Zasłona opada. To, co dotąd było widoczne jedynie we fragmentach, nagle układa się w całość. Ziemskie wydarzenia pozostają te same, ale ktoś pozwala spojrzeć na nie z innej strony, jakby ponad sceną otworzyło się drugie okno.
Spis treści
Taki obraz stoi u początku słowa, które dzisiaj brzmi niemal jak alarm. Gdy słyszymy o apokalipsie, myślimy o ogniu, wojnie, zagładzie i ostatnim dniu świata. W języku Biblii akcent pada jednak gdzie indziej.
Nie oznacza to, że sąd, kres obecnego porządku i powtórne przyjście Chrystusa znikają z chrześcijańskiej nadziei. Trzeba tylko zacząć od właściwego miejsca: nie od katastrofy, lecz od tego, co Bóg pozwala zobaczyć.
Greckie słowo, które mówi o odsłonięciu
Polskie słowo apokalipsa pochodzi od greckiego rzeczownika apokalypsis. Oznacza on odsłonięcie, ujawnienie albo objawienie czegoś, co wcześniej pozostawało zakryte. Wiąże się z czasownikiem apokalypto, czyli odsłaniać, odkrywać, czynić widocznym.
Właśnie tym słowem rozpoczyna się ostatnia księga Nowego Testamentu. Jej pierwsze zdanie nie zapowiada jeszcze zagłady. Nazywa to, co Jan otrzymuje i ma przekazać Kościołowi:
Objawienie Jezusa Chrystusa, które dał Mu Bóg…
(Biblia Tysiąclecia, Ap 1,1)
Grecki tekst zaczyna się od słów Apokalypsis Iesou Christou. Dlatego księga bywa nazywana zarówno Apokalipsą św. Jana, jak i Objawieniem św. Jana. W centrum pozostaje jednak Jezus Chrystus: ukazany jako Pan historii, Baranek, który zwyciężył, oraz Ten, który przychodzi.
Samo słowo apokalypsis pojawia się w Nowym Testamencie także poza tytułem ostatniej księgi. Św. Paweł używa go między innymi w związku z objawieniem Jezusa Chrystusa, oczekiwaniem na Jego przyjście i przyszłym objawieniem się synów Bożych. Greckie słowo nie było więc nazwą globalnej katastrofy. Opisywało ujawnienie rzeczywistości dotąd niewidocznej lub nieznanej.
Gdy opada zasłona, historia nie wygląda już tak samo
Obraz zdjętej zasłony dobrze oddaje sens biblijnego objawienia. Nie chodzi o zaspokojenie ciekawości ani o zdobycie tajnego kalendarza przyszłych wydarzeń. Odsłonięcie pozwala zobaczyć prawdę o Bogu, świecie i ludzkiej historii, której nie da się odczytać jedynie z tego, co widać na powierzchni.
W Ewangelii Jezus mówi o sprawach zakrytych przed jednymi, a objawionych innym:
… zakryłeś te rzeczy przed mądrymi i roztropnymi, a objawiłeś je prostaczkom.
(Biblia Tysiąclecia, Łk 10,21)
To nie jest opis końca świata. Jest to działanie Boga, który daje poznać tajemnicę Ojca i Syna. Ten przykład pozwala uchwycić szerszy sens greckiej rodziny słów związanych z apokalypsis: coś było zakryte, a następnie zostało odsłonięte.
Apokaliptyczne widzenie idzie podobnym tropem, choć posługuje się bardziej niezwykłym językiem. Imperium może wydawać się niezwyciężone, wierzący mogą doświadczać prześladowania, a zło może sprawiać wrażenie, że kieruje biegiem wydarzeń. Wizja odsłania jednak inną prawdę: historia nie wymknęła się Bogu z rąk, a ostatnie słowo nie należy do przemocy ani śmierci.
Literatura, która rodziła się pośród ucisku
Z czasem słowo apokalipsa zaczęło oznaczać również określony rodzaj tekstu. Literatura apokaliptyczna rozwijała się szczególnie w judaizmie okresu Drugiej Świątyni, a następnie w pierwszych wspólnotach chrześcijańskich. Powstawała często w czasach politycznego ucisku, prześladowań i bolesnego pytania o to, dlaczego Bóg dopuszcza triumf niesprawiedliwych.
Do biblijnych przykładów należy przede wszystkim część Księgi Daniela oraz Apokalipsa św. Jana, jedyna księga Nowego Testamentu należąca w całości do tego gatunku. Poza katolickim kanonem powstawały inne utwory tego rodzaju, między innymi 1 Księga Henocha, 4 Księga Ezdrasza i 2 Księga Barucha. Więcej o jednym z najważniejszych tekstów żydowskiej apokaliptyki można przeczytać w artykule o tym, czym jest Księga Henocha i dlaczego nie ma jej w Biblii.
Nie wszystkie apokalipsy należą zatem do Pisma Świętego. Sam gatunek literacki nie przesądza o natchnieniu księgi, podobnie jak użycie formy ewangelii, listu czy psalmu nie czyni tekstu automatycznie częścią Biblii. To osobne zagadnienie, dlatego trzeba odróżniać pytanie o cechy utworu od pytania o kanon. Pomagają w tym teksty wyjaśniające, czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii oraz jak powstał kanon Biblii.
Apokalipsa jako gatunek jest zazwyczaj opowieścią o otrzymanym objawieniu. Widzący zostaje dopuszczony do rzeczywistości przekraczającej zwykłe poznanie. Czasem ogląda niebo, czasem przyszłe wydarzenia, a czasem duchowy sens tego, co już rozgrywa się na ziemi. Objawienie bywa przekazywane przez anioła, a jego treść przybiera postać obrazów wymagających objaśnienia.
Aniołowie, bestie i liczby mówią językiem symboli
W literaturze apokaliptycznej spotykamy aniołów, trony, księgi, pieczęcie, rogi, bestie, niezwykłe liczby i kosmiczne wstrząsy. Nie są one przypadkową dekoracją. Symbol pozwala wypowiedzieć prawdę większą niż pojedynczy obraz, a zarazem łączy nową wizję ze starszymi księgami Pisma.
Apokalipsa św. Jana czerpie obficie z Księgi Daniela, Ezechiela, Zachariasza, Izajasza, Psalmów i opisu Wyjścia. Bestie przywołują potęgi występujące przeciw Bogu. Baranek wskazuje na Chrystusa ukrzyżowanego i zwycięskiego. Babilon staje się obrazem miasta i systemu władzy zbudowanego na przemocy, bałwochwalstwie oraz pysze. Liczby takie jak siedem, dwanaście czy tysiąc często mają znaczenie symboliczne, a nie wyłącznie rachunkowe.
Anioł pełni w wielu takich tekstach funkcję przewodnika i tłumacza. Widzący ogląda scenę, której sam nie rozumie, dlatego potrzebuje wyjaśnienia. W Apokalipsie św. Jana anioł przekazuje orędzie, ukazuje obrazy i pomaga rozpoznać ich sens. Podobny schemat występuje w Księdze Daniela.
Nie oznacza to, że wszystko wolno odczytać dowolnie. Symbol ma swoje źródło w Piśmie, historii autora i sytuacji pierwszych odbiorców. Odczytywanie każdej bestii jako współczesnego polityka, każdej plagi jako aktualnej epidemii, a każdej liczby jako daty końca świata odrywa tekst od jego podstaw. Apokaliptyka nie jest szyfrem do przepowiadania nagłówków jutrzejszych wiadomości.
Apokalipsa może mówić o końcu, ale nie musi oznaczać zagłady
Nie każda apokalipsa opowiada wyłącznie o końcu świata. Gatunek ten może odsłaniać rzeczywistość nieba, sens obecnego cierpienia, przebieg historii, sąd Boga, los zmarłych albo przyszłe zwycięstwo dobra. W wielu utworach te tematy łączą się ze sobą, ponieważ pytanie o przyszłość wyrasta z bólu przeżywanego teraz.
Trzeba tu rozróżnić trzy znaczenia:
- apokalipsa jako słowo oznacza objawienie lub odsłonięcie;
- apokalipsa jako gatunek literacki jest narracją o objawieniu przekazanym za pomocą wizji i symboli;
- Apokalipsa św. Jana jest konkretną, natchnioną księgą Nowego Testamentu.
Ostatnia z nich rzeczywiście mówi o sądzie, powtórnym przyjściu Chrystusa, ostatecznej klęsce zła i wypełnieniu historii. Kościół wyznaje, że Chrystus powróci w chwale i że nastąpi sąd ostateczny. Nie jest to jedynie metafora ludzkiego postępu. Zarazem biblijnego orędzia nie można zamknąć w zdaniu, że pewnego dnia wszystko zostanie zniszczone.
Chrześcijańska eschatologia prowadzi do zmartwychwstania, sądu, pełni Królestwa Bożego i nowego stworzenia. Apokalipsa św. Jana nie kończy się obrazem pustej, spalonej ziemi, lecz Nowym Jeruzalem i zamieszkaniem Boga pośród Jego ludu.
Od tytułu księgi do nazwy wielkiej katastrofy
Dzisiejsze skojarzenie apokalipsy z zagładą nie wzięło się znikąd. Apokalipsa św. Jana zawiera obrazy wojny, głodu, zarazy, trzęsień ziemi, sądu i upadku potęg. Są mocne, łatwe do zapamiętania i znacznie częściej trafiają na okładki książek oraz ekrany niż listy do siedmiu Kościołów czy wizja liturgii niebiańskiej.
Z czasem nazwa księgi zaczęła być używana jako określenie wydarzeń przypominających jej najbardziej dramatyczne sceny. W języku codziennym apokalipsą nazwano więc katastrofę o ogromnej skali. Kino, literatura katastroficzna, gry i nagłówki medialne utrwaliły to przesunięcie. Powstało nawet określenie postapokaliptyczny, które opisuje świat po zagładzie cywilizacji.
To wtórne znaczenie jest dziś powszechnie zrozumiałe, lecz nie powinno zasłaniać znaczenia biblijnego. Gdy nazywamy powódź albo wojnę apokalipsą, mówimy współczesnym językiem. Gdy czytamy Apokalipsę św. Jana, wchodzimy w tekst, który chce odsłonić panowanie Boga i wezwać Kościół do wierności.
Pierwsi adresaci tej księgi nie otrzymali instrukcji, jak uciec z planety przed jej unicestwieniem. Usłyszeli wezwanie, by wytrwać przy Chrystusie pośród nacisku, lęku i pokusy kompromisu. Symbole demaskowały roszczenia imperium, a zarazem kierowały wzrok ku Barankowi.
Ostatnim obrazem nie jest ruina, lecz odnowienie
Jeśli z Apokalipsy św. Jana zapamiętamy jedynie Bestię, czterech jeźdźców i plagi, zatrzymamy się przed finałem. Wszystkie dramatyczne obrazy prowadzą do sądu nad złem, ale sąd nie jest ostatnią sceną księgi. Po nim Jan widzi nowe niebo, nową ziemię i Miasto Święte zstępujące od Boga.
Oto czynię wszystko nowe.
(Biblia Tysiąclecia, Ap 21,5)
To krótkie zdanie ustawia całą opowieść we właściwym świetle. Bóg nie objawia przyszłości po to, by sparaliżować wierzących strachem. Odsłania kres zła i wierność swojej obietnicy. Apokaliptyczna nadzieja nie nazywa cierpienia pozorem. Mówi, że cierpienie, przemoc i śmierć nie są wieczne.
Dlatego pierwotny sens słowa apokalipsa nie prowadzi najpierw do pytania, kiedy nastąpi koniec świata. Prowadzi do pytania, co Bóg odsłania o świecie, który już teraz widzimy tylko częściowo. Za zasłoną nie czeka bezład. Jest Chrystus, Baranek i Pan historii.
Najczęściej zadawane pytania o znaczenie słowa apokalipsa
Słowo apokalipsa funkcjonuje dziś jednocześnie w języku biblijnym, teologicznym i potocznym. Poniższe odpowiedzi porządkują różnice, które najczęściej prowadzą do nieporozumień.
Co dosłownie oznacza greckie słowo apokalypsis?
Oznacza odsłonięcie, ujawnienie lub objawienie czegoś, co wcześniej pozostawało zakryte. Samo słowo nie oznacza katastrofy ani zniszczenia świata.
Czy apokalipsa i objawienie znaczą to samo?
W podstawowym sensie greckie apokalypsis tłumaczy się jako objawienie. Słowo objawienie ma jednak szersze zastosowanie teologiczne, natomiast apokalipsa może dodatkowo oznaczać konkretny gatunek literacki albo Apokalipsę św. Jana.
Czy Apokalipsa św. Jana opisuje koniec świata?
Opisuje ostateczne zwycięstwo Chrystusa, sąd, klęskę zła i nowe stworzenie. Mówi więc o wypełnieniu historii, ale nie jest prostym reportażem z przyszłej zagłady ani kalendarzem wydarzeń, które można przypisać do konkretnych dat.
Czy Księga Daniela należy do literatury apokaliptycznej?
Tak, zwłaszcza jej rozdziały zawierające wizje bestii, Syna Człowieczego i przyszłych królestw mają charakter apokaliptyczny. Księga Daniela łączy jednak różne formy literackie, dlatego nie każda jej część jest zbudowana tak samo.
Czy Księga Henocha jest apokalipsą?
1 Księga Henocha to zbiór utworów należących do żydowskiej literatury apokaliptycznej. Zawiera wizje, podróże po rzeczywistości niebiańskiej, anielskich przewodników i zapowiedź sądu. Nie należy do katolickiego kanonu Pisma Świętego.
Czy symbole Apokalipsy można przypisywać współczesnym wydarzeniom?
Trzeba zachować dużą ostrożność. Symbole należy najpierw czytać w świetle Starego Testamentu, sytuacji Kościołów Azji Mniejszej i całego orędzia księgi. Proste przypisywanie ich aktualnym przywódcom, technologiom albo datom zwykle prowadzi do sensacyjnych nadinterpretacji.
Dlaczego w Apokalipsie pojawiają się aniołowie?
Aniołowie przekazują i objaśniają objawienie, ponieważ wizja dotyczy rzeczywistości przekraczającej zwykłe ludzkie poznanie. Pełnią rolę posłańców oraz przewodników, lecz centrum księgi pozostaje Bóg i zwycięski Chrystus.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Ap 1,1-3; Ap 21,1-5; Łk 10,21-22; Katechizm Kościoła Katolickiego, 668-682.



