Na półce stoją dwie Biblie. Obie mówią o stworzeniu świata, Abrahamie, Mojżeszu, prorokach i Jezusie. A jednak gdy otworzymy spis treści, jedna droga przez Stary Testament okazuje się dłuższa. Pojawiają się na niej imiona i historie, których w drugim wydaniu nie ma.
Spis treści
Nie są to dopiski odnalezione po wiekach ani teksty ukrywane przed częścią chrześcijan. Ich obecność prowadzi do znacznie starszego pytania: jak wspólnota wierzących rozpoznawała księgi natchnione i dlaczego granice Starego Testamentu nie we wszystkich tradycjach chrześcijańskich wyglądają dziś tak samo?
Właśnie w tym miejscu spotykamy księgi deuterokanoniczne. Dla katolików są one pełnoprawną częścią Pisma Świętego. Aby zrozumieć, skąd wzięła się ich nazwa i dlaczego budzą spory, trzeba cofnąć się do greckiej Biblii, pierwszych wspólnot chrześcijańskich i decyzji, która na Soborze Trydenckim nie rozpoczęła nowej historii, lecz zamknęła trwającą od wieków dyskusję.
Nazwa, która nie oznacza Biblii drugiej kategorii
Słowo deuterokanoniczny pochodzi od greckiego deuteros, czyli drugi, oraz kanon, oznaczającego regułę lub ustaloną listę. Nazwa odnosi się do ksiąg, których kanoniczność była w historii rozpoznawana i dyskutowana inaczej niż kanoniczność pism przyjmowanych bez podobnych sporów.
Nie znaczy to jednak, że Kościół katolicki uznaje je za mniej natchnione albo mniej ważne. Określenie dotyczy historii przyjęcia ksiąg, a nie stopnia ich świętości. W katolickim kanonie nie ma Pisma pierwszej i drugiej jakości. Katechizm Kościoła Katolickiego wymienia 46 ksiąg Starego Testamentu i 27 ksiąg Nowego Testamentu. Wszystkie należą do jednego kanonu.
Sam termin upowszechnił się dopiero w XVI wieku za sprawą dominikanina Sykstusa ze Sieny. Rozróżnił on księgi protokanoniczne, przyjmowane wcześniej bez większych wątpliwości, oraz deuterokanoniczne, których status przez długi czas pozostawał przedmiotem dyskusji. Nazwa jest więc młodsza od samych ksiąg i od wielowiekowej praktyki czytania ich w Kościele.
Siedem ksiąg i greckie części dwóch kolejnych
Do ksiąg deuterokanonicznych Starego Testamentu w katolickiej Biblii należą:
- Księga Tobiasza;
- Księga Judyty;
- Księga Mądrości;
- Mądrość Syracha, nazywana również Księgą Syracha lub Eklezjastykiem;
- Księga Barucha, wraz z Listem Jeremiasza występującym w tradycji katolickiej jako jej szósty rozdział;
- Pierwsza Księga Machabejska;
- Druga Księga Machabejska.
Do tej grupy zalicza się także greckie dodatki do Księgi Estery i Księgi Daniela. W Danielu są to modlitwa Azariasza i pieśń trzech młodzieńców, opowiadanie o Zuzannie oraz historie o Belu i smoku. W katolickich wydaniach fragmenty te nie tworzą zwykle osobnych ksiąg. Zostały włączone w tekst Estery i Daniela.
Dlatego potoczne stwierdzenie, że Biblia katolicka ma siedem ksiąg więcej, jest użyteczne, lecz nie wyczerpuje różnicy. Trzeba pamiętać również o fragmentach zachowanych w tradycji greckiej. Szerzej wyjaśnia to artykuł Dlaczego Biblia katolicka ma więcej ksiąg niż protestancka?.
Grecka Biblia nie miała jednego zamkniętego spisu treści
Najkrótsza odpowiedź brzmi: księgi deuterokanoniczne zostały przekazane w tradycji Septuaginty, czyli greckich tłumaczeń i pism Starego Testamentu używanych przez Żydów mówiących po grecku, a później szeroko przyjętych przez chrześcijan.
Potrzebne jest jednak dopowiedzenie. Septuaginta nie powstała jako jeden tom wydany w określonym roku z zatwierdzonym spisem treści. Jej początkiem było greckie tłumaczenie Pięcioksięgu, do którego z czasem dołączyły przekłady kolejnych ksiąg i inne żydowskie pisma religijne. Zachowane wielkie kodeksy chrześcijańskie różnią się układem i zawartością. Nie można więc przenieść współczesnego obrazu oprawionej Biblii wprost na kilka stuleci przed Chrystusem.
Nie wszystkie te księgi zostały też pierwotnie napisane po grecku. Księga Syracha powstała po hebrajsku, a jej grecki tłumacz mówi o tym we własnym prologu. Fragmenty Tobiasza zachowały się w języku aramejskim i hebrajskim wśród zwojów znad Morza Martwego. Język grecki odegrał ogromną rolę w przekazaniu tych tekstów, ale nie wolno sprowadzać ich do późnej, wyłącznie greckiej twórczości.
Różnice między tradycją grecką i masoreckim tekstem hebrajskim zostały szerzej opisane we wpisie Septuaginta a Biblia hebrajska – dlaczego teksty Starego Testamentu czasami się różnią?.
Pierwszy Kościół czytał Stary Testament przede wszystkim po grecku
Chrześcijaństwo rozwijało się w świecie, w którym greka była językiem wspólnym dla mieszkańców wielu regionów Cesarstwa Rzymskiego. Autorzy Nowego Testamentu często przytaczali Stary Testament w brzmieniu bliskim Septuagincie. Greckie Pismo stało się naturalnym środowiskiem biblijnym pierwszych wspólnot.
Pisarze wczesnochrześcijańscy sięgali również po księgi nazywane dziś deuterokanonicznymi. Cytowali je, wykorzystywali w nauczaniu i przekazywali w zbiorach Pisma. Nie oznacza to, że od początku wszędzie istniał jeden identyczny spis ksiąg. W starożytnym Kościele można znaleźć zarówno świadectwa ich wyraźnego przyjmowania, jak i głosy ostrożniejsze, zwłaszcza tam, gdzie punktem odniesienia stawała się lista żydowska.
Z czasem świadectwa stają się bardzo konkretne. Synody w Hipponie w 393 roku oraz w Kartaginie w 397 i 419 roku wymieniały wśród ksiąg kanonicznych między innymi Tobiasza, Judytę, dwie księgi Machabejskie i księgi mądrościowe odpowiadające Mądrości oraz Syrachowi. Były to synody lokalne, nie sobory powszechne, ale pokazują, że katolicki spis nie narodził się w XVI wieku.
Historia kanonu nie przypomina głosowania nad stertą przypadkowych rękopisów. Był to proces rozpoznawania ksiąg czytanych we wspólnocie wiary, przekazywanych w liturgii i zgodnych z otrzymaną Tradycją. Więcej o tym procesie mówi artykuł Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione?.
Biblia hebrajska ukształtowała się inną drogą
Współczesny żydowski Tanach obejmuje 24 księgi. Liczba różni się od 39 ksiąg protestanckiego Starego Testamentu, ale w dużej mierze wynika to z innego sposobu liczenia. Na przykład dwanaście ksiąg proroków mniejszych tworzy w Tanachu jedną księgę, podobnie jak 1 i 2 Księga Samuela.
Księgi deuterokanoniczne nie weszły do rabinicznego kanonu hebrajskiego przekazanego przez masoretów. Przyczyny są bardziej złożone niż jedno wydarzenie lub jeden zakaz. Znaczenie miały historia wspólnot żydowskich, język tekstów, czas ich powstania, sposób używania oraz stopniowe ustalanie granic zbioru świętych pism.
Nie należy powtarzać popularnej opowieści, że rabini podczas jednego synodu w Jamnii pod koniec I wieku po prostu usunęli te księgi z Biblii. Badania nad historią kanonu nie potwierdzają obrazu jednego zebrania, które zamknęło całą sprawę. Nieprawdziwe byłoby również twierdzenie, że odrzucenie wynikało wyłącznie z braku hebrajskich oryginałów. Odkrycia rękopisów Tobiasza i Syracha pokazały, że przynajmniej część tej literatury istniała po hebrajsku lub aramejsku.
Chrześcijański Stary Testament i żydowski Tanach wyrastają ze wspólnego dziedzictwa, lecz ich ostateczne granice zostały rozpoznane w różnych wspólnotach i według różnych dróg przekazu.
Reformacja przeniosła sporne księgi poza właściwy kanon
Reformatorzy XVI wieku przyjęli jako normę Starego Testamentu krótszy zestaw odpowiadający księgom Biblii hebrajskiej. Wpływ miało sięganie do języków oryginalnych i autorytetu hebrajskiego tekstu, a spory doktrynalne zaostrzyły istniejącą różnicę. Szczególne znaczenie miał fragment Drugiej Księgi Machabejskiej opisujący modlitwę i ofiarę za zmarłych:
Dlatego właśnie sprawił, że złożono ofiarę przebłagalną za zabitych, aby zostali uwolnieni od grzechu.
(Biblia Tysiąclecia, 2 Mch 12,45)
Tekst ten pozostaje ważnym biblijnym świadectwem modlitwy za zmarłych. Nie należy jednak upraszczać historii do zdania, że protestanci odrzucili całe księgi wyłącznie z powodu jednego wersetu. Spór dotyczył głębiej rozumianego źródła kanonu, relacji Pisma i Tradycji oraz tego, którą starożytną listę Starego Testamentu uznać za normatywną.
Początkowo wiele protestanckich Biblii nadal drukowało te teksty w osobnej części nazwanej Apokryfami. Biblia Lutra umieszczała je między Starym i Nowym Testamentem jako księgi pożyteczne do czytania, ale nieuznawane za równe Pismu Świętemu. Tradycje protestanckie nie zajęły zresztą całkowicie jednolitego stanowiska. Anglikańskie Trzydzieści dziewięć artykułów dopuszcza ich lekturę dla przykładu życia i pouczenia, lecz nie jako podstawę doktryny. Późniejsza tradycja reformowana wyrażała się znacznie bardziej stanowczo, odmawiając im statusu natchnionego Pisma.
Osobnym rozdziałem tej historii są protestanckie wydania, z których z czasem całkowicie zniknęła wydzielona część apokryficzna. Przykład takiej zmiany opisuje tekst Czy Biblia Króla Jakuba zawierała apokryfy? Dlaczego zniknęły z późniejszych wydań?.
Trydent zamknął spór, ale nie dopisał nowych ksiąg
Sobór Trydencki w 1546 roku ogłosił wykaz ksiąg uznawanych przez Kościół katolicki za święte i kanoniczne. Stało się to w czasie otwartego sporu z reformacją, dlatego orzeczenie miało charakter stanowczy i wiążący. Sobór nie dołączył jednak siedmiu nieznanych wcześniej ksiąg do Biblii. Potwierdził kanon obecny od wieków w życiu Kościoła zachodniego.
Przed Trydentem ten sam zasadniczy wykaz znajdował się między innymi w nauczaniu Soboru Florenckiego z XV wieku. Jeszcze wcześniej księgi te pojawiały się na listach synodów północnoafrykańskich, w łacińskiej Wulgacie, komentarzach ojców Kościoła oraz w liturgicznym czytaniu Pisma.
Jednocześnie nie trzeba udawać, że przed 1546 rokiem nie było żadnych wahań. Były. Niektórzy teologowie, idąc za rozróżnieniami św. Hieronima, zaznaczali szczególny status ksiąg nieobecnych w hebrajskim kanonie. Inni przyjmowali je bez takich zastrzeżeń. Trydent nie stworzył więc kanonu z niczego. Rozstrzygnął istniejącą dyskusję w Kościele katolickim i potwierdził, które księgi należy przyjmować w całości jako natchnione.
Te księgi nie wypełniają luki. One należą do historii zbawienia
Dla katolika księgi deuterokanoniczne nie są historycznym dodatkiem, który można przeczytać z ciekawości i odłożyć bez wpływu na rozumienie Biblii. Kościół czyta je w liturgii, głosi na ich podstawie słowo Boże i przyjmuje je jako część jednego Starego Testamentu.
Wnoszą do niego głosy, których trudno zastąpić krótkim streszczeniem. Księgi Machabejskie opowiadają o wierności Bogu w czasie prześladowania i wyrażają mocną nadzieję zmartwychwstania. Jeden z męczonych braci wyznaje:
Król świata jednak nas […] wskrzesi i ożywi do życia wiecznego.
(Biblia Tysiąclecia, 2 Mch 7,9)
Księga Mądrości patrzy poza pozorną klęskę śmierci:
A dusze sprawiedliwych są w ręku Boga i nie dosięgnie ich męka.
(Biblia Tysiąclecia, Mdr 3,1)
Tobiasz opowiada o modlitwie, małżeństwie, jałmużnie i Bożej opiece ukrytej pośród zwyczajnych oraz bolesnych wydarzeń. Judyta pokazuje odwagę kobiety, która w chwili zagrożenia swego ludu ufa Bogu bardziej niż ludzkiej przewadze. Syrach prowadzi przez mądrość codziennych decyzji, relacji i słów. Baruch pomaga odczytać wygnanie, grzech i pragnienie powrotu do Boga.
Te księgi pomagają także zobaczyć świat religijny i język, w którym dojrzewało oczekiwanie na Mesjasza. Łączą późniejsze dzieje Izraela z czasami Nowego Testamentu. Nie są jedynie pomostem między dwiema ważniejszymi częściami Biblii. Same należą do słowa Bożego przekazanego Kościołowi.
Najczęściej zadawane pytania o księgi deuterokanoniczne
Różne nazwy i odmienne spisy treści łatwo prowadzą do nieporozumień. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze wątpliwości bez zastępowania historii kanonu jednym prostym hasłem.
Ile jest ksiąg deuterokanonicznych w Biblii katolickiej?
Najczęściej mówi się o siedmiu księgach: Tobiasza, Judyty, Mądrości, Syracha, Barucha oraz 1 i 2 Machabejskiej. Do deuterokanonicznych części Starego Testamentu należą także greckie fragmenty Estery i Daniela.
Czy księgi deuterokanoniczne są tym samym co apokryfy?
Zależy od tradycji, która używa tego słowa. Protestanci często nazywają Apokryfami teksty uznawane przez katolików za deuterokanoniczne. W katolickim języku apokryfy oznaczają zwykle pisma pozostające poza kanonem, dlatego oba określenia nie są tu synonimami. Różnicę wyjaśnia szerzej artykuł Czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii?.
Czy wszystkie księgi deuterokanoniczne napisano po grecku?
Nie. Księga Mądrości i 2 Księga Machabejska powstały po grecku, ale Syrach został napisany po hebrajsku. Zachowały się także hebrajskie i aramejskie fragmenty Tobiasza. W przypadku niektórych ksiąg historia języka oryginalnego oraz zachowanych wersji jest bardziej złożona.
Czy Nowy Testament cytuje księgi deuterokanoniczne?
W Nowym Testamencie można wskazać podobieństwa języka, obrazów i myśli do tych ksiąg, na przykład w nauczaniu o męczeństwie, zmartwychwstaniu i Mądrości. Trudniej jednak znaleźć formułę równie jednoznaczną jak przy cytatach wprowadzanych słowami „napisano”. Sam brak takiej formuły nie rozstrzyga kanoniczności, ponieważ Nowy Testament nie cytuje bezpośrednio również części ksiąg uznawanych przez wszystkich chrześcijan za kanoniczne.
Czy prawosławni mają ten sam kanon Starego Testamentu co katolicy?
Nie zawsze. Kościoły prawosławne opierają Stary Testament na tradycji Septuaginty i zazwyczaj przyjmują księgi deuterokanoniczne, ale ich kanony mogą obejmować również pisma nieobecne w katolickim spisie. Dlatego podział nie sprowadza się do dwóch identycznych bloków: katolickiego i protestanckiego.
Czy katolik może uważać te księgi za mniej natchnione?
Nie. Kościół katolicki przyjmuje księgi Starego i Nowego Testamentu w całości, ze wszystkimi ich częściami, jako święte i kanoniczne. Określenie deuterokanoniczny opisuje historię rozpoznania kanonu, a nie niższy poziom natchnienia.
Od której księgi deuterokanonicznej najlepiej zacząć lekturę?
Dobrym początkiem może być Księga Tobiasza, jeśli szukamy zwartej opowieści o rodzinie, cierpieniu i Bożej opiece. Księga Mądrości prowadzi ku pytaniom o sprawiedliwość, śmierć i nieśmiertelność, a 1 i 2 Księga Machabejska pomagają poznać dramatyczne dzieje Izraela przed czasami Nowego Testamentu. Najlepszy wybór zależy więc od pytania, z którym otwieramy Biblię.
Jeden kanon, który Kościół otrzymał i rozpoznał
Różnica między Biblią katolicką a protestancką nie zaczęła się od drukarza, który przypadkiem opuścił kilka tytułów. Prowadzi przez żydowskie pisma okresu Drugiej Świątyni, grecką Septuagintę, modlitwę pierwszych chrześcijan, spory teologów i decyzje Kościoła podejmowane na przestrzeni stuleci.
Dla katolika odpowiedź pozostaje jasna: księgi deuterokanoniczne są natchnioną częścią Pisma Świętego. Nie stoją w przedsionku Biblii. Gdy Kościół czyta o matce i siedmiu synach, o Tobiaszu, Judycie albo duszach sprawiedliwych spoczywających w ręku Boga, nie sięga po religijny dodatek. Słucha słowa, które rozpoznał jako należące do otrzymanego depozytu wiary.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Mdr 3,1-9; 2 Mch 7,9; 2 Mch 12,43-45; Katechizm Kościoła Katolickiego, 105-108 i 120; Sobór Watykański II, Dei verbum, 8, 11 i 22; Sobór Trydencki, sesja IV, Dekret o przyjęciu ksiąg świętych i Tradycji apostolskich.



