Mateusz pisze o dwóch kobietach i jednym aniele. Marek wymienia trzy kobiety oraz młodzieńca w białej szacie. Łukasz wspomina większą grupę kobiet i dwóch mężczyzn w lśniących szatach. Jan rozpoczyna od samotnej Marii Magdaleny, która przychodzi do grobu, gdy jest jeszcze ciemno. Różnice są widoczne i nie trzeba ich ukrywać.
Spis treści
Opisy zmartwychwstania Jezusa różnią się szczegółami, ponieważ Ewangeliści wybierają z przekazanej tradycji inne sceny, porządkują je zgodnie z celem swojej księgi i kierują uwagę na różne prawdy. Nie piszą czterech identycznych protokołów. Jednocześnie pozostają zgodni w sprawie najważniejszej: grób został znaleziony pusty, Jezus rzeczywiście zmartwychwstał i ukazał się uczniom.
Czy opisy zmartwychwstania Jezusa są ze sobą sprzeczne?
Nie każda różnica jest sprzecznością. Jeśli jeden świadek wymienia Marię Magdalenę, a drugi Marię Magdalenę i inne kobiety, oba zdania mogą być prawdziwe. Sprzeczność pojawiłaby się dopiero wtedy, gdyby pierwszy tekst wyraźnie twierdził, że Maria była sama i nikogo więcej przy grobie nie było.
Ewangelie nie zawsze używają takich wykluczających sformułowań. Często jeden autor skupia się na konkretnej osobie, podczas gdy drugi podaje pełniejszą listę. Podobnie wzmianka o jednym aniele nie musi oznaczać, że obecny był wyłącznie jeden. Autor może skierować uwagę na tego, który przemawia.
Nie oznacza to, że każdą rozbieżność można z całkowitą pewnością wpisać w jedną szczegółową chronologię. Teksty nie dają nam kompletnego zapisu minuta po minucie. Katolicka lektura Pisma nie wymaga więc ani ogłaszania błędu przy każdej różnicy, ani tworzenia na siłę scenariusza, którego żaden Ewangelista nie opisał.
Warto przy tym pamiętać, że żadna Ewangelia nie przedstawia samego momentu, w którym Jezus wychodzi z grobu. Opisuje się pusty grób, orędzie o zmartwychwstaniu oraz spotkania ze Zmartwychwstałym. Katechizm podkreśla, że nikt nie był naocznym świadkiem chwili zmartwychwstania, choć uczniowie rozpoznawali jego rzeczywistość przez pusty grób i spotkania z żyjącym Jezusem.
Co łączy wszystkie relacje o pustym grobie?
Różnice łatwo zauważyć, dlatego równie uważnie trzeba zobaczyć wspólny rdzeń czterech opowieści:
- wydarzenia rozgrywają się pierwszego dnia tygodnia, po szabacie;
- Maria Magdalena należy do osób, które przychodzą do grobu;
- kamień jest odsunięty, a grobu nie wypełnia ciało Jezusa;
- kobiety otrzymują wiadomość, że Jezus żyje;
- uczniowie początkowo reagują lękiem, zdumieniem lub niedowierzaniem;
- Zmartwychwstały ukazuje się konkretnym osobom;
- spotkania prowadzą do świadectwa i misji.
To nie jest zgodność w mało znaczącym szczególe. Wspólne centrum stanowi rzeczywiste zmartwychwstanie Jezusa, a więc prawda, od której zależy chrześcijańska wiara. Święty Paweł przytacza tradycję o śmierci, pogrzebie, zmartwychwstaniu trzeciego dnia i ukazaniach Chrystusa już w 1 Liście do Koryntian. Pokazuje to, że orędzie paschalne nie narodziło się dopiero podczas późniejszego redagowania Ewangelii.
Najważniejsze różnice w opisach zmartwychwstania
Zestawienie nie zastępuje czytania całych rozdziałów, ale pozwala zobaczyć, na czym rzeczywiście polegają odmienności.
| Pytanie | Mateusz 28 | Marek 16 | Łukasz 24 | Jan 20-21 |
|---|---|---|---|---|
| Kto przychodzi do grobu? | Maria Magdalena i druga Maria | Maria Magdalena, Maria matka Jakuba i Salome | Maria Magdalena, Joanna, Maria matka Jakuba oraz inne kobiety | Na początku wymieniona jest Maria Magdalena |
| Kiedy? | O świcie | Bardzo rano, gdy słońce wzeszło | Wczesnym rankiem | Wczesnym rankiem, gdy było jeszcze ciemno |
| Kto przekazuje orędzie? | Anioł Pański | Młodzieniec w białej szacie | Dwaj mężczyźni w lśniących szatach | Maria widzi dwóch aniołów, a następnie spotyka Jezusa |
| Gdzie kierowana jest uwaga uczniów? | Ku spotkaniu w Galilei | Ku zapowiedzianemu spotkaniu w Galilei | Ku Jerozolimie, Emaus i spotkaniu z uczniami | Najpierw ku Jerozolimie, później także ku Galilei |
| Co zostaje szczególnie podkreślone? | Misja wobec wszystkich narodów | Lęk kobiet i wezwanie do wiary | Wypełnienie Pism i rozpoznanie Jezusa | Osobiste spotkanie, wiara i posłanie uczniów |
Tabela ujawnia zarówno jedność, jak i własny sposób opowiadania każdego autora. Żeby dobrze zrozumieć te różnice, trzeba pamiętać, że cztery Ewangelie ukazują tego samego Jezusa, lecz żadna nie jest kopią pozostałych.
Ile kobiet przyszło do grobu Jezusa?
Wszyscy Ewangeliści wymieniają Marię Magdalenę. Mateusz dodaje drugą Marię, Marek także Salome, a Łukasz Joannę i pozostałe kobiety. Jan skupia pierwszą scenę na Marii Magdalenie. Jej słowa o tym, że nie wiadomo, gdzie złożono ciało Jezusa, są wypowiedziane w liczbie mnogiej, ale sam ten szczegół nie pozwala odtworzyć kompletnej listy obecnych.
Ewangeliści wybierają postacie potrzebne w prowadzonej narracji. Wymienienie jednej osoby nie jest automatycznie zaprzeczeniem obecności innych. Maria Magdalena pozostaje wspólnym i szczególnie wyraźnym świadkiem poranka wielkanocnego.
Przy grobie był jeden anioł czy dwóch?
Mateusz mówi o aniele Pańskim, Marek o młodzieńcu w białej szacie, Łukasz o dwóch mężczyznach w lśniących szatach, a Jan o dwóch aniołach widzianych przez Marię. Biblijne opisy anielskich posłańców nie zawsze od razu nazywają ich aniołami. Czasem przedstawiają ich najpierw tak, jak zobaczyli ich uczestnicy wydarzenia.
Możliwe, że Mateusz i Marek skupiają uwagę na jednym przemawiającym posłańcu, podczas gdy Łukasz i Jan podają liczbę dwóch. To rozsądne wyjaśnienie, ale tekst nie daje podstaw, aby z absolutną pewnością odtworzyć miejsce każdego uczestnika sceny. Sens orędzia pozostaje jasny: Jezusa nie ma w grobie, ponieważ zmartwychwstał.
Czy Maria przyszła po ciemku, czy po wschodzie słońca?
Jan wspomina ciemność, Mateusz świt, Łukasz wczesny ranek, a Marek wschód słońca. Świt nie jest jednym punktem na zegarze. To czas przechodzenia nocy w dzień. Kobiety mogły wyruszyć, gdy było ciemno, i dotrzeć do grobu, gdy robiło się jasno. Możliwe również, że autorzy opisują porę w przybliżeniu, zgodnie ze zwykłym sposobem mówienia.
Nie wiemy, czy każdy zapis odnosi się dokładnie do tego samego momentu drogi. Wiemy natomiast, że wszystkie relacje umieszczają odkrycie pustego grobu wczesnym rankiem pierwszego dnia tygodnia.
Jezus ukazał się uczniom w Jerozolimie czy w Galilei?
W obu miejscach. Mateusz kieruje narrację ku Galilei. Łukasz koncentruje się na Jerozolimie i drodze do Emaus. Jan opisuje spotkania w Jerozolimie, a później nad Jeziorem Tyberiadzkim w Galilei.
Mateusz nie twierdzi, że Jezus ukazał się uczniom wyłącznie w Galilei, a Łukasz nie sporządza pełnego katalogu wszystkich spotkań. Różnica dotyczy wyboru i rozmieszczenia scen, a nie tego, czy Jezus zmartwychwstał. Każda Ewangelia prowadzi czytelnika do właściwej sobie kulminacji.
Dlaczego Ewangeliści wybierają inne szczegóły?
Konstytucja soborowa Dei Verbum wyjaśnia, że autorzy Ewangelii wybierali część z tego, co zostało przekazane ustnie lub pisemnie, niektóre treści ujmowali syntetycznie, a inne objaśniali z uwzględnieniem sytuacji Kościołów. Czynili to, wiernie przekazując prawdę o Jezusie.
Natchnienie nie usuwa osobowości, języka i zamysłu ludzkiego autora. Bóg posługuje się prawdziwymi autorami, którzy porządkują materiał, dobierają sceny i rozwijają określone wątki. Dlatego także Ewangelie synoptyczne są jednocześnie podobne i odmienne.
W relacjach paschalnych widać to szczególnie wyraźnie:
- Mateusz prowadzi ku Galilei, ukazuje władzę Zmartwychwstałego i kończy nakazem czynienia uczniów ze wszystkich narodów;
- Marek w najstarszej zachowanej formie kończy scenę przy grobie lękiem kobiet, pozostawiając czytelnika wobec orędzia i zapowiedzi spotkania w Galilei;
- Łukasz pokazuje, jak uczniowie rozpoznają sens wydarzeń w świetle Pism, przy łamaniu chleba i podczas spotkania z Jezusem;
- Jan zbliża nas do osobistych spotkań Marii Magdaleny, Tomasza i Piotra, a także otwarcie mówi, że wybrał znaki prowadzące do wiary w Jezusa, Syna Bożego.
Te akcenty nie są ozdobnikami dodanymi do neutralnego sprawozdania. Pokazują, czym dla Kościoła jest zmartwychwstanie: wydarzeniem prawdziwym, a zarazem początkiem nowego życia, źródłem wiary i posłania.
Czy różnice osłabiają wiarygodność Ewangelii?
Same różnice nie dowodzą fałszu. Pokazują, że nie mamy przed sobą czterech mechanicznie ujednoliconych tekstów. Nie należy jednak odwracać tego argumentu i twierdzić, że każda rozbieżność sama w sobie dowodzi niezależności relacji lub historyczności wydarzenia. Ocena wymaga uwzględnienia treści, gatunku, sposobu powstawania Ewangelii i najstarszego chrześcijańskiego świadectwa.
Z perspektywy wiary Kościoła zmartwychwstanie jest wydarzeniem rzeczywistym i przekraczającym historię. Jego znakami są pusty grób i spotkania uczniów ze Zmartwychwstałym. Opowieści nie przedstawiają uczniów jako ludzi gotowych uwierzyć we wszystko. Pokazują strach, smutek, nieufność, a nawet opór Tomasza. Wiara paschalna rodzi się w zetknięciu ze świadectwem i obecnością żyjącego Chrystusa.
Rzetelna lektura nie polega więc na wygładzeniu każdego szczegółu. Polega na przyjęciu całego świadectwa, uważnym rozróżnianiu między pominięciem a zaprzeczeniem oraz poszanowaniu intencji poszczególnych autorów.
A co z dłuższym zakończeniem Ewangelii Marka?
Najstarsze zachowane rękopisy Ewangelii Marka kończą tekst na Mk 16,8: kobiety uciekają od grobu ogarnięte lękiem. Dłuższe zakończenie, obejmujące Mk 16,9-20, streszcza ukazania Zmartwychwstałego i misję uczniów. Różni się słownictwem i stylem od wcześniejszej części księgi, dlatego wielu badaczy uznaje, że nie wyszło spod pióra tego samego redaktora.
Nie oznacza to, że fragment został po prostu usunięty z katolickiej Biblii albo jest dla Kościoła bezwartościowy. Mk 16,9-20 należy do kanonu Pisma Świętego, choć pytanie o jego bezpośrednie autorstwo jest zagadnieniem krytyki tekstu. Trzeba odróżnić kanoniczność fragmentu od ustalania, na jakim etapie został dołączony do przekazu Ewangelii.
Jak czytać cztery opisy zmartwychwstania?
Najlepiej najpierw przeczytać każdy opis osobno. Pozwala to usłyszeć jego rytm i dostrzec drogę, którą autor prowadzi czytelnika. Dopiero później dobrze jest zestawić szczegóły.
Podczas porównania pomagają cztery pytania:
- Co autor mówi wprost, a co jedynie pomija? Brak imienia lub sceny nie jest jeszcze zaprzeczeniem jej istnienia.
- Jaki fragment wydarzeń opisuje? Poszczególne relacje nie muszą rozpoczynać i kończyć się w tym samym momencie.
- Na czym skupia uwagę? Dla jednego autora centralne będzie orędzie przy grobie, dla innego spotkanie z Jezusem lub misja uczniów.
- Jaka prawda pozostaje wspólna? Jezus ukrzyżowany nie pozostał w grobie. Powstał z martwych i dał się poznać uczniom.
Takie czytanie nie ucieka przed pytaniami. Chroni natomiast przed dwiema skrajnościami: szybkim oskarżeniem Ewangelii o sprzeczność oraz sztucznym wyrównywaniem każdej różnicy.
Cztery głosy prowadzą do jednego wyznania wiary
Gdyby Kościół chciał pozostawić wyłącznie jedną gładką wersję wydarzeń, mógłby zachować ujednoliconą opowieść. Tymczasem przyjął cztery Ewangelie. Każda ma własny głos, a ich różnorodność nie znosi jedności świadectwa.
Poranek wielkanocny nie zostaje sprowadzony do tabeli i precyzyjnego rozkładu zdarzeń. Najpierw jest pusty grób, potem zdumienie, lęk i powolne rozpoznawanie. Uczniowie nie od razu rozumieją, co się stało. Właśnie do nich przychodzi Jezus.
Chrześcijańska wiara nie opiera się na zgodności każdego pobocznego szczegółu, lecz na prawdzie, którą wszystkie relacje zgodnie głoszą: Jezus Chrystus naprawdę zmartwychwstał. Różne drogi opowiadania zbiegają się w tym samym wyznaniu.
Najczęstsze pytania o różnice w opisach zmartwychwstania
Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze wątpliwości pojawiające się podczas porównywania zakończeń czterech Ewangelii.
Czy Kościół ukrywa różnice między Ewangeliami?
Nie. Wszystkie cztery relacje są czytane w Kościele i dostępne w każdej pełnej Biblii. Katolicka egzegeza bada ich podobieństwa, różnice, źródła oraz zamysł autorów.
Czy jedna lub dwie osoby przy grobie oznaczają sprzeczność?
Nie musi tak być. Wymienienie jednej osoby nie oznacza automatycznie, że nikogo więcej nie było. Trzeba sprawdzić, czy autor wyklucza obecność innych, czy tylko skupia się na wybranym świadku.
Który opis zmartwychwstania jest najdokładniejszy?
Nie da się uczciwie wskazać jednego jako kompletnego protokołu wydarzeń. Każdy przekazuje wybrane sceny i własny akcent teologiczny. Pełniejsze rozumienie powstaje przez lekturę wszystkich czterech.
Czy pusty grób sam dowodzi zmartwychwstania?
Nie. Sam brak ciała można próbować tłumaczyć na różne sposoby. W świadectwie Nowego Testamentu pusty grób trzeba odczytywać razem z ukazaniami Zmartwychwstałego i przemianą uczniów w świadków.
Dlaczego Jezus nie ukazał się od razu wszystkim mieszkańcom Jerozolimy?
Ewangelie i Dzieje Apostolskie mówią o ukazaniach uczniom wybranym na świadków. Pismo nie daje pełnego wyjaśnienia, dlaczego spotkania miały właśnie taki zasięg. Nie należy dopisywać Bogu intencji, których tekst nie ujawnia.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Mt 28; Mk 16; Łk 24; J 20-21; Katechizm Kościoła Katolickiego 639-647; Sobór Watykański II, konstytucja Dei Verbum 11-12 i 19.



