Ewangelie synoptyczne – dlaczego Mateusz, Marek i Łukasz są podobni?

Gdy otwieramy kolejno Ewangelię według św. Mateusza, św. Marka i św. Łukasza, często wracamy do dobrze znanych scen. Jan Chrzciciel, chrzest Jezusa w Jordanie, nauczanie w Galilei, uzdrowienia, przypowieści oraz droga ku Jerozolimie pojawiają się we wszystkich trzech księgach. Niekiedy podobna jest nie tylko treść, lecz także kolejność wydarzeń i dobór słów.

Zarazem nie czytamy trzy razy dokładnie tej samej opowieści. Marek prowadzi narrację szybko i oszczędnie, Mateusz szerzej porządkuje nauczanie Jezusa, a Łukasz rozwija między innymi temat modlitwy, miłosierdzia i działania Ducha Świętego. Każdy ewangelista ma własny język i inaczej rozkłada akcenty. Skąd więc bierze się wspólny układ tak wielu fragmentów?

Odpowiedź prowadzi do sposobu, w jaki rodziły się Ewangelie: od życia i nauczania Jezusa, przez świadectwo apostołów i przekaz pierwszych wspólnot, aż po pracę natchnionych autorów. Nie mamy przed sobą trzech kopii, lecz trzy natchnione świadectwa o tym samym Chrystusie. Ich podobieństwa wynikają ze wspólnego dziedzictwa apostolskiego oraz prawdopodobnych zależności między przekazami, a różnice odsłaniają własny zamysł każdego ewangelisty.

Co to znaczy, że Ewangelie są synoptyczne?

Słowo „synoptyczne” wiąże się z greckim określeniem oznaczającym wspólne spojrzenie. Mateusza, Marka i Łukasza można zestawić w równoległych kolumnach i śledzić obok siebie. Widać wtedy, że opisują wiele tych samych wydarzeń, często w zbliżonej kolejności i podobnym językiem.

Do Ewangelii synoptycznych nie zalicza się Ewangelii według św. Jana. Jan prowadzi narrację inaczej, przywołuje wiele wydarzeń nieobecnych u pozostałych ewangelistów i od pierwszych zdań mocno akcentuje odwieczną tożsamość Słowa, które stało się ciałem. Nie oznacza to, że jego Ewangelia opowiada o innym Jezusie. Jest czwartym kanonicznym świadectwem o tym samym Chrystusie, przedstawionym z innej perspektywy.

Szersze zestawienie wszystkich czterech ksiąg znajdziesz w artykule Czym różnią się cztery Ewangelie?.

Jak podobne są Ewangelie Mateusza, Marka i Łukasza?

Wspólny jest przede wszystkim szeroki przebieg opowieści. Po działalności Jana Chrzciciela i chrzcie Jezusa rozpoczyna się nauczanie w Galilei. Pojawiają się powołania uczniów, uzdrowienia, przypowieści, spory z przeciwnikami oraz wyznanie Piotra. Następnie narracja zmierza ku Jerozolimie, męce, śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa.

Podobieństwo widać jeszcze wyraźniej w konkretnych fragmentach. Chrzest Jezusa opisują Mt 3,13-17, Mk 1,9-11 i Łk 3,21-22. Uzdrowienie paralityka znajdziemy w Mt 9,1-8, Mk 2,1-12 i Łk 5,17-26. Wyznanie Piotra pojawia się w Mt 16,13-20, Mk 8,27-30 i Łk 9,18-21. Niekiedy zgadza się nie tylko temat, lecz także układ wypowiedzi, dobór szczegółów i kolejność następujących po sobie scen.

Są jednak również wyraźne różnice. Marek nie zamieszcza opisu narodzin Jezusa. Mateusz przekazuje między innymi pokłon mędrców, a Łukasz opowiada o pasterzach i przedstawieniu Jezusa w świątyni. Kazanie na Górze u Mateusza ma obszerną formę, natomiast część podobnego nauczania Łukasz umieszcza w krótszej mowie na równinie. Wspólny materiał nie odebrał ewangelistom własnego głosu.

Skąd wzięły się podobieństwa między Ewangeliami synoptycznymi?

Najprostsza odpowiedź brzmi: wszystkie trzy Ewangelie mówią o tej samej Osobie i czerpią z apostolskiego przepowiadania. To jednak nie wyjaśnia jeszcze bliskości niektórych sformułowań. Żeby ją zrozumieć, trzeba zobaczyć, jak według nauczania Kościoła powstawały Ewangelie.

Katechizm Kościoła Katolickiego wyróżnia trzy etapy. Pierwszym były życie i nauczanie Jezusa. Drugim było ustne przekazywanie przez apostołów tego, co widzieli i usłyszeli, już w świetle śmierci i zmartwychwstania Pana oraz działania Ducha Świętego. Trzeci etap stanowiło spisanie Ewangelii.

Pierwsi chrześcijanie głosili Ewangelię, zanim powstały znane nam księgi. Nauczanie Jezusa, przypowieści, opisy uzdrowień i świadectwo o Jego męce były przekazywane we wspólnotach. Nie był to jednak przypadkowy zbiór wspomnień. Uczniowie strzegli orędzia o Tym, którego znali, a Kościół od początku żył apostolskim świadectwem.

Z czasem obok przekazu ustnego pojawiły się materiały pisane. Prolog Ewangelii według św. Łukasza mówi o wcześniejszych próbach opisania wydarzeń oraz o świadectwie tych, którzy od początku byli naocznymi świadkami i sługami słowa (Łk 1,1-4). Sam tekst biblijny daje więc podstawę, by mówić o korzystaniu z otrzymanych świadectw i wcześniejszych przekazów.

Sobór Watykański II wyjaśnia, że autorzy Ewangelii wybierali część przekazanego materiału, niektóre treści ujmowali syntetycznie, inne objaśniali z uwzględnieniem sytuacji swoich Kościołów. Zarazem wiernie przekazali prawdę o Jezusie. Redakcja, wybór źródeł i własny układ nie stoją w sprzeczności z natchnieniem.

Problem synoptyczny, czyli pytanie o zależność między tekstami

Badacze nazywają problemem synoptycznym pytanie o to, w jaki sposób Mateusz, Marek i Łukasz są ze sobą literacko powiązani. Słowo „problem” nie oznacza tu błędu w Ewangeliach. Chodzi o zagadnienie wymagające wyjaśnienia: skąd wzięły się jednocześnie tak duże podobieństwa i tak wyraźne różnice?

Samo odwołanie do pamięci o tych samych wydarzeniach nie tłumaczy wszystkich zbieżności. Gdy dwóch autorów przytacza tę samą scenę w podobnych słowach, zachowuje zbliżoną kolejność szczegółów, a następnie przechodzi do kolejnych wydarzeń w tym samym porządku, rozsądne staje się pytanie o wspólny materiał albo o korzystanie z wcześniejszego tekstu.

Nie zachowały się notatki ewangelistów ani dokument opisujący cały przebieg pracy redakcyjnej. Dlatego proponowane rozwiązania mają status hipotez biblistycznych, a nie prawd wiary. Kościół przyjmuje cztery natchnione Ewangelie i potwierdza ich apostolskie pochodzenie oraz prawdę świadectwa o Jezusie, lecz nie zobowiązuje katolików do uznania jednej szczegółowej teorii ich literackiego powstania.

Czy Ewangelia Marka powstała jako pierwsza?

Najczęściej przyjmanym dziś wyjaśnieniem jest pierwszeństwo Ewangelii według św. Marka. Według tej hipotezy Marek napisał wcześniej, a Mateusz i Łukasz korzystali z jego tekstu przy tworzeniu własnych Ewangelii.

Za takim rozwiązaniem przemawia kilka obserwacji. Marek jest najkrótszy, a znaczna część jego materiału ma odpowiedniki u Mateusza, Łukasza albo u obu. Kiedy kolejność wydarzeń u synoptyków się zmienia, Mateusz i Łukasz rzadko odchodzą od porządku Marka w tym samym miejscu. Zdarza się też, że prostsze lub bardziej chropowate sformułowanie Marka otrzymuje u pozostałych ewangelistów płynniejszą postać.

Pierwszeństwo Marka pozostaje stanowiskiem naukowym o wysokim stopniu prawdopodobieństwa, nie artykułem katolickiej wiary. Tradycyjna kolejność ksiąg w Nowym Testamencie, gdzie Mateusz znajduje się przed Markiem, nie musi odpowiadać kolejności ich powstania. Układ kanonu mówi również o miejscu, jakie poszczególne księgi zajmowały w życiu Kościoła.

Czym jest źródło Q?

Mateusz i Łukasz mają wspólne wypowiedzi Jezusa, których nie ma u Marka. Należą do nich między innymi wersje błogosławieństw i modlitwy „Ojcze nasz”. Jedna z najpopularniejszych teorii zakłada, że obaj ewangeliści korzystali ze wspólnego zbioru słów Jezusa. Badacze nazwali go źródłem Q, od niemieckiego słowa Quelle, czyli „źródło”.

Nie posiadamy rękopisu Q ani starożytnego egzemplarza noszącego taką nazwę. Jego istnienie odtwarza się na podstawie materiału wspólnego Mateuszowi i Łukaszowi, którego nie ma u Marka. Z tego powodu Q nie wolno przedstawiać jak odnalezionej, pewnej księgi. Jest to hipotetyczne wyjaśnienie zależności między tekstami. Część badaczy dopuszcza także większą rolę wspólnych tradycji ustnych albo bezpośrednie wykorzystanie jednej Ewangelii przez autora drugiej.

Połączenie pierwszeństwa Marka i wspólnego źródła Q nazywa się teorią dwóch źródeł. Zakłada ona, że Mateusz i Łukasz korzystali z Marka oraz z drugiego wspólnego zasobu, a ponadto każdy z nich posiadał własne tradycje.

Czy istnieją inne wyjaśnienia podobieństw?

Tak. Żadna hipoteza nie rozwiązuje wszystkich szczegółów bez trudności. Według hipotezy Farrera Marek powstał pierwszy, Mateusz korzystał z Marka, a Łukasz znał obie wcześniejsze Ewangelie. W takim ujęciu nie trzeba zakładać istnienia Q. Hipoteza dwóch Ewangelii, nazywana też hipotezą Griesbacha, przyznaje pierwszeństwo Mateuszowi, następnie umieszcza Łukasza, a Marka uznaje za późniejszego autora korzystającego z obu tekstów.

Teorie różnią się oceną dostępnych danych. Dla czytelnika wiary najważniejsza granica przebiega gdzie indziej: hipoteza o źródłach próbuje odtworzyć sposób pracy autorów, ale nie zastępuje pytania o sens natchnionego tekstu. Można uznawać pierwszeństwo Marka i teorię dwóch źródeł, można też uważać inne rozwiązanie za bardziej przekonujące. Żadne z tych stanowisk samo w sobie nie rozstrzyga o wierze w Ewangelię.

Dlaczego ewangeliści zmieniali układ wspólnego materiału?

Ewangeliści nie byli kopistami przepisującymi tekst bez własnego zamysłu. Byli prawdziwymi autorami. Dobierali i układali przekazane treści tak, aby głosić prawdę o Jezusie wspólnotom znajdującym się w określonej sytuacji.

Marek prowadzi opowieść szybko i kieruje uwagę ku tajemnicy Mesjasza, którego droga wiedzie przez odrzucenie i krzyż. Mateusz obszernie porządkuje nauczanie Jezusa, często odwołuje się do wypełnienia Pisma i mocno akcentuje życie wspólnoty uczniów. Łukasz łączy Ewangelię z Dziejami Apostolskimi, wpisuje wydarzenia w historię zbawienia oraz szerzej rozwija tematy modlitwy, miłosierdzia i działania Ducha Świętego.

Ta odmienność tłumaczy, dlaczego ta sama wypowiedź może pojawić się w innym miejscu albo mieć nieco inną formę. Każdy ewangelista przekazuje prawdziwe świadectwo o Jezusie, a zarazem wydobywa sens potrzebny adresatom swojej księgi. Różnic nie należy ukrywać ani od razu ogłaszać sprzecznościami. Najpierw trzeba zapytać o cel autora, układ opowiadania i teologiczny akcent danego fragmentu.

Czy korzystanie ze źródeł przeczy natchnieniu Biblii?

Nie. Natchnienie nie oznacza mechanicznego dyktowania tekstu. Bóg jest autorem Pisma Świętego, a równocześnie posłużył się ludźmi, którzy używali własnych zdolności, języka i sposobu komponowania. Natchniony autor mógł korzystać ze świadków, tradycji ustnej oraz wcześniejszych zapisów.

Boskie i ludzkie autorstwo Pisma nie konkurują ze sobą. Jeśli chcesz szerzej zobaczyć tę relację, przeczytaj Kto napisał Biblię i dlaczego nazywamy ją słowem Bożym?.

Podobieństwa między synoptykami nie są więc czymś, co trzeba przed wiarą ukrywać. Przeciwnie, pozwalają zobaczyć, że Ewangelia była przekazywana w żywej wspólnocie, zakorzenionej w świadectwie apostołów. Różnice przypominają natomiast, że żadnej z trzech ksiąg nie należy traktować wyłącznie jako skrótu pozostałych.

Jak czytać Ewangelie synoptyczne obok siebie?

Najprostsza metoda polega na wybraniu jednej sceny i przeczytaniu jej kolejno u Mateusza, Marka i Łukasza. Pomaga w tym synopsa, czyli książkowe lub elektroniczne zestawienie odpowiadających sobie fragmentów w kolumnach.

Podczas porównania można zwrócić uwagę na kilka pytań:

  • Co znajduje się przed daną sceną i co następuje po niej?
  • Które słowa lub szczegóły powtarzają się we wszystkich trzech tekstach?
  • Co dany ewangelista pomija, dodaje albo rozwija?
  • Jaki tytuł Jezusa lub temat wiary zostaje podkreślony?
  • Jak fragment współgra z całą Ewangelią danego autora?

Takie czytanie wymaga cierpliwości, ale potrafi odsłonić drobne decyzje redakcyjne, które łatwo przeoczyć podczas szybkiej lektury. Nie zatrzymujemy się wtedy na poszukiwaniu różnic dla samych różnic. Pytamy, co Kościół otrzymał w każdym z trzech natchnionych świadectw.

Najczęstsze pytania o Ewangelie synoptyczne

Podobieństwo Mateusza, Marka i Łukasza prowadzi do pytań o źródła, autorów oraz wiarygodność ich świadectwa. Krótkie odpowiedzi porządkują najważniejsze pojęcia, ale nie zastępują uważnego czytania samych Ewangelii.

Które Ewangelie nazywamy synoptycznymi?

Ewangeliami synoptycznymi są Ewangelie według św. Mateusza, św. Marka i św. Łukasza. Można je czytać równolegle ze względu na liczne podobieństwa w treści, układzie i języku.

Dlaczego Ewangelia Jana nie jest synoptyczna?

Jan ma inny układ, własny dobór wydarzeń i charakterystyczny język teologiczny. Przekazuje prawdziwe świadectwo o tym samym Jezusie, lecz nie daje się zestawić z pozostałymi Ewangeliami scena po scenie w takim zakresie jak Mateusz, Marek i Łukasz.

Czy Marek na pewno napisał Ewangelię jako pierwszy?

Pierwszeństwo Marka przyjmuje większość współczesnych badaczy, ale pozostaje ono hipotezą naukową. Nie jest dogmatem ani warunkiem katolickiej wiary.

Czy źródło Q naprawdę istniało?

Nie da się tego stwierdzić z całkowitą pewnością. Q jest hipotetycznym źródłem odtwarzanym na podstawie materiału wspólnego Mateuszowi i Łukaszowi, którego nie ma u Marka. Nie odnaleziono rękopisu Q.

Czy ewangeliści po prostu od siebie kopiowali?

Słowo „kopiowali” brzmi dziś jak zarzut i nie oddaje starożytnego sposobu pisania. Autorzy mogli korzystać z istniejących przekazów, porządkować je, skracać oraz rozwijać. Robili to po to, by wiernie głosić Jezusa i objaśniać znaczenie Jego słów oraz czynów.

Czy różnice między synoptykami podważają ich wiarygodność?

Same różnice nie oznaczają sprzeczności ani błędu. Wynikają między innymi z wyboru materiału, zamysłu autora i potrzeb adresatów. Konkretne trudności trzeba rozpatrywać osobno, z uwzględnieniem gatunku, kontekstu i celu danego fragmentu.

Czy teoria dwóch źródeł jest nauczaniem Kościoła?

Nie. To rozpowszechniona teoria biblistyczna, według której Mateusz i Łukasz korzystali z Marka oraz ze wspólnego źródła nazywanego Q. Kościół nie nakazuje przyjmować jej jako prawdy wiary.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Pismo Święte: Łk 1,1-4. Sobór Watykański II, konstytucja dogmatyczna Dei Verbum, nr 11-13 oraz 18-19. Katechizm Kościoła Katolickiego: 105-107 oraz 124-127. Opis pierwszeństwa Marka, źródła Q i pozostałych rozwiązań dotyczy hipotez współczesnej biblistyki, a nie dogmatycznego rozstrzygnięcia Kościoła.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *