Przez wiele stuleci znano ją głównie z kilku zdań zapisanych przez dawnych chrześcijańskich autorów. Wiadomo było, że istniała. Wiadomo było także, że część wspólnot czytała ją z uwagą, a inne nie chciały dopuścić jej do publicznej lektury. Sam tekst niemal zniknął.
Spis treści
Pod koniec XIX wieku w grobie na cmentarzysku w Achmim w Górnym Egipcie odnaleziono grecki rękopis. Na jego kartach pojawiły się obrazy miejsca pełnego światła i wonnych kwiatów, ale także ciał zawieszonych nad ogniem, przepaści i kar wymierzonych według popełnionych win. Głównym świadkiem tej wizji miał być apostoł Piotr.
Apokalipsa Piotra należy do najstarszych zachowanych chrześcijańskich opisów losu sprawiedliwych i grzeszników po sądzie. Nie jest księgą Nowego Testamentu, lecz jej historia pokazuje, że granice kanonu nie od początku były wszędzie równie wyraźne.
Stary tekst powraca z egipskiego grobu
Apokalipsa Piotra to wczesnochrześcijański apokryf, napisany najprawdopodobniej po grecku w pierwszej połowie II wieku. Utwór przedstawia objawienie udzielone Piotrowi przez Chrystusa. Apostoł ogląda przyszły sąd, los sprawiedliwych oraz kary czekające tych, którzy trwali w złu.
Słowo apokalipsa nie oznaczało pierwotnie katastrofy ani zagłady świata. Oznaczało odsłonięcie tego, co pozostaje ukryte. Szerzej wyjaśnia to artykuł Co oznacza słowo apokalipsa? Dlaczego pierwotnie nie oznacza końca świata?. W tym znaczeniu Apokalipsa Piotra ma ujawnić niewidzialny skutek ludzkich wyborów i pokazać, że ziemska niesprawiedliwość nie będzie ostatnim słowem.
Tekst nie zachował się w jednym kompletnym greckim rękopisie. Znamy przede wszystkim fragment grecki odnaleziony w Achmim oraz obszerniejszą wersję etiopską, przekazaną w późnych rękopisach. Zachowały się również krótsze fragmenty greckie. Poszczególne świadectwa różnią się między sobą, dlatego nie każde zdanie obecne w jednej wersji można bezpiecznie uznać za część pierwotnego utworu.
Apokalipsy Piotra nie należy też mylić z koptyjską Apokalipsą Piotra odnalezioną w zbiorze z Nag Hammadi. To inny tekst, pochodzący z innego środowiska i reprezentujący odmienną teologię. Zbieżność tytułów wynika z przypisania obu pism temu samemu apostołowi, nie z ich wspólnego autorstwa.
Piotr przemawia, lecz pióro należało do kogoś innego
Utwór został napisany tak, jakby to apostoł Piotr przekazywał otrzymane objawienie. Badacze nie uznają jednak, że autorem był historyczny Szymon Piotr, uczeń Jezusa. Księga powstała po jego śmierci, prawdopodobnie kilka dziesięcioleci później.
Takie przypisanie dzieła znanej postaci nazywa się pseudonimią lub pseudepigrafią. W literaturze apokaliptycznej nie było czymś wyjątkowym. Imię wielkiego bohatera miało osadzić wizję w autorytecie przeszłości i przedstawić ją jako odsłonięcie tajemnic niedostępnych zwykłemu spojrzeniu.
Nie oznacza to, że każdy starożytny czytelnik świadomie traktował tytuł jako literacką konwencję. Dla Kościoła pochodzenie apostolskie miało coraz większe znaczenie przy rozpoznawaniu ksiąg czytanych jako Pismo Święte. Jeśli pismo tylko posługiwało się imieniem apostoła, jego pozycja stawała się słabsza.
Warto przy tym odróżnić Apokalipsę Piotra od Ewangelii Piotra. Oba dzieła są apokryfami przypisanymi temu samemu apostołowi, ale mają inną treść, budowę i historię przekazu. Żadnego z nich nie napisał św. Piotr znany z Ewangelii i Dziejów Apostolskich.
Po drugiej stronie sprawiedliwych czeka ogród światła
Najbardziej znane są sceny kar, lecz Apokalipsa Piotra nie zaczyna od piekła. Najpierw przedstawia los sprawiedliwych. Piotr ogląda miejsce poza zwyczajnym światem, pełne światła, woni, kwiatów i piękna. Jego mieszkańcy mają jaśniejące ciała i szaty, a ich wspólnota jest wolna od cierpienia.
Autor próbuje opisać niewidzialną rzeczywistość za pomocą tego, co dostępne zmysłom: barwy, zapachu, blasku i harmonii stworzenia. Nie tworzy systematycznego traktatu o niebie. Buduje obraz, który ma wzbudzić pragnienie życia z Bogiem i przekonać prześladowanych lub krzywdzonych, że ich wierność nie zostanie zapomniana.
Podobne napięcie pojawia się w Nowym Testamencie. Święty Paweł mówi o rzeczywistości przygotowanej przez Boga, której nie potrafimy objąć ziemskim doświadczeniem:
ani oko nie widziało, ani ucho nie słyszało, ani serce człowieka nie zdołało pojąć, jak wielkie rzeczy przygotował Bóg tym, którzy Go miłują
(Biblia Tysiąclecia, 1 Kor 2,9)
Nie oznacza to, że wizję z apokryfu należy odczytywać jako dosłowną mapę nieba. Katolicka nadzieja nie opiera się na Apokalipsie Piotra, lecz na zmartwychwstaniu Chrystusa, obietnicach zawartych w Piśmie Świętym i nauczaniu Kościoła. Kwiaty, zapachy i jaśniejące szaty są językiem obrazu, nie dogmatycznym opisem wyglądu życia wiecznego.
Kary układają się w przerażający katalog win
Po jasnej wizji miejsca sprawiedliwych następuje część, dzięki której tekst stał się sławny. Piekło zostaje przedstawione jako przestrzeń kar odpowiadających popełnionym grzechom. Narzędzie winy staje się narzędziem cierpienia, a sposób ukarania odsłania moralny ciężar czynu.
Ci, którzy bluźnili lub posługiwali się językiem do zła, cierpią z powodu swoich ust i języków. Mordercy trafiają do miejsca pełnego groźnych stworzeń. Ludzie bogaci, którzy nie ulitowali się nad wdowami i sierotami, zostają przedstawieni w brudnych szatach i poddani bolesnym karom. Osobne obrazy dotyczą cudzołóstwa, bałwochwalstwa, lichwy, fałszywego świadectwa, nieposłuszeństwa rodzicom oraz prześladowania sprawiedliwych.
Nie wszystkie szczegóły są identyczne w zachowanych wersjach. Grecki fragment z Achmim i przekaz etiopski różnią się kolejnością scen, sformułowaniami, a miejscami również treścią. Bezpieczniej mówić o wspólnej logice tekstu niż tworzyć jeden rzekomo bezsporny katalog kar.
Podstawą tych scen jest odpłata odpowiadająca czynom. Kto za życia krzywdził konkretnym działaniem, po sądzie doświadcza jego odwróconego skutku. Obrazy są drastyczne, ale nie przypadkowe. Mają nadać grzechowi widzialny kształt.
Ewangelia mówi o sądzie i odpowiedzialności bez takich rozbudowanych opisów:
I pójdą ci na mękę wieczną, sprawiedliwi zaś do życia wiecznego
(Biblia Tysiąclecia, Mt 25,46)
Kościół naucza o realności piekła i możliwości wiecznego odrzucenia Boga. Zarazem nie uznaje katalogu kar z Apokalipsy Piotra za objawiony opis tego, co dzieje się po śmierci. Katechizm wskazuje, że zasadniczą karą piekła jest wieczne oddzielenie od Boga (KKK 1035). Tego rozróżnienia nie wolno zacierać.
Drastyczność miała poruszyć sumienie
Dla współczesnego czytelnika wiele scen może wyglądać jak religijna literatura grozy. W świecie starożytnym obrazowa opowieść o karze pełniła jednak wyraźną funkcję moralną. Miała wstrząsnąć słuchaczem, nazwać zło i przekonać, że nawet grzech ukryty przed ludzkim sądem nie pozostanie ukryty przed Bogiem.
Apokalipsa Piotra wyrasta z tradycji żydowskich i wczesnochrześcijańskich wizji sądu. Posługuje się ogniem, przepaścią, ciemnością i cierpieniem cielesnym, ponieważ abstrakcyjne zdanie o sprawiedliwości nie oddziaływało tak mocno jak scena, którą można było zapamiętać. Kara ma odpowiadać winie, a odbiorca ma rozpoznać, że zło dotyka prawdziwych osób i niesie konsekwencje.
Ważne jest również to, jakie grzechy autor uznaje za godne potępienia. Obok bałwochwalstwa i występków seksualnych pojawia się krzywda ubogich, sierot i wdów, lichwa, kłamstwo oraz prześladowanie wiernych. Tekst nie ogranicza moralności do prywatnej pobożności. Przypomina, że obojętność wobec słabszych także podlega sądowi.
Drastyczność nie dowodzi jednak, że wszystkie obrazy trzeba rozumieć dosłownie. Apokaliptyka mówi symbolami. Także kanoniczna Apokalipsa św. Jana korzysta z bestii, ognia, smoków i kosmicznych katastrof. Różnica polega na tym, że Apokalipsa św. Jana została przyjęta do kanonu, a Apokalipsa Piotra nie ma autorytetu natchnionego Pisma.
Księga czytana, cytowana i wciąż kwestionowana
W pierwszych wiekach nie istniał jeszcze jeden oprawiony tom Nowego Testamentu dostępny w każdej wspólnocie. Poszczególne Kościoły otrzymywały, kopiowały i czytały Ewangelie, listy apostolskie, apokalipsy oraz pisma służące katechezie. Rdzeń przyszłego kanonu wyłonił się wcześnie, lecz wobec części tekstów przez dłuższy czas utrzymywały się różnice.
Apokalipsa Piotra była znana i traktowana poważnie. Klemens Aleksandryjski przytaczał ją, a Euzebiusz z Cezarei wspominał, że Klemens omawiał również pisma sporne, wśród nich właśnie Apokalipsę Piotra. Sam Euzebiusz w IV wieku zaliczył ją do pism nieautentycznych lub odrzuconych, odróżniając je zarazem od dzieł jawnie heretyckich.
To rozróżnienie jest ważne. Księga nie została usunięta z gotowej Biblii za głoszenie jednej wykrytej herezji. Jej status od początku nie był powszechny ani stabilny. W niektórych środowiskach cieszyła się autorytetem, w innych budziła sprzeciw, a z czasem przestała być traktowana jako kandydat do publicznego czytania w całym Kościele.
Historia ta pasuje do szerszego obrazu opisanego w artykule Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione?. Kanon nie powstał przez jednorazowe wskazanie tytułów przez jednego biskupa lub cesarza. Kościół rozpoznawał księgi w długim procesie ich przekazywania, publicznego czytania, rozeznawania apostolskiego pochodzenia oraz zgodności z otrzymaną wiarą.
Jedno zdanie Fragmentu Muratoriego odsłania cały spór
Najmocniejszym świadectwem wysokiej, ale niepewnej pozycji dzieła jest Fragment Muratoriego. To zachowany po łacinie fragment starożytnego wykazu pism chrześcijańskich. Tradycyjnie datuje się jego pierwotną wersję na koniec II wieku, choć dokładne datowanie i miejsce powstania nadal są przedmiotem dyskusji.
Autor wykazu stawia obok siebie Apokalipsę Jana i Apokalipsę Piotra. Stwierdza, że obie są przyjmowane, po czym natychmiast dodaje, że niektórzy nie chcą, aby ta druga była czytana w Kościele. W jednym zdaniu widać więc dwa fakty: Apokalipsa Piotra znalazła się bardzo blisko uznawanego zbioru, lecz już wtedy jej publiczna lektura budziła sprzeciw.
Słowa Fragmentu Muratoriego nie pozwalają powiedzieć, że cały Kościół uznawał ten tekst za natchniony. Nie dowodzą również, że odbyło się formalne głosowanie i księga przegrała niewielką liczbą głosów. Pokazują stan przejściowy: dla autora wykazu tekst należał do pism przyjmowanych, ale zgody co do jego używania podczas zgromadzeń już nie było.
To właśnie dlatego określenie, że Apokalipsa Piotra „niemal znalazła się w Biblii”, jest zarazem trafne i wymagające objaśnienia. Trafne, bo starożytne świadectwo umieszcza ją obok pisma, które weszło do Nowego Testamentu. Wymagające objaśnienia, bo nie istniała jeszcze jedna zamknięta lista, z której ktoś wykreślił ten tytuł w ostatniej chwili.
U progu kanonu, ale poza Nowym Testamentem
Nie znamy jednego dekretu ani jednej decyzji, która przesądziła o odrzuceniu Apokalipsy Piotra. Zadziałało kilka powiązanych czynników.
Pierwszym był brak wiarygodnego pochodzenia apostolskiego. Tekst przemawiał imieniem Piotra, lecz powstał później. Drugim była ograniczona recepcja. Księga była znana, ale nie przyjęły jej zgodnie wszystkie najważniejsze wspólnoty chrześcijańskie. Trzecim pozostawało niejednolite użycie liturgiczne. Już Fragment Muratoriego potwierdza sprzeciw wobec czytania jej w Kościele.
Znaczenie miała także ocena zgodności treści z przekazaną wiarą. Nie chodzi o prosty zarzut, że każde zdanie Apokalipsy Piotra było heretyckie. Problem stanowiła raczej całość: pseudonimowe autorstwo, chwiejna recepcja, różne wersje tekstu i bardzo rozwinięte obrazy zaświatów, których nie można było potwierdzić na podstawie apostolskiego świadectwa uznanego w Kościele.
W IV wieku Euzebiusz umieszczał dzieło poza księgami powszechnie uznanymi. W 367 roku św. Atanazy w 39. Liście świątecznym wymienił dokładnie 27 ksiąg Nowego Testamentu znanych z dzisiejszych wydań Biblii. Apokalipsy Piotra na tej liście nie było. Jej pozycja słabła, chociaż jeszcze późniejsze świadectwa pokazują, że lokalnie nadal ją czytano.
Czy zatem niemal weszła do Biblii? Tak, jeśli rozumiemy przez to tekst poważnie rozważany i przyjmowany w części starożytnego Kościoła. Nie, jeśli wyobrażamy sobie ostatnią naradę nad gotowym spisem ksiąg. Kanon rodził się przez długotrwałe rozpoznawanie, a Apokalipsa Piotra stopniowo znalazła się poza nurtem powszechnej recepcji.
Więcej o księgach, których pozycja długo pozostawała niejasna, można przeczytać w artykule Jakie księgi prawie znalazły się w Nowym Testamencie?. Szersze wyjaśnienie różnicy między pismem pozakanonicznym a księgą natchnioną zawiera tekst Czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii?.
Między ciekawością a wiarą Kościoła
Apokalipsę Piotra można czytać jako ważne świadectwo historii wczesnego chrześcijaństwa. Pokazuje, jak mocno pierwsi wierzący przeżywali prawdę o sądzie, odpowiedzialności i Bożej sprawiedliwości. Odsłania także wyobraźnię religijną epoki, w której niewidzialne konsekwencje grzechu przedstawiano poprzez obrazy odczuwalne niemal fizycznie.
Nie można natomiast używać jej do uzupełniania Objawienia o szczegółowy plan nieba i piekła. Apokryf nie staje się Pismem Świętym tylko dlatego, że jest stary, poruszający lub przypisany apostołowi.
Ostatnim punktem odniesienia pozostaje Ewangelia. Chrześcijańska nauka o wieczności nie kończy się na przerażeniu karą. Kanoniczna Apokalipsa św. Jana prowadzi ku obietnicy odnowionego stworzenia:
I otrze z ich oczu wszelką łzę, a śmierci już odtąd nie będzie
(Biblia Tysiąclecia, Ap 21,4)
Odnaleziony w egipskim grobie tekst pozwala zajrzeć do świata dawnych chrześcijan. Nie otwiera jednak dodatkowych drzwi do kanonu. Pozostaje na jego progu: blisko historii Biblii, lecz poza Biblią.
Najczęściej zadawane pytania o Apokalipsę Piotra
Apokalipsa Piotra budzi pytania przede wszystkim dlatego, że łączy apostolskie imię, bardzo wczesne datowanie i niekanoniczny status. Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze rozróżnienia.
Czy Apokalipsa Piotra znajduje się w Biblii?
Nie. Apokalipsa Piotra nie należy do katolickiego kanonu Pisma Świętego ani do kanonu Nowego Testamentu przyjmowanego przez Kościoły prawosławne i wspólnoty protestanckie. Jest wczesnochrześcijańskim apokryfem.
Czy Apokalipsę Piotra napisał św. Piotr Apostoł?
Nie. Dzieło powstało po śmierci apostoła, najprawdopodobniej w pierwszej połowie II wieku. Autor pozostaje nieznany i posłużył się imieniem Piotra, aby nadać wizji apostolski autorytet.
Czy Apokalipsa Piotra jest tym samym tekstem co Ewangelia Piotra?
Nie. To dwa różne apokryfy. Ewangelia Piotra opowiada przede wszystkim o męce i zmartwychwstaniu Jezusa, natomiast Apokalipsa Piotra przedstawia sąd oraz los sprawiedliwych i grzeszników.
Dlaczego mówi się, że Apokalipsa Piotra niemal znalazła się w Biblii?
Fragment Muratoriego wymienia ją razem z Apokalipsą Jana wśród przyjmowanych pism, lecz zarazem zaznacza sprzeciw części chrześcijan wobec jej publicznego czytania. To świadczy o wysokiej pozycji księgi w pewnych środowiskach, nie o jednym ogólnokościelnym głosowaniu nad jej przyjęciem.
Czy opisy piekła z Apokalipsy Piotra są zgodne z nauką Kościoła?
Kościół naucza, że piekło jest realne i wieczne, a jego zasadniczą karą jest wieczne oddzielenie od Boga. Nie naucza natomiast, że szczegółowe, cielesne kary opisane w Apokalipsie Piotra stanowią objawioną mapę zaświatów. Należą one do obrazowego języka pozakanonicznej apokalipsy.
Czy można czytać Apokalipsę Piotra?
Tak, można ją czytać jako tekst historyczny i świadectwo wczesnochrześcijańskiej wyobraźni. Trzeba jednak pamiętać, że nie jest natchnionym Pismem i nie może stanowić samodzielnej podstawy doktryny.
Gdzie odnaleziono Apokalipsę Piotra?
Najbardziej znany grecki fragment odkryto pod koniec XIX wieku w Achmim w Górnym Egipcie. Obszerniejszy tekst zachował się w wersji etiopskiej, znanej z późniejszych rękopisów. Istnieją również krótsze fragmenty greckie.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Mt 25,31-46; Ap 21,1-4; KKK 1023-1037. Najważniejsze źródło historyczne: Fragment Muratoriego, w. 71-72.



