Przez stulecia znano jej tytuł, ale pełny grecki tekst pozostawał ukryty w starym kodeksie. Gdy w XIX wieku ponownie ujrzał światło dzienne, nie przypominał zaginionej Ewangelii ani zbioru tajemnych objawień. Był znacznie bardziej przyziemny. Mówił, jak chrzcić, kiedy pościć, jak się modlić i po czym rozpoznać wędrownego nauczyciela, któremu nie należy ufać.
Spis treści
Na pierwszych stronach pojawiają się dwie drogi: życia i śmierci. Dalej jest woda chrzcielna, wspólny stół, prorocy zatrzymujący się na noc oraz lokalni biskupi i diakoni. Didache pozwala zajrzeć do chrześcijańskiej wspólnoty z czasu, gdy wiele późniejszych zwyczajów dopiero nabierało wyraźnych kształtów.
Tytuł brzmi jednak tak, jakby dokument pozostawili sami apostołowie. Tekst jest bardzo stary i przez część chrześcijan był wysoko ceniony. Dlaczego więc Nauka Dwunastu Apostołów nie została dwudziestą ósmą księgą Nowego Testamentu?
Jedno greckie słowo oznacza naukę i pouczenie
Nazwa Didache pochodzi od greckiego słowa didache, które oznacza naukę, nauczanie albo pouczenie. W zachowanym rękopisie występuje krótki tytuł Nauka Dwunastu Apostołów oraz dłuższa forma, którą można oddać jako Nauka Pana przekazana narodom przez Dwunastu Apostołów.
Nie jest to więc opowieść o losach Dwunastu ani zbiór ich osobnych wypowiedzi. Didache ma charakter katechetyczny i praktyczny. Pokazuje sposób życia zgodny z Ewangelią, a potem przechodzi do chrztu, postu, modlitwy, Eucharystii, przyjmowania wędrownych głosicieli i porządku wspólnoty.
Już ten układ podpowiada, że mamy przed sobą rodzaj wczesnochrześcijańskiego podręcznika. Nie powstał po to, aby zastąpić Ewangelię. Miał pomóc przełożyć przyjętą naukę na konkretne decyzje i praktyki.
Tekst wyrósł, gdy pamięć o początkach Kościoła była jeszcze bliska
Dokładnej daty powstania Didache nie znamy. Badacze najczęściej umieszczają jej ostateczną redakcję pod koniec I wieku albo na początku II wieku, choć poszczególne części mogły powstać wcześniej. Dokument prawdopodobnie nie został napisany od początku do końca przy jednym stole. Łączy starszą katechezę moralną o dwóch drogach z przepisami liturgicznymi i wskazaniami dotyczącymi życia wspólnoty.
Tak ostrożne datowanie jest ważne. Stwierdzenie, że Didache powstała około 100 roku, nie oznacza, że znamy konkretny rok, miasto i autora. Miejsce powstania również pozostaje dyskusyjne. Często wskazuje się Syrię lub szerzej wschodnią część basenu Morza Śródziemnego, ale sam tekst nie podaje adresu.
Pełny grecki tekst odnaleziono dopiero w 1873 roku w rękopisie znanym dziś jako Codex Hierosolymitanus 54. Sam kodeks został przepisany w 1056 roku. Późna data zachowanego rękopisu nie jest datą powstania utworu. O starożytności Didache świadczą znacznie wcześniejsze wzmianki pisarzy chrześcijańskich oraz ślady jej wykorzystania w późniejszych tekstach kościelnych.
Dwunastu Apostołów jest w tytule, lecz autor pozostaje nieznany
Didache nie zawiera podpisu żadnego z Dwunastu. Nie rozpoczyna się od słów Piotra, Jana ani wspólnej deklaracji apostołów. Współczesne badania traktują ją jako dzieło anonimowe, zapewne opracowane przez chrześcijańskiego autora lub redaktora, który zebrał materiał używany w określonym środowisku wspólnotowym.
Tytuł nie musi więc być próbą podszycia się pod konkretnych świadków życia Jezusa. Może oznaczać, że dokument chce przekazać naukę uważaną za zgodną z tradycją apostolską. Podobnie nazwa Skład Apostolski nie oznacza, że każdy z Dwunastu dopisał do Credo po jednym zdaniu.
To rozróżnienie chroni przed dwiema skrajnościami. Nie ma podstaw, aby przedstawiać Didache jako księgę napisaną wspólnie przez apostołów. Nie ma też powodu odrzucać jej jako bezwartościowego fałszerstwa. Jest bardzo wczesnym świadkiem tego, jak część chrześcijan rozumiała i porządkowała otrzymane nauczanie.
Od dwóch dróg do wody chrzcielnej i wspólnego stołu
Pierwsze sześć rozdziałów opisuje drogę życia i drogę śmierci. Droga życia zaczyna się od miłości Boga i bliźniego, a następnie przechodzi do konkretnych nakazów moralnych. Droga śmierci przedstawia czyny, które niszczą więź z Bogiem i wspólnotą. Ten materiał miał przygotowywać do życia chrześcijańskiego, a prawdopodobnie również do przyjęcia chrztu.
Chrzest odbywa się w imię Ojca, Syna i Ducha Świętego
Didache zaleca chrzest w bieżącej, czyli żywej wodzie. Jeśli takiej nie ma, dopuszcza inną wodę, najpierw zimną, a w razie potrzeby ciepłą. Gdy zanurzenie nie jest możliwe, nakazuje trzykrotnie polać głowę wodą. Przed chrztem pościć ma osoba przyjmująca sakrament, a jeśli to możliwe, także udzielający chrztu i inni członkowie wspólnoty.
Formuła trynitarna odpowiada poleceniu Jezusa przekazanemu w Ewangelii według św. Mateusza:
Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Uczcie je zachowywać wszystko, co wam przykazałem.
(Biblia Tysiąclecia, Mt 28,19-20)
Opis Didache nie jest traktatem o całej teologii chrztu. Pokazuje za to coś bardzo cennego: wspólnota zna zasadniczą formę obrzędu, lecz potrafi dostosować sposób użycia wody do realnych warunków. Wierność otrzymanej formule łączy się tutaj z duszpasterskim realizmem.
Modlitwa Pańska wyznacza rytm dnia
Dokument nakazuje odmawiać Ojcze nasz trzy razy dziennie. Zaleca także post w środę i piątek. Widać tu wspólnotę zakorzenioną w żydowskim rytmie modlitwy i postu, a jednocześnie kształtującą własny sposób przeżywania tygodnia.
Didache nie tworzy nowej modlitwy, która miałaby konkurować ze słowami Jezusa. Odsyła do modlitwy przekazanej w Ewangelii:
Wy zatem tak się módlcie: Ojcze nasz, który jesteś w niebie, niech się święci imię Twoje!
(Biblia Tysiąclecia, Mt 6,9)
To drobne wskazanie mówi wiele o codzienności pierwszych chrześcijan. Wiara nie ograniczała się do spotkania wspólnoty raz w tygodniu. Modlitwa wracała w ciągu dnia i porządkowała czas.
Eucharystia jest dziękczynieniem całego Kościoła
Rozdziały 9 i 10 zawierają modlitwy dziękczynne nad kielichem i łamanym chlebem. Pojawia się prośba, aby Kościół został zgromadzony z krańców ziemi w królestwie Boga. Do udziału dopuszczone są osoby ochrzczone. Z kolei rozdział 14 łączy zgromadzenie w Dniu Pańskim, łamanie chleba, dziękczynienie, wyznanie grzechów i pojednanie z drugim człowiekiem.
Nie należy jednak czytać tych rozdziałów jak skróconego współczesnego mszału. Modlitwy różnią się od opisów ustanowienia Eucharystii znanych z Nowego Testamentu, a ich dokładne miejsce w przebiegu posiłku wspólnotowego jest przedmiotem dyskusji. Didache pozostaje mimo to jednym z najstarszych pozabiblijnych świadectw chrześcijańskiego dziękczynienia nad kielichem i chlebem.
Z kart Didache wyłania się Kościół jeszcze w ruchu
Dzieje Apostolskie opisują życie najstarszej wspólnoty w krótkim, mocnym zdaniu:
Trwali oni w nauce Apostołów i we wspólnocie, w łamaniu chleba i w modlitwach.
(Biblia Tysiąclecia, Dz 2,42)
Didache pokazuje, jak podobne filary mogły wyglądać w praktyce kolejnego pokolenia. Są wędrowni apostołowie, prorocy i nauczyciele, którzy przychodzą z zewnątrz. Są też ustanawiani na miejscu biskupi i diakoni. Dokument stoi więc blisko czasu, w którym posługa charyzmatycznych głosicieli współistniała z coraz wyraźniejszym lokalnym porządkiem wspólnoty.
Gościnność nie oznacza naiwności. Wędrowny głosiciel może zostać przyjęty, ale jeśli nadużywa pobytu, żąda pieniędzy dla siebie albo jego postępowanie przeczy nauce, wspólnota ma powód, aby mu nie ufać. Prawdziwość nauczyciela sprawdza się także po jego czynach. To jedno z najbardziej żywych i zaskakująco aktualnych pouczeń całego dokumentu.
Didache wspomina również o pomocy potrzebującym, pracy, dawaniu pierwocin, napominaniu bez gniewu oraz pojednaniu przed wspólnym łamaniem chleba. Nie kreśli idealnego obrazu ludzi bez konfliktów. Pokazuje wspólnotę, która potrzebuje zasad właśnie dlatego, że mierzy się z napięciami, oszustami, biedą i odpowiedzialnością za innych.
Czytana z szacunkiem, lecz nie przyjmowana wszędzie jak Pismo
Nie potrafimy odtworzyć listy wszystkich wspólnot, które korzystały z Didache w I i II wieku. Sam charakter tekstu wskazuje na użycie katechetyczne i wspólnotowe, a jego treść oddziaływała na późniejsze pisma kościelne. Nie oznacza to jednak, że od początku odczytywano go publicznie wszędzie na równi z Ewangeliami i listami apostolskimi.
W IV wieku Euzebiusz z Cezarei umieścił Nauki Apostołów wśród pism niezaliczanych do powszechnie uznanych ksiąg Nowego Testamentu. Nie potraktował jednak Didache tak samo jak tekstów, które uważał za heretyckie i niedorzeczne. Jego katalog pokazuje raczej, że dzieło było znane, ale nie miało statusu bezspornie przyjętego Pisma.
Jeszcze wyraźniejsze świadectwo pozostawił Atanazy z Aleksandrii w 39. Liście wielkanocnym z 367 roku. Po wymienieniu 27 ksiąg Nowego Testamentu wskazał także teksty nieobjęte kanonem, które Ojcowie przeznaczali do czytania osobom przygotowującym się do życia chrześcijańskiego. Wśród nich znalazła się Nauka Apostołów. Więcej o znaczeniu tego świadectwa wyjaśnia tekst Atanazy z Aleksandrii i 27 ksiąg Nowego Testamentu. Czy jeden biskup wybrał Biblię?.
To rozróżnienie jest kluczowe. Księga mogła być cenna, zgodna z wiarą i użyteczna w katechezie, a mimo to nie być natchnioną częścią Pisma Świętego. Poza kanonem nie znaczy automatycznie potępiona.
Sama starożytność nie wystarczyła, aby wejść do Nowego Testamentu
Kościół nie układał kanonu według zasady, że wszystkie chrześcijańskie pisma powstałe przed określoną datą trafiają do Biblii. O rozpoznaniu księgi jako natchnionej nie decydował też sam pożytek duszpasterski. Jak przypomina Katechizm Kościoła Katolickiego, to w Tradycji apostolskiej Kościół rozeznał, które pisma należą do ksiąg świętych.
Didache nie została przyjęta do Nowego Testamentu przede wszystkim dlatego, że nie uzyskała w Kościele trwałego i powszechnego uznania jako pismo natchnione pochodzenia apostolskiego. Autor pozostawał nieznany, tytuł nie dowodził napisania dzieła przez Dwunastu, a świadectwa starożytne odróżniały ten podręcznik od ksiąg kanonicznych. Nie było jednego posiedzenia, podczas którego biskupi przeczytali Didache i usunęli ją z gotowej Biblii. Granice kanonu rozpoznawano stopniowo w życiu Kościoła.
Dlatego pytanie, dlaczego Didache nie znalazła się w Biblii, prowadzi do szerszego tematu: jak powstał kanon Biblii i kto zdecydował, które księgi są natchnione. Pomocne jest także rozróżnienie, czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii. Didache bywa zaliczana do pism apokryficznych w szerokim sensie, lecz częściej umieszcza się ją w zbiorze pism Ojców Apostolskich lub wśród najstarszych porządków kościelnych. Nie jest tajną ewangelią ani konkurencyjną historią Jezusa.
Jej przypadek należy do szerszej historii utworów, które przez część chrześcijan były czytane i cenione, ale ostatecznie pozostały poza Nowym Testamentem. Tę granicę szerzej pokazuje artykuł Jakie księgi prawie znalazły się w Nowym Testamencie?.
Didache pozostała poza Biblią, ale nie poza pamięcią Kościoła
Didache nie jest brakującym rozdziałem Nowego Testamentu. Nie daje też dostępu do tajemnej wersji chrześcijaństwa, którą Kościół miałby ukrywać. Jest świadectwem życia, modlitwy i rozeznawania jednej z najstarszych wspólnot chrześcijańskich, zachowanym poza kanonem Pisma Świętego.
Właśnie dlatego pozostaje tak cenna. Pozwala zobaczyć, że pierwsi chrześcijanie nie zajmowali się wyłącznie wielkimi sporami teologicznymi. Potrzebowali również odpowiedzi na zwyczajne pytania: jak przygotować kogoś do chrztu, kiedy pościć, kogo dopuścić do Eucharystii, jak przyjąć przybysza i jak nie pomylić proroka z oszustem.
Stary kodeks nie przyniósł dwudziestej ósmej księgi Nowego Testamentu. Otworzył jednak niewielkie okno, przez które nadal można zobaczyć Kościół uczący się żyć Ewangelią w zwyczajnym dniu.
Najczęściej zadawane pytania o Didache
Didache budzi pytania przede wszystkim dlatego, że jest niemal tak stara jak część pism Nowego Testamentu, a jej tytuł odwołuje się do Dwunastu Apostołów. Poniższe odpowiedzi porządkują jej pochodzenie, treść i miejsce w tradycji Kościoła.
Czy Didache jest apokryfem?
Można tak powiedzieć w szerokim znaczeniu pisma wczesnochrześcijańskiego pozostającego poza kanonem. Precyzyjniej Didache zalicza się do pism Ojców Apostolskich oraz najstarszych porządków kościelnych. Nie jest apokryficzną Ewangelią i nie opowiada alternatywnej historii życia Jezusa.
Czy Didache napisali Dwunastu Apostołowie?
Nie ma na to dowodów. Tekst jest anonimowy, a jego tytuł najprawdopodobniej wskazuje na roszczenie do zgodności z nauką apostolską, nie na wspólne autorstwo Dwunastu.
Kiedy powstała Didache?
Najczęściej wskazuje się schyłek I wieku lub początek II wieku. Poszczególne warstwy tekstu mogą być starsze, ale dokładnej daty ostatecznej redakcji nie da się ustalić.
Czy Didache jest księgą natchnioną?
Kościół katolicki nie zalicza Didache do ksiąg natchnionych. Katolicki kanon Nowego Testamentu obejmuje 27 ksiąg, a Nauka Dwunastu Apostołów do niego nie należy.
Czy katolik może czytać Didache?
Tak. To ważne źródło do poznania historii pierwszych chrześcijan i rozwoju praktyk kościelnych. Trzeba jednak czytać je zgodnie z jego rzeczywistym statusem: jako starożytne świadectwo wiary i życia wspólnoty, a nie jako część Biblii ani normę stojącą ponad żywym nauczaniem Kościoła.
Czy Eucharystia opisana w Didache była Mszą Świętą?
Didache świadczy o chrześcijańskim dziękczynieniu nad kielichem i łamanym chlebem oraz o zgromadzeniu w Dniu Pańskim. Nie zachowuje jednak pełnego opisu obrzędu, dlatego nie da się po prostu utożsamić jej modlitw ze współczesnym porządkiem Mszy Świętej. To wczesne świadectwo rozwoju praktyki eucharystycznej, a nie gotowy mszał.
Dlaczego Didache nie znalazła się w Biblii, skoro jest tak stara?
Starożytność nie była jedynym kryterium. Didache nie została powszechnie i trwale rozpoznana przez Kościół jako natchnione pismo apostolskie. Starożytni autorzy cenili ją jako tekst pouczający, ale odróżniali od ksiąg kanonicznych.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Pismo Święte: Mt 6,9-13; Mt 28,19-20; Dz 2,42; Katechizm Kościoła Katolickiego: 105-107 i 120; Didache, rozdz. 1-16; Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, III, 25; Atanazy z Aleksandrii, 39. List wielkanocny, 7.



