Pasterz Hermasa. Księga czytana przez pierwszych chrześcijan, której nie ma w Biblii

Na końcu jednego z najstarszych zachowanych kodeksów chrześcijańskiej Biblii nie kończy się historia. Po księgach, które znamy z Nowego Testamentu, zapisano jeszcze dwa dzieła. Jednym z nich jest Pasterz Hermasa.

Przez pierwsze wieki tekst przepisywano, cytowano i czytano we wspólnotach. Niektórzy autorzy kościelni odnosili się do niego z szacunkiem, jakiego nie okazywano zwykłej literaturze. A jednak dzisiejszy Nowy Testament kończy się Apokalipsą św. Jana, nie opowieścią Hermasa.

Ta historia nie prowadzi do ukrytej księgi ani sekretu usuniętego z Biblii. Prowadzi do czasu, gdy chrześcijanie rozpoznawali, które pisma należą do kanonu, a które mogą pomagać w wierze, choć nie są natchnionym Pismem Świętym.

Hermas wychodzi z cienia rzymskiego Kościoła

Nie wiemy z pewnością, kim był autor Pasterza Hermasa. Sam tekst przedstawia Hermasa jako chrześcijanina związanego z Rzymem, mającego rodzinę, interesy i za sobą doświadczenie niewoli. Nie jest to jednak współczesna autobiografia, z której da się bezpiecznie odtworzyć wszystkie szczegóły jego życia.

Jedno ze starożytnych świadectw, znane jako Fragment Muratoriego, nazywa Hermasa bratem Piusa, biskupa Rzymu, i stwierdza, że dzieło powstało „bardzo niedawno, za naszych czasów”. Pius I kierował Kościołem rzymskim mniej więcej w połowie II wieku. Sam Fragment Muratoriego jest tradycyjnie datowany na koniec II wieku, chociaż jego datowanie i pochodzenie pozostają przedmiotem dyskusji.

Inna dawna tradycja próbowała utożsamić autora z Hermasem pozdrowionym przez św. Pawła w Liście do Rzymian. Zbieżność imienia nie wystarcza jednak do potwierdzenia tej identyfikacji. Pasterz najpewniej powstał w Rzymie w II wieku, być może etapami. Nie napisał go apostoł ani znany uczeń należący do pokolenia naocznych świadków Jezusa.

Ta niepewność nie odbiera dziełu wartości historycznej. Przeciwnie, pozwala usłyszeć głos chrześcijańskiej wspólnoty, która żyła już po czasach apostołów i mierzyła się z pytaniami o grzech, pokutę, bogactwo, wierność oraz jedność Kościoła.

Księga, która przychodzi w snach i mówi obrazami

Pasterz Hermasa jest wczesnochrześcijańskim utworem o charakterze apokaliptycznym i moralnym. Nie opowiada o życiu Jezusa, nie przedstawia dziejów apostołów i nie jest listem skierowanym do konkretnej gminy. Hermas opisuje objawienia, rozmowy z niebiańskimi postaciami i obrazy, które zostają mu objaśnione.

W pierwszych wizjach ukazuje mu się kobieta symbolizująca Kościół. Początkowo jest stara i osłabiona, później stopniowo odzyskuje młodość oraz siłę. Jej wygląd odzwierciedla duchowy stan wspólnoty. W kolejnej części pojawia się postać pasterza. To anioł pokuty, od którego całe dzieło wzięło swoją nazwę.

Najbardziej znany obraz przedstawia Kościół jako wieżę budowaną z kamieni. Jedne pasują do budowli od razu, inne wymagają obciosania i oczyszczenia, a niektóre zostają odrzucone. Nie jest to dekoracyjna wizja. Każdy kamień oznacza ludzi, ich wybory i miejsce we wspólnocie. Wieża jeszcze nie została ukończona, a część odłożonych kamieni może po przemianie wrócić do budowy.

Dlatego Pasterz Hermasa nie jest przede wszystkim księgą o przyszłych katastrofach. Jego wizje służą wezwaniu do nawrócenia teraz, zanim zakończy się czas dany na pokutę.

Od starej kobiety do kamiennej wieży. Trzy części jednej opowieści

Dzieło ma rozbudowaną, lecz czytelną konstrukcję: pięć wizji, dwanaście przykazań i dziesięć podobieństw, nazywanych także przypowieściami. Te części zmieniają sposób prowadzenia narracji, ale pozostają podporządkowane temu samemu wezwaniu.

Wizje odsłaniają stan Kościoła

Wizje wprowadzają Hermasa w świat symboli. Stara kobieta jest Kościołem, wielka bestia zapowiada ucisk, a budowana wieża ukazuje wspólnotę tworzoną z wiernych. Obrazy mają poruszyć sumienie i pokazać, że osobiste wybory nie są wyłącznie prywatną sprawą. Wierność lub niewierność pojedynczej osoby dotyka całej budowli.

Przykazania schodzą z obrazu do codzienności

Dwanaście przykazań ma bardziej bezpośredni charakter. Mówią o wierze w jednego Boga, prawdomówności, czystości, cierpliwości, prostocie, panowaniu nad pragnieniami oraz rozeznawaniu duchów. Pasterz nie zostawia Hermasa z samymi symbolami. Domaga się zmiany postępowania.

Język dzieła bywa surowy, zwłaszcza gdy dotyczy grzechu po chrzcie. Autor mierzy się z napięciem, które mocno odczuwano w młodym Kościele: skoro chrzest obmywa z grzechów, co dzieje się z ochrzczonym, który później ciężko upada? Pasterz głosi możliwość pokuty, ale ujmuje ją w bardzo rygorystyczny sposób, związany z oczekiwaniem bliskiego rozstrzygnięcia.

Nowy Testament mówi o grzechu bez pobłażania, a zarazem prowadzi grzesznika do miłosierdzia Boga:

Jeżeli wyznajemy nasze grzechy, [Bóg] jako wierny i sprawiedliwy odpuści je nam i oczyści nas z wszelkiej nieprawości.

(Biblia Tysiąclecia, 1 J 1,9)

Nie należy odczytywać dyscypliny pokutnej Pasterza jako gotowego wykładu późniejszej katolickiej nauki o sakramencie pokuty i pojednania. To świadectwo etapu, na którym Kościół szukał duszpasterskiego języka dla winy popełnionej po chrzcie.

Podobieństwa pozwalają zobaczyć skutki wyborów

Ostatnia część wraca do rozbudowanych alegorii. Drzewa, gałęzie, góry, kamienie i wieża pokazują różne postawy chrześcijan. Obrazy nie są szyfrem prowadzącym do tajnej wiedzy. Pełnią funkcję katechezy: pomagają rozpoznać, co buduje Kościół, co osłabia wspólnotę i dlaczego nawrócenie musi objąć konkretne życie.

Wizje budzą, przykazania nazywają obowiązek, a podobieństwa pokazują konsekwencje. Dzięki temu obszerny utwór zachowuje jedną oś: Kościół jest wzywany do pokuty, odnowy i wytrwałości.

Słowa o pokucie trafiły w niepokój młodego Kościoła

Popularność Pasterza Hermasa nie wynikała wyłącznie z niezwykłych obrazów. Dzieło odpowiadało na realne problemy wspólnot. Chrześcijanie pytali, czy po ciężkim upadku istnieje jeszcze droga powrotu, jak pogodzić wymagania Ewangelii z ludzką słabością i gdzie przebiega granica między cierpliwością wobec grzesznika a zgodą na zło.

Hermas pisał o bogatych, którzy przywiązali się do majątku, o ludziach rozdartych między Bogiem a światem, o odpowiedzialności za dom i o wiernych zajmujących różne miejsca w Kościele. Czytelnik nie otrzymywał abstrakcyjnego traktatu. Widział kamień, który nie pasuje do wieży, gałąź sprawdzaną przez gospodarza albo postać zmieniającą wygląd wraz ze stanem wspólnoty.

Tekst nadawał się więc do pouczenia tych, którzy dopiero poznawali wiarę. Mógł być czytany jako mocny rachunek sumienia. Rozchodził się szeroko w greckojęzycznym chrześcijaństwie, został wcześnie przełożony na łacinę, a jego fragmenty zachowały się w wielu świadectwach rękopiśmiennych.

Popularność nie jest jednak równoznaczna z kanonicznością. W pierwszych wiekach krążyło wiele dobrych i ortodoksyjnych tekstów, które wspierały modlitwę, katechezę albo moralną formację, ale nie zostały uznane za część Pisma Świętego.

Gdy Pasterza cytowano niemal jak Pismo

Recepcja dzieła nie była jednolita. Święty Ireneusz z Lyonu przytoczył fragment Pasterza słowami, które określały go jako Pismo. Klemens Aleksandryjski korzystał z niego z dużym szacunkiem. Orygenes uważał tekst za pożyteczny i rozważał, czy jego autorem mógł być Hermas wspomniany przez św. Pawła, ale wiedział również, że nie wszyscy przyjmują tę księgę.

Na początku IV wieku Euzebiusz z Cezarei wyraźnie odróżniał księgi powszechnie uznane od spornych i niekanonicznych. Umieścił Pasterza poza gronem ksiąg uznanych, a jednocześnie odnotował, że niektórzy uważali go za bardzo potrzebny do podstawowego nauczania i że bywał publicznie czytany w Kościołach.

Takie świadectwa pokazują etap rozeznawania, a nie chaos, w którym każda wspólnota miała zupełnie inną Biblię. Rdzeń pism apostolskich był rozpoznawany wcześnie. Spór dotyczył części tekstów znajdujących się bliżej granicy: znanych, czytanych i cenionych, lecz nieprzyjmowanych wszędzie w ten sam sposób. Więcej o tym procesie wyjaśnia artykuł Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione?.

Fragment Muratoriego dobrze oddaje tę różnicę. Stwierdza, że Pasterza należy czytać, lecz nie powinno się go publicznie odczytywać ludowi razem z Prorokami ani Apostołami. Powód podany w dokumencie jest konkretny: dzieło powstało zbyt późno, już po czasach apostolskich.

Dwa dodatkowe teksty na końcu wielkiego kodeksu

Najbardziej intrygujące świadectwo materialne pochodzi z IV wieku. Kodeks Synajski zawiera księgi Nowego Testamentu, a po nich List Barnaby i Pasterza Hermasa. Sam fakt umieszczenia tych dzieł w tak okazałym rękopisie dowodzi, że kopiści i wspólnota, dla której powstał kodeks, wysoko je cenili.

Nie dowodzi jednak, że każdy chrześcijanin IV wieku uważał Pasterza za księgę natchnioną. Starożytny kodeks nie miał strony tytułowej z zatwierdzonym spisem treści ani współczesnych oznaczeń oddzielających tekst kanoniczny od dodatków. Jeden wolumin mógł pomieścić księgi o różnym zastosowaniu i różnym autorytecie.

Znaczenie ma również miejsce obu pism. Zostały dołączone po księgach Nowego Testamentu, nie wstawione pomiędzy Ewangelie i listy apostolskie. Kodeks Synajski jest więc świadkiem wysokiej pozycji Pasterza, ale nie rozstrzyga samodzielnie jego statusu.

Byłoby także błędem nazywanie Kodeksu Synajskiego pierwszą Biblią i wyciąganie wniosku, że z późniejszych Biblii usunięto dwie księgi. To jeden z najstarszych zachowanych wielkich kodeksów biblijnych, a zarazem świadek czasu, gdy granice zbioru były szeroko rozpoznane, lecz w praktyce rękopiśmiennej nadal pojawiały się różnice.

Atanazy wytyczył granicę między kanonem a lekturą dla uczniów

W 367 roku św. Atanazy z Aleksandrii w 39. Liście świątecznym wymienił dokładnie 27 ksiąg Nowego Testamentu znanych katolikom dzisiaj. Następnie wskazał także teksty, które nie należą do kanonu, lecz zostały przeznaczone do czytania przez osoby rozpoczynające drogę wiary i potrzebujące pouczenia. Wśród nich znalazły się Didache i Pasterz Hermasa.

To rozróżnienie jest niezwykle czytelne. Atanazy nie wrzucił Pasterza do jednej grupy z pismami, które uważał za heretyckie fałszerstwa. Nie zrównał go też z Ewangeliami ani listami apostolskimi. Uznał jego wartość formacyjną, a jednocześnie pozostawił poza kanonem.

Nie znaczy to, że jeden biskup sam wybrał Nowy Testament. Jego list jest ważnym świadectwem szerszego procesu recepcji w Kościele. Ten temat rozwija tekst Atanazy z Aleksandrii i 27 ksiąg Nowego Testamentu. Czy jeden biskup wybrał Biblię?.

Granicy kanonu nie ustalono też podczas głosowania na Soborze Nicejskim. Historia o ojcach soborowych wybierających księgi Biblii należy do późniejszych mitów. Osobne wyjaśnienie znajduje się w artykule Czy na Soborze Nicejskim wybrano księgi Biblii? Skąd wziął się ten mit?.

Nie został ukryty. Nie rozpoznano w nim księgi natchnionej

O pozostaniu Pasterza Hermasa poza kanonem nie przesądziła jedna wada ani jeden dekret wymierzony w tę księgę. Zdecydowało kilka powiązanych ze sobą okoliczności, które ujawniały się w życiu Kościoła.

Najbardziej widoczny był brak pochodzenia apostolskiego. Utwór powstał po epoce apostołów i nie przedstawiał wiarygodnego związku z ich bezpośrednim świadectwem. Fragment Muratoriego właśnie późnym powstaniem uzasadniał, dlaczego dzieła nie można zaliczyć ani do Proroków, ani do Apostołów.

Drugim problemem był brak powszechnej i trwałej recepcji jako Pisma Świętego. Niektórzy cenili Pasterza bardzo wysoko, inni kwestionowali jego status. Z czasem coraz wyraźniej umieszczano go wśród lektur kościelnych, ale poza zbiorem ksiąg odczytywanych jako natchnione i normatywne dla wiary całego Kościoła.

Znaczenie miała również treść. Dzieło przekazuje żywe świadectwo wiary II wieku, lecz jego rygorystyczny język o pokucie oraz niektóre trudne sformułowania teologiczne wymagały objaśniania. Nie oznacza to, że Pasterz został odrzucony jako księga pełna herezji. Tekst pożyteczny i zgodny w wielu punktach z chrześcijańską moralnością nadal nie musi być tekstem natchnionym.

Dlatego opowieść o rzekomym usunięciu Pasterza z Biblii odwraca kolejność zdarzeń. Kościół nie miał najpierw zamkniętego Nowego Testamentu z Pasterzem w środku, aby później wykreślić tę księgę. Przez pewien czas rozeznawano jej status, a powszechna recepcja ostatecznie nie potwierdziła jej przynależności do kanonu. Podobne rozróżnienia wyjaśnia artykuł Czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii?.

Pasterz Hermasa nadal mówi, choć nie jest częścią Biblii

Dzisiaj Pasterz Hermasa pozostaje jednym z najważniejszych świadectw życia chrześcijan w II wieku. Pokazuje Kościół, który zna własną świętość, ale widzi też pęknięcia w swoich kamieniach. Nie godzi się na grzech, a równocześnie szuka drogi powrotu dla tych, którzy upadli.

Katolik może czytać to dzieło jako tekst Ojców Apostolskich, poznawać dzięki niemu historię wspólnoty i porównywać jego nauczanie z Pismem Świętym oraz późniejszą nauką Kościoła. Nie powinien jednak stawiać go na równi z Ewangeliami. Szacunek dla starej księgi nie wymaga uznania jej za natchnioną.

Może właśnie dlatego historia Pasterza jest tak cenna. Uczy, że między księgą zakazaną a księgą biblijną istnieje jeszcze miejsce dla tekstu dobrego, szeroko czytanego i ważnego, któremu Kościół nie przypisał jednak autorytetu Pisma Świętego.

Najczęściej zadawane pytania o Pasterza Hermasa

Pasterz Hermasa budzi pytania głównie dlatego, że pojawia się na końcu Kodeksu Synajskiego, a jednocześnie nie należy do współczesnego kanonu Biblii. Krótkie odpowiedzi pomagają oddzielić fakty od opowieści o rzekomo ukrytej księdze.

Czy Pasterz Hermasa jest apokryfem?

Można tak nazwać Pasterza Hermasa w szerokim znaczeniu pisma wczesnochrześcijańskiego pozostającego poza kanonem. Precyzyjniej jest jednak mówić o niekanonicznym dziele Ojców Apostolskich. Nie jest to gnostycka ewangelia ani tekst napisany po to, by podszyć się pod jednego z Dwunastu.

Czy Pasterz Hermasa znajdował się w pierwszej Biblii?

Nie istniał jeden rękopis, który można bez zastrzeżeń nazwać pierwszą Biblią. Pasterz został dołączony po Nowym Testamencie w IV-wiecznym Kodeksie Synajskim. To dowód wysokiego szacunku dla dzieła, lecz nie dowód, że cały Kościół uznawał je za księgę natchnioną.

Czy Hermas był uczniem św. Pawła?

Święty Paweł pozdrawia osobę o imieniu Hermas w Liście do Rzymian, a Orygenes łączył ją z autorem Pasterza. Nie ma jednak wystarczających dowodów, aby potwierdzić tę identyfikację. Dzieło jest zwykle wiązane z Rzymem II wieku.

Dlaczego dzieło nazywa się Pasterzem Hermasa?

Tytuł pochodzi od postaci, która ukazuje się Hermasowi i przekazuje mu przykazania oraz podobieństwa. Pasterz zostaje przedstawiony jako anioł pokuty. Nie jest to zatem biografia pasterza ani osobna Ewangelia o Jezusie jako Dobrym Pasterzu.

Czy Pasterz Hermasa został potępiony jako heretycki?

Nie. Wielu starożytnych chrześcijan uważało go za pożyteczną lekturę, a Atanazy polecał go osobom przygotowującym się do pełniejszego poznania wiary. Pozostawienie tekstu poza kanonem nie oznacza automatycznie uznania go za heretycki.

Czy można dziś czytać Pasterza Hermasa?

Tak. Należy czytać go jako wczesnochrześcijańskie świadectwo historyczne i duchowe, a nie jako część Biblii. W miejscach trudnych trzeba uwzględniać epokę powstania dzieła i konfrontować jego nauczanie z kanonicznym Pismem Świętym oraz nauką Kościoła.

Ile części ma Pasterz Hermasa?

Dzieło składa się z pięciu wizji, dwunastu przykazań i dziesięciu podobieństw. Podział porządkuje kolejne objawienia, pouczenia moralne i alegorie, ale wszystkie części łączy wezwanie do pokuty oraz odnowy Kościoła.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Pismo Święte: 1 J 1,8-10; Katechizm Kościoła Katolickiego: 120; św. Atanazy z Aleksandrii, 39. List świąteczny.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *