, a egzekucję wykonują rzymscy żołnierze. Ewangelia Piotra przesuwa ciężar niemal całkowicie na żydowskich przywódców i lud. Jej polemika jest wyraźnie ostrzejsza niż w Ewangeliach kanonicznych.
Ten rys trzeba nazwać wprost. Tekstu nie wolno wykorzystywać do oskarżania całego narodu żydowskiego o śmierć Chrystusa. Kościół odrzuca odpowiedzialność zbiorową Żydów żyjących wówczas i współcześnie. Jezus, Maryja, apostołowie i pierwsza wspólnota sami byli Żydami, a historyczny proces odbył się pod władzą rzymskiego namiestnika.
Jezus milczy, jakby nie odczuwał bólu
Najpoważniejsza różnica w opisie męki mieści się w krótkim zdaniu: ukrzyżowany Jezus milczy, „jakby nie odczuwał bólu”. Jego ostatnie wołanie również brzmi inaczej niż słowa zapisane w czterech Ewangeliach: „Mocy moja, mocy, opuściłaś mnie”. Następnie tekst stwierdza, że został wzięty w górę.
Te sformułowania można odczytać tak, jakby cierpienie nie dotykało Jezusa w pełni. Właśnie dlatego już starożytni łączyli utwór z doketyzmem, czyli poglądem, według którego Syn Boży jedynie pozornie posiadał ludzkie ciało albo pozornie cierpiał. Byłoby to sprzeczne z wiarą Kościoła w prawdziwe wcielenie, mękę i śmierć Chrystusa.
Nie należy jednak rozstrzygać więcej, niż pozwala zachowany fragment. Ten sam utwór mówi o ciele Jezusa, gwoździach, zdjęciu z krzyża i złożeniu do grobu. Badacze nadal dyskutują, czy autor rzeczywiście wyznawał pełny doketyzm, czy posłużył się tylko sformułowaniami, które można było tak rozumieć. Biskup Serapion oceniał później, że wiele treści było zgodnych z nauką Zbawiciela, lecz niektóre stanowiły obce dodatki.
Cztery Ewangelie zatrzymują się przed samym momentem zmartwychwstania
Mateusz, Marek, Łukasz i Jan prowadzą czytelnika do pustego grobu. Pokazują odsunięty kamień, posłańców Bożych, przerażenie kobiet oraz spotkania ze Zmartwychwstałym. Żadna z czterech Ewangelii nie opisuje jednak chwili, w której ciało Jezusa ożywa i wychodzi z grobu.
Szukacie Jezusa z Nazaretu, ukrzyżowanego; powstał, nie ma Go tu.
(Biblia Tysiąclecia, Mk 16,6)
Wiara rodzi się wobec znaku pustego miejsca i świadectwa. U Jana Piotr oraz umiłowany uczeń wchodzą do wnętrza, widzą płótna i chustę. Ewangelista zamyka tę scenę prostym zdaniem:
Ujrzał i uwierzył.
(Biblia Tysiąclecia, J 20,8)
Ewangelia Piotra wybiera inną drogę. Strażnicy, centurion i żydowscy starsi widzą otwarcie niebios, zstępujące postacie, sam moment wyjścia z grobu i krzyż podążający za Zmartwychwstałym. Zamiast ciszy pustego grobu otrzymujemy widowisko o rozmiarach obejmujących niebo i ziemię.
Nie jest to dodatkowa scena, którą można bez przeszkód dopisać do Ewangelii Mateusza. Autor zmienia charakter opowieści. W tekstach kanonicznych pusty grób prowadzi do spotkań z żywym Jezusem, który rozmawia z uczniami, pozwala się rozpoznać i posyła ich z misją. W zachowanym fragmencie Ewangelii Piotra centrum zajmuje publiczny, kosmiczny znak widziany przez straż.
Więcej o różnicach pomiędzy relacjami kanonicznymi wyjaśnia artykuł Dlaczego opisy zmartwychwstania Jezusa różnią się szczegółami?.
Postacie wyrastają ponad niebo
Z grobu wychodzą trzy postacie. Dwie podtrzymują trzecią. Głowy dwóch sięgają nieba, natomiast głowa prowadzonego przez nie mężczyzny przekracza niebiosa. Tekst nie podaje ich imion. Najbardziej naturalne odczytanie widzi w dwóch pierwszych istotach anielskich, a w trzeciej zmartwychwstałego Jezusa.
Ich nadzwyczajny wzrost nie jest informacją o wyglądzie uwielbionego ciała, którą Kościół przyjął do nauczania. To obraz o charakterze apokaliptycznym. Wielkość postaci wyraża przynależność do świata Bożego, a przewyższający niebiosa Chrystus zostaje ukazany jako Pan potężniejszy od swoich niebiańskich towarzyszy.
Autor nie poprzestaje na stwierdzeniu, że Jezus zmartwychwstał. Próbuje uczynić niewidzialną chwałę widzialną za pomocą rozmiaru, światła, otwartego nieba i głosu z góry. Właśnie w tym miejscu opowieść najbardziej oddala się od oszczędnego świadectwa czterech Ewangelii.
Za Zmartwychwstałym wychodzi mówiący krzyż
Najbardziej zagadkowy obraz pojawia się chwilę później. Za trzema postaciami z grobu wychodzi krzyż. Głos z nieba pyta, czy ogłosił nowinę śpiącym, a odpowiedź dobiega właśnie od krzyża:
Czy ogłosiłeś śpiącym?; Tak.
(Ewangelia Piotra 10,41-42, tłumaczenie własne)
Autor nie wyjaśnia, dlaczego krzyż może się poruszać ani mówić. Nie przedstawia go jednak jako przypadkowego rekwizytu. Krzyż staje się świadkiem zwycięstwa, niemal osobowym znakiem, który potwierdza dokonane dzieło Chrystusa.
Słowo „śpiący” może oznaczać zmarłych. Pytanie z nieba bywa więc łączone z wiarą w zstąpienie Chrystusa do krainy umarłych i ogłoszenie im zbawienia. Takie skojarzenie wspierają teksty przypisywane Piotrowi, mówiące o głoszeniu duchom zamkniętym w więzieniu oraz o Ewangelii ogłoszonej umarłym (1 P 3,19; 4,6). To możliwa interpretacja, nie objaśnienie pozostawione przez autora.
Mówiącego krzyża nie znajdziemy w czterech Ewangeliach ani w apostolskim wyznaniu wiary przekazanym przez św. Pawła:
że Chrystus umarł – zgodnie z Pismem – za nasze grzechy, że został pogrzebany, że zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem.
(Biblia Tysiąclecia, 1 Kor 15,3-4)
Krzyż pozostaje dla chrześcijan znakiem męki i zwycięstwa, lecz nie dlatego, że Kościół przyjął osobliwą scenę z apokryfu. Jego sens wyrasta z rzeczywistej śmierci i zmartwychwstania Chrystusa.
W Rhossos tekst najpierw dopuszczono, a później odrzucono
Ewangelia Piotra nie była wyłącznie prywatnym opowiadaniem ukrytym w jednym domu. Na przełomie II i III wieku znała ją wspólnota w Rhossos na terenie Syrii. Wiemy o tym z relacji zachowanej przez Euzebiusza z Cezarei, który przytoczył słowa biskupa Antiochii Serapiona.
Początkowo Serapion pozwolił wspólnocie czytać księgę, ponieważ zakładał, że jej wiara jest prawidłowa. Gdy pojawił się spór, zdobył tekst i sam go zbadał. Uznał wówczas, że większość treści zgadza się z nauką Zbawiciela, ale dodano do niej obce poglądy, wiązane przez niego z doketami.
Ta historia odpowiada na pytanie, czy pierwsi chrześcijanie czytali Ewangelię Piotra. Niektórzy ją znali i przynajmniej lokalnie używali, ale nie była ona powszechnie przyjętą Ewangelią całego Kościoła. Jej obecność w jednej wspólnocie nie dowodzi takiego samego statusu jak ciągła i szeroka recepcja Mateusza, Marka, Łukasza i Jana.
Imię apostoła nie otworzyło drogi do kanonu
Ewangelia Piotra nie znalazła się w Nowym Testamencie nie dlatego, że pewnego dnia grupa biskupów wybrała bardziej stonowane opowieści i ukryła pozostałe. Proces rozpoznawania kanonu był dłuższy. Liczyły się apostolskie pochodzenie, zgodność z przekazaną wiarą oraz trwałe przyjęcie w Kościołach, zwłaszcza w liturgii.
W przypadku Ewangelii Piotra wszystkie te obszary budziły zastrzeżenia:
- tekst powstał zbyt późno, aby uznać go za dzieło apostoła Piotra;
- był znany i używany lokalnie, lecz jego recepcja pozostawała ograniczona i sporna;
- zawierał rozwinięcia mogące wspierać doketyckie rozumienie męki;
- w sposób skrajny wybielał Piłata i obciążał odpowiedzialnością Żydów;
- dopowiadał przebieg zmartwychwstania za pomocą późniejszej, apokaliptycznej sceny.
Odrzucenie utworu nie wynikało wyłącznie z jego niezwykłości. Biblia również zawiera wizje, aniołów i znaki przekraczające zwyczajne doświadczenie. Problemem było to, czy dana księga pochodzi z przekazu apostolskiego i czy Kościół rozpoznawał w niej wierne świadectwo o Chrystusie.
Sobór Watykański II przypomina, że Kościół zawsze uznawał cztery Ewangelie za teksty o pochodzeniu apostolskim: Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Ich apostolskość nie oznacza, że każdy autor należał do Dwunastu, lecz że przekazują nauczanie apostołów i powstały wewnątrz żywej Tradycji pierwszego Kościoła.
Szerzej ten temat rozwijają artykuły Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione? oraz Dlaczego w Biblii są tylko cztery Ewangelie, skoro istniały również inne?.
Apokryf może być świadkiem epoki, choć nie jest piątą Ewangelią
Ewangelię Piotra można czytać jako źródło do poznania części wczesnego chrześcijaństwa. Pokazuje, jak znane tradycje o męce rozwijano, łączono i przyozdabiano obrazami o coraz większej sile. Ujawnia także realne napięcia doktrynalne oraz narastającą polemikę pomiędzy niektórymi chrześcijanami a środowiskami żydowskimi.
Nie wolno jednak stawiać jej obok czterech Ewangelii jako przemilczanego świadectwa tej samej rangi. To późniejszy i pseudonimowy utwór, który korzysta z tradycji paschalnej, ale ją przetwarza. Może pomóc zrozumieć historię idei. Nie stanowi podstawy wiary Kościoła ani niezależnej relacji naocznego świadka.
Osobliwa scena przy grobie pozostawia po sobie mocny obraz. Krzyż wychodzi z ciemności i odpowiada głosem, którego nie zna Nowy Testament. Cztery Ewangelie prowadzą inaczej: od pustego grobu do spotkania z Jezusem i od lęku uczniów do ich świadectwa. Chrześcijańska wiara nie opiera się na tym, że ktoś zobaczył krzyż kroczący za olbrzymimi postaciami. Opiera się na Chrystusie ukrzyżowanym i zmartwychwstałym, głoszonym od początku przez apostołów.
Najczęściej zadawane pytania o Ewangelię Piotra
Nazwa tekstu, późne odkrycie rękopisu i niezwykły opis pustego grobu rodzą pytania o jego pochodzenie oraz miejsce w historii chrześcijaństwa. Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze rozróżnienia.
Czy apostoł Piotr napisał Ewangelię Piotra?
Nie. Zachowany fragment przemawia głosem Szymona Piotra, lecz tekst jest zwykle datowany na II wiek, a więc na czas po śmierci apostoła. Imię Piotra miało nadać dziełu apostolski autorytet.
Kiedy powstała Ewangelia Piotra?
Dokładna data pozostaje dyskutowana, ale większość badaczy umieszcza utwór w II wieku. Pod koniec tego stulecia lub na początku III wieku tekst był już znany wspólnocie w Rhossos.
Czy zachowała się cała Ewangelia Piotra?
Nie. Główny zachowany rękopis zawiera fragment rozpoczynający się podczas procesu Jezusa i urywający po święcie Przaśników, gdy Piotr oraz inni uczniowie idą nad jezioro. Nie wiadomo, jak wyglądał pierwotny początek i koniec utworu.
Czy Ewangelia Piotra jest tekstem gnostyckim?
Nie powinno się jej automatycznie nazywać ewangelią gnostycką. Starożytny biskup Serapion wiązał niektóre dodatki z doketami, a opis męki można odczytać doketycko. Zachowany fragment nie przedstawia jednak rozbudowanego gnostyckiego systemu zbawienia przez tajemną wiedzę.
Dlaczego w Ewangelii Piotra krzyż mówi?
Tekst nie daje jednoznacznego objaśnienia. Krzyż pełni rolę świadka zwycięstwa Chrystusa, a pytanie o głoszenie „śpiącym” może odnosić się do ogłoszenia zbawienia umarłym. Pozostaje to interpretacją symbolicznej sceny, a nie nauką przejętą przez Kościół z tego apokryfu.
Czy ogromne postacie wychodzące z grobu to Jezus i aniołowie?
Najczęściej tak interpretuje się tę scenę: dwie postacie podtrzymujące trzecią to istoty anielskie, a postać przewyższająca niebiosa to zmartwychwstały Jezus. Sam tekst nie podaje jednak ich imion, dlatego nie należy przedstawiać tego odczytania jako dosłownego wyjaśnienia autora.
Czy pierwsi chrześcijanie czytali Ewangelię Piotra podczas liturgii?
Mamy świadectwo, że używała jej wspólnota w Rhossos. Biskup Serapion najpierw dopuścił lekturę, a po dokładniejszym zbadaniu tekstu sprzeciwił się jego używaniu. Nie ma podstaw, by mówić o powszechnej liturgicznej recepcji w całym Kościele.
Dlaczego Ewangelia Piotra nie weszła do Biblii?
Nie uznano jej za wiarygodne świadectwo apostolskie. Była późna, krążyła pod fałszywie przypisanym imieniem, miała ograniczoną i sporną recepcję oraz zawierała dodatki budzące poważne zastrzeżenia teologiczne. Więcej o tej grupie pism wyjaśnia artykuł Czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii?.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Mt 27,11-28,15; Mk 15,1-16,8; 1 Kor 15,3-8; Sobór Watykański II, Dei verbum, 18-19 i Nostra aetate, 4; Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, VI,12.



