List Barnaby – dlaczego starożytne pismo chrześcijańskie nie weszło do Biblii?

W jednym z najważniejszych rękopisów Biblii księgi znane z dzisiejszego Nowego Testamentu nie są ostatnimi zapisanymi tekstami. Skryba przepisał po nich jeszcze dwa wczesnochrześcijańskie dzieła. Jednym z nich był List Barnaby.

Sam tytuł zdaje się prowadzić prosto do człowieka, który znał apostołów, towarzyszył Pawłowi i głosił Ewangelię w Antiochii. Gdy jednak zaglądamy do środka, autor nie podaje imienia. Nie wspomina też wydarzenia, które pozwalałoby bez wątpliwości połączyć go z Barnabą opisanym w Dziejach Apostolskich.

Dlaczego więc pismo otrzymało tak znaczące imię? Jak znalazło się obok ksiąg biblijnych i dlaczego ostatecznie nie zostało częścią Nowego Testamentu? Odpowiedź prowadzi do czasu, gdy granice kanonu stawały się coraz wyraźniejsze, ale nie we wszystkich wspólnotach wyglądały jeszcze tak samo.

Imię apostoła pojawiło się przy anonimowym dziele

Dzieje Apostolskie przedstawiają Barnabę jako Józefa, lewitę pochodzącego z Cypru. Apostołowie nadali mu przydomek oznaczający Syna Pocieszenia:

Tak Józef, nazwany przez Apostołów Barnabas, to znaczy „Syn Pocieszenia”, lewita rodem z Cypru.

(Biblia Tysiąclecia, Dz 4,36)

Później Barnaba pojawia się jako wysłannik Kościoła w Jerozolimie, nauczyciel w Antiochii oraz towarzysz misyjnej wyprawy Pawła. Dzieje nazywają go człowiekiem dobrym, pełnym Ducha Świętego i wiary. To postać o wielkim autorytecie w pierwszym pokoleniu chrześcijan.

List Barnaby nie zawiera jednak podpisu tego apostoła. Autor nie przedstawia się, nie opisuje wspólnej misji z Pawłem i nie odwołuje się do osobistych wspomnień o wspólnocie apostolskiej. Nazwa dzieła zachowała się w tradycji rękopiśmiennej, a część dawnych chrześcijan przyjęła przypisanie tekstu Barnabie. Klemens Aleksandryjski cytował go nawet jako apostoła Barnabę.

Współcześni badacze w zdecydowanej większości uznają jednak tekst za anonimowy. Z tego powodu jego autora określa się czasem jako Pseudo-Barnabę. Nie oznacza to udowodnionego fałszerstwa. Zachowany tekst nie rozpoczyna się bowiem próbą podszycia pod znaną postać. Imię mogło zostać z nim połączone później, gdy próbowano wskazać autora cenionego i krążącego już pisma.

List Barnaby nie ma również związku ze znacznie późniejszą Ewangelią Barnaby. To dwa odmienne dzieła, pochodzące z innych epok.

Ruiny Świątyni wyznaczają początek historii tekstu

Dokładnego roku powstania Listu Barnaby nie znamy. Tekst dostarcza jednak ważnej wskazówki: autor pisze o Świątyni Jerozolimskiej jako o budowli już zniszczonej przez nieprzyjaciół. Ponieważ Rzymianie zburzyli Świątynię w 70 roku, dzieło musiało powstać po tym wydarzeniu.

Trudniej wyznaczyć datę końcową. Wzmianka o tym, że słudzy zwycięzców odbudują Świątynię, bywa łączona z planami cesarza Hadriana dotyczącymi Jerozolimy. Nie wszyscy badacze przyjmują tę interpretację. Dlatego najbezpieczniej mówić o okresie pomiędzy 70 a około 135 rokiem, przy czym wielu uczonych umieszcza powstanie pisma na początku II wieku.

Niepewne pozostaje także miejsce napisania. Aleksandria jest często wskazywana jako prawdopodobne środowisko, ponieważ właśnie tam List Barnaby został wcześnie dobrze poznany, a jego rozbudowana interpretacja alegoryczna przypomina sposób lektury rozwijany w tym kręgu. To nadal hipoteza, a nie fakt zapisany przez autora.

Datowanie ma znaczenie dla pytania o autorstwo. Apostoł Barnaba działał już w pierwszych dziesięcioleciach po zmartwychwstaniu Chrystusa. Im później umieszczamy powstanie pisma, tym trudniej przypisać je jego ręce. Najważniejszym problemem pozostaje jednak nie sam kalendarz, lecz brak potwierdzenia apostolskiego autorstwa w treści i w powszechnej tradycji Kościoła.

Stary Testament odczytany jako ukryta opowieść o Chrystusie

Pierwsza, znacznie dłuższa część Listu Barnaby jest chrześcijańskim komentarzem do Starego Testamentu. Autor omawia ofiary, post, obrzezanie, przepisy pokarmowe, szabat i Świątynię. Niemal wszędzie szuka sensu duchowego, który ma wskazywać na Chrystusa, krzyż, chrzest oraz życie wspólnoty.

Jednym z najbardziej charakterystycznych przykładów jest interpretacja liczby 318 sług Abrahama. Autor rozkłada ją na greckie znaki liczbowe i widzi w nich litery odsyłające do imienia Jezusa oraz kształtu krzyża. W przepisach o czystych i nieczystych zwierzętach dostrzega natomiast przede wszystkim nakazy moralne. Zakaz spożywania określonych zwierząt ma być przestrogą przed upodabnianiem się do ludzi chciwych, rozwiązłych albo żyjących cudzym kosztem.

Takie odczytywanie może dziś zaskakiwać, ale wyrasta ze świata, w którym symbole, liczby i typologie traktowano znacznie swobodniej niż we współczesnym komentarzu biblijnym. Kościół również czyta Stary Testament w świetle śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Katechizm nazywa taki sposób lektury typologią. Podkreśla zarazem, że Stary Testament zachowuje własną wartość jako Objawienie i nie traci swojego historycznego sensu.

W tym miejscu List Barnaby wymaga ostrożności. Jego autor często nie poprzestaje na ukazaniu wypełnienia dawnych zapowiedzi w Chrystusie. Twierdzi, że Izrael od początku błędnie rozumiał Prawo, ponieważ brał dosłownie nakazy, które miały mieć wyłącznie sens duchowy. Język pisma staje się miejscami bardzo ostry wobec Żydów.

Nie wolno przedstawiać tej polemiki jako pełnego i obowiązującego nauczania Kościoła. Katechizm przypomina, że Stare Przymierze nigdy nie zostało odwołane, a Sobór Watykański II uczy, że Żydów nie można przedstawiać jako odrzuconych lub przeklętych przez Boga. List Barnaby pozostaje świadectwem napięć obecnych w części wczesnego chrześcijaństwa. Trzeba go czytać w jego epoce, ale nie powtarzać bezkrytycznie wszystkich ocen autora.

Dwie drogi prowadzą ku światłu albo ciemności

W rozdziałach 18-21 styl tekstu wyraźnie się zmienia. Rozbudowane objaśnienia Starego Testamentu ustępują miejsca zwięzłej katechezie moralnej. Autor opisuje drogę światła i drogę ciemności.

Droga światła obejmuje miłość Boga i bliźniego, pokorę, hojność, troskę o dzieci, sprawiedliwy osąd, pojednanie skłóconych oraz wyznawanie grzechów. Droga ciemności jest katalogiem postaw niszczących życie: bałwochwalstwa, pychy, obłudy, przemocy, chciwości i pogardy dla dobra. Obraz nie służy spekulacji o dwóch równych siłach rządzących światem. Bóg pozostaje Panem, a dwie drogi oznaczają dwa przeciwne sposoby życia i dwa różne kresy ludzkich decyzji.

Bardzo podobną naukę znajdujemy w pierwszych rozdziałach Didache. Tam mowa o drodze życia i drodze śmierci. Nie da się dziś z całkowitą pewnością rozstrzygnąć, czy jeden autor korzystał z drugiego, czy obaj sięgnęli do starszego materiału katechetycznego. Zbieżność pokazuje jednak, że nauka o dwóch drogach należała do najwcześniejszych sposobów przekazywania zasad chrześcijańskiego życia.

Ta część pomaga też zrozumieć charakter całego dzieła. Pomimo utrwalonej nazwy List Barnaby nie przypomina typowego listu Pawłowego. Nie podaje nadawcy, adresatów ani miejsca wysłania. Bardziej przypomina traktat lub spisaną katechezę skierowaną do chrześcijańskiej wspólnoty.

Dawni chrześcijanie cenili tekst, który umacniał ich tożsamość

List Barnaby powstał w czasie, gdy chrześcijanie próbowali wyrazić, jak wiara w Chrystusa łączy się z Pismami Izraela. Autor dawał wyrazistą odpowiedź: wszystkie dawne zapowiedzi prowadzą do Jezusa, a ich duchowy sens otwiera się we wspólnocie wierzących. Taka interpretacja mogła mocno przemawiać do chrześcijan wywodzących się z narodów pogańskich.

Pismo zawierało ponadto konkretną katechezę moralną, naukę o chrzcie, krzyżu i niedzieli oraz wezwanie do wierności w czasach postrzeganych jako bliskie sądu. Nie było jedynie próbą rozwiązania sporu z judaizmem. Miało umacniać odbiorców i przekonać ich, że życie zgodne z Ewangelią wymaga widocznych decyzji.

O wysokim szacunku do dzieła świadczy Klemens Aleksandryjski, który znał je, cytował i przypisywał apostołowi Barnabie. Posługiwał się nim również Orygenes. Takie świadectwa są ważne, ale nie oznaczają jeszcze, że wszystkie Kościoły uważały List Barnaby za natchnione Pismo. W pierwszych wiekach granica pomiędzy księgami czytanymi z wielkim pożytkiem a księgami uznanymi za kanoniczne nie dla każdego autora była opisywana jednakowo.

Podobny los spotkał Pasterza Hermasa. Jego popularność nie wystarczyła, aby został włączony do Nowego Testamentu. Wczesne chrześcijaństwo znało więcej wartościowych dzieł niż te, które Kościół rozpoznał jako natchnione.

Na końcu Kodeksu Synajskiego, lecz poza ustalonym kanonem

Najbardziej intrygującym świadectwem jest Kodeks Synajski, jeden z najstarszych zachowanych rękopisów zawierających chrześcijańską Biblię w języku greckim. Powstał w IV wieku. Po księgach Nowego Testamentu umieszczono w nim List Barnaby oraz Pasterza Hermasa.

Nie należy z tego wyciągać prostego wniosku, że List Barnaby był wówczas bezsporną księgą biblijną, a później ktoś go usunął. Starożytny kodeks mógł obejmować również teksty przeznaczone do budującej lektury. Jego układ pokazuje, że dzieło miało wysoki status w środowisku, z którego pochodzi rękopis. Nie dowodzi jednak powszechnego uznania go przez cały Kościół.

Inne świadectwo daje Euzebiusz z Cezarei. Na początku IV wieku próbował uporządkować informacje o księgach uznawanych, dyskutowanych i odrzucanych. List Barnaby wymienił wśród pism niekanonicznych, obok Pasterza Hermasa, Apokalipsy Piotra i Nauki Apostołów. Jego relacja potwierdza, że tekst był znany, lecz nie należał do powszechnie przyjętego rdzenia Nowego Testamentu.

Dlatego lepiej mówić, że niektórzy dawni chrześcijanie traktowali List Barnaby jak pismo o wielkim autorytecie, niż że był on kiedyś częścią Biblii całego Kościoła. Szerzej podobne przypadki omawia artykuł o księgach, które niemal znalazły się w Nowym Testamencie.

Kościół zachował List Barnaby, ale nie rozpoznał w nim księgi natchnionej

Nie istnieje jeden dekret z pierwszych wieków, który podawałby krótkie uzasadnienie odrzucenia Listu Barnaby. Kanon kształtował się w długim rozeznaniu życia Kościoła, a nie przez jednorazowy konkurs tekstów. Liczyły się ich związki ze świadectwem apostołów, zgodność z przekazaną wiarą, użycie w liturgii oraz szerokie przyjęcie w wielu Kościołach.

List Barnaby nie uzyskał takiego powszechnego i trwałego przyjęcia. Jego apostolskie autorstwo nie znajduje mocnego potwierdzenia, a szacunek widoczny przede wszystkim w niektórych środowiskach nie stał się zgodą całego Kościoła. Świadectwo Euzebiusza pokazuje, że w okresie porządkowania kanonu dzieło było już zaliczane do tekstów pozostających poza nim.

Sama anonimowość nie przesądzała sprawy. Autor Listu do Hebrajczyków również nie jest pewny, a księga należy do Nowego Testamentu. Nie można też powiedzieć, że List Barnaby został wyłączony wyłącznie z powodu ostrej interpretacji Starego Testamentu. O jego miejscu zdecydowała całość kościelnej recepcji, a nie jeden cytat, jedna doktrynalna trudność ani późniejszy zakaz.

Katechizm ujmuje ten proces krótko: Kościół rozpoznał kanon ksiąg świętych przez Tradycję apostolską. Więcej o tym rozeznaniu wyjaśnia tekst jak powstał kanon Biblii. Nie dokonał tego Sobór Nicejski, a List Barnaby nie został potajemnie wycięty z gotowego zbioru.

Pozostawienie dzieła poza Biblią nie oznaczało skazania go na zniszczenie. Przeciwnie, chrześcijanie przepisywali je i przechowali. Dzięki temu można dziś zobaczyć, jak odważnie, a czasami zbyt jednostronnie, jedna z dawnych wspólnot próbowała czytać Stary Testament w świetle Chrystusa. Tekst może być cennym świadkiem historii wiary, choć nie jest jej natchnioną normą.

Najczęściej zadawane pytania o List Barnaby

List Barnaby budzi pytania przede wszystkim dlatego, że nosi imię postaci apostolskiej i zachował się w ważnym kodeksie biblijnym. Krótkie odpowiedzi pomagają oddzielić potwierdzone fakty od późniejszych uproszczeń.

Czym jest List Barnaby?

List Barnaby to anonimowe wczesnochrześcijańskie pismo o charakterze teologicznym i katechetycznym. Pierwsza część interpretuje Stary Testament w świetle Chrystusa, a końcowe rozdziały przedstawiają naukę o dwóch drogach.

Czy List Barnaby napisał apostoł Barnaba?

Nie ma na to wystarczających dowodów. Autor nie podaje swojego imienia, a przypisanie dzieła Barnabie pochodzi z tradycji. Zdecydowana większość współczesnych badaczy uznaje pismo za anonimowe.

Kiedy powstał List Barnaby?

Powstał po zburzeniu Świątyni Jerozolimskiej w 70 roku, prawdopodobnie pod koniec I lub w pierwszej połowie II wieku. Często przyjmuje się szerokie datowanie pomiędzy 70 a około 135 rokiem.

Czy List Barnaby był kiedyś w Biblii?

Był ceniony przez część dawnych chrześcijan i umieszczony po Nowym Testamencie w Kodeksie Synajskim. Nie ma jednak dowodu, że należał do powszechnie uznanego kanonu całego Kościoła. Euzebiusz zaliczał go do pism niekanonicznych.

Czy List Barnaby jest apokryfem?

W szerokim znaczeniu można nazwać go wczesnochrześcijańskim pismem pozakanonicznym. Częściej zalicza się go do pism Ojców Apostolskich. Nie jest księgą natchnioną ani częścią katolickiego kanonu Biblii.

Co łączy List Barnaby z Didache?

Oba dzieła zawierają katechezę o dwóch drogach. W Liście Barnaby są to droga światła i droga ciemności, a w Didache droga życia i droga śmierci. Ich autorzy mogli korzystać ze wspólnego, starszego materiału, ale zależność nie została ostatecznie rozstrzygnięta.

Czy katolik może czytać List Barnaby?

Tak, należy pamiętać o różnicy pomiędzy świadectwem wczesnego chrześcijaństwa a natchnionym Pismem Świętym. Warto korzystać z wydania opatrzonego komentarzem i krytycznie odczytywać zwłaszcza ostre wypowiedzi o judaizmie.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Pismo Święte: Dz 4,36-37; Dz 11,22-26; Katechizm Kościoła Katolickiego: 120-130; Sobór Watykański II, deklaracja Nostra aetate, nr 4. Najważniejsze świadectwa historyczne: List Barnaby 9-10; 16; 18-21 oraz Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna III,25,4.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *