Stare wydania Biblii potrafią zaskoczyć jeszcze przed pierwszym przeczytanym wersetem. Wystarczy zajrzeć do spisu treści albo sprawdzić, co znajduje się między Księgą Malachiasza a Ewangelią według św. Mateusza. W niektórych egzemplarzach przejście ze Starego do Nowego Testamentu nie jest tak bezpośrednie, jak moglibyśmy się spodziewać.
Spis treści
W tym miejscu zaczyna się historia osobnej części księgi, różnic między chrześcijańskimi kanonami i decyzji wydawców, które z czasem wpłynęły na wyobrażenie milionów czytelników o tym, jak Biblia Króla Jakuba wyglądała od początku. Dzisiejszy układ KJV nie jest bowiem wiernym odbiciem każdego szczegółu edycji wydrukowanej ponad cztery stulecia temu.
Jak wyglądało pierwsze wydanie King James Bible z 1611 roku?
Pierwsze wydanie King James Bible z 1611 roku zawierało apokryfy. Zostały umieszczone w osobnej części zatytułowanej The Bookes called Apocrypha, pomiędzy Starym a Nowym Testamentem. Nie były przypisami, luźnym dodatkiem dołączonym po latach ani tekstami ukrytymi na końcu tomu. Stanowiły wyraźnie wydzielony blok pierwodruku.
Przekład powstał z inicjatywy króla Jakuba I i został wydrukowany przez królewskiego drukarza Roberta Barkera. Dzisiaj nazywa się go najczęściej King James Version lub Biblią Króla Jakuba, natomiast w tradycji brytyjskiej funkcjonuje również określenie Authorized Version. Wydanie z 1611 roku było okazałym tomem przeznaczonym przede wszystkim do użytku kościelnego. Oprócz ksiąg biblijnych zawierało między innymi przedmowy, tablice genealogiczne i kalendarz czytań.
Układ księgi miał znaczenie. Najpierw wydrukowano księgi uznawane przez Kościół Anglii za kanoniczny Stary Testament, następnie część Apocrypha, a po niej Nowy Testament. Osobne miejsce sygnalizowało różnicę statusu, ale zarazem potwierdzało, że teksty te uznawano za warte tłumaczenia, drukowania i czytania.
Dlatego zdanie, że pierwotna Biblia Króla Jakuba była po prostu Biblią 66-księgową, jest historycznie niepełne. Przy popularnym sposobie liczenia 39 ksiąg Starego Testamentu, 27 ksiąg Nowego Testamentu oraz 14 pozycji części Apocrypha otrzymuje się 80 ksiąg. Trzeba jednak pamiętać, że liczba zależy od sposobu dzielenia i nazywania niektórych tekstów.
Jakie księgi znajdowały się w części Apocrypha?
W wydaniu z 1611 roku część Apocrypha obejmowała czternaście pozycji. Ich angielskie nazwy i podział nie zawsze odpowiadają temu, co czytelnik zna ze współczesnej Biblii katolickiej:
- 1 Esdras;
- 2 Esdras;
- Tobit;
- Judith;
- The Rest of Esther, czyli greckie dodatki do Księgi Estery;
- Wisdom of Solomon, czyli Księga Mądrości;
- Ecclesiasticus, czyli Mądrość Syracha;
- Baruch wraz z Listem Jeremiasza;
- The Song of the Three Holy Children, czyli Modlitwa Azariasza i Pieśń Trzech Młodzieńców;
- The History of Susanna;
- Bel and the Dragon;
- The Prayer of Manasses;
- 1 Maccabees;
- 2 Maccabees.
Trzy teksty związane z Księgą Daniela, czyli Pieśń Trzech Młodzieńców, historia Zuzanny oraz Bel i smok, zostały wydrukowane jako osobne pozycje. W Biblii katolickiej są one częściami Księgi Daniela. Podobnie dodatki do Estery nie funkcjonują w katolickim kanonie jako odrębna księga.
Nazwy 1 Esdras i 2 Esdras mogą być mylące. Nie należy ich utożsamiać ze współczesnymi protestanckimi księgami Ezdrasza i Nehemiasza. W starszym nazewnictwie łacińskim teksty te występowały również jako 3 i 4 Księga Ezdrasza.
Słowo apokryfy ma przy tym różne znaczenia w zależności od tradycji. Więcej o tym rozróżnieniu wyjaśnia artykuł o tym, czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii. W przypadku KJV termin Apocrypha oznacza konkretną część dawnych protestanckich wydań Biblii, a nie jeden uniwersalny katalog wszystkich pozakanonicznych pism religijnych.
Czy traktowano je tak samo jak pozostałe księgi Biblii?
Nie. Sama obecność tekstu w jednym tomie nie oznaczała równego statusu kanonicznego. Kościół Anglii wyjaśnił swoje stanowisko jeszcze przed publikacją KJV w VI artykule Trzydziestu dziewięciu artykułów religii. Księgi te mogły być czytane jako przykład życia i pouczenie obyczajów, ale nie miały służyć do ustanawiania doktryny.
To stanowisko pomaga zrozumieć architekturę wydania z 1611 roku. Apocrypha nie została włączona w ciąg ksiąg Starego Testamentu, jak ma to miejsce w Biblii katolickiej, lecz otrzymała wydzielone miejsce pomiędzy testamentami. Dla ówczesnego anglikanina taki układ nie musiał być sprzeczny: tekst mógł być obecny w Biblii, wykorzystywany w czytaniach i ceniony, a jednocześnie nie należeć do kanonu służącego jako podstawa doktryny.
Wczesny protestantyzm nie wszędzie reagował na te księgi natychmiastowym usunięciem. Wiele Biblii protestanckich XVI i XVII wieku zachowywało je w osobnej sekcji. Podobny układ występował wcześniej między innymi w Biblii Lutra i angielskiej Biblii genewskiej. Spór dotyczył więc nie tylko tego, czy teksty wolno czytać, lecz przede wszystkim czy są natchnioną częścią Pisma Świętego i czy można na nich opierać nauczanie wiary.
Z katolickiego punktu widzenia siedem ksiąg deuterokanonicznych oraz greckie części Estery i Daniela są natchnionym słowem Bożym. Katechizm wymienia je w kanonie Starego Testamentu razem z pozostałymi księgami. Określenie deuterokanoniczne odnosi się do historii rozpoznania i dyskusji nad ich statusem, a nie do niższego stopnia natchnienia.
Ta różnica nie powstała przez sam gest drukarza. Wiąże się z dłuższą historią rozpoznawania kanonu, tradycją Septuaginty, recepcją ksiąg w Kościele oraz sporami czasu reformacji. Szersze tło przedstawia tekst o tym, jak powstał kanon Biblii.
Kiedy zaczęto drukować Biblię Króla Jakuba bez apokryfów?
Pierwsze wydania KJV bez części Apocrypha pojawiły się w XVII wieku, około 1666 roku. Nie oznacza to jednak, że właśnie wtedy wszystkie Biblie Króla Jakuba nagle straciły te księgi. Przez długi czas na rynku krążyły zarówno egzemplarze z Apocrypha, jak i wydania bez niej.
Wcześniej, w 1644 roku, purytański Długi Parlament zakazał publicznego czytania apokryfów w kościołach. Dwa lata później Westminsterskie wyznanie wiary odrzuciło ich kanoniczny autorytet i zrównało ich znaczenie dla Kościoła z innymi ludzkimi pismami. Było to stanowisko nurtu reformowanego, bardziej radykalne niż historyczna formuła anglikańska dopuszczająca lekturę dla pouczenia.
Kolejnym etapem była pierwsza kompletna angielska Biblia wydrukowana w Ameryce Północnej w 1782 roku. Tak zwana Biblia Aitkena, oparta na KJV, nie zawierała Apocrypha. Nadal nie był to jednak koniec wydań z tymi tekstami.
Największa zmiana nastąpiła w XIX wieku wraz z rozwojem towarzystw biblijnych. British and Foreign Bible Society, założone w 1804 roku, miało rozpowszechniać tanie egzemplarze Pisma na ogromną skalę. Po ostrym sporze, nazywanym Apocrypha Controversy, w 1826 roku przyjęło zasadę, że jego środki nie będą przeznaczane na druk wydań zawierających apokryfy. American Bible Society podjęło podobną decyzję w 1827 roku.
Dlatego trudno wskazać jedną datę, kiedy apokryfy zostały usunięte z Biblii Króla Jakuba. Proces zaczął się znacznie wcześniej niż w XIX wieku, ale decyzje towarzystw biblijnych sprawiły, że wydanie 66-księgowe stało się masowym standardem. Popularna data 1885, powtarzana czasem jako moment usunięcia Apocrypha z KJV, nadmiernie upraszcza historię. Wydania bez tej części istniały już od około dwóch stuleci.
Dlaczego współczesne wydania KJV zwykle ich nie zawierają?
Nie zdecydował o tym jeden władca, jeden sobór ani jedno polecenie skierowane do wszystkich wydawców. Zadziałało kilka czynników, które z czasem wzajemnie się wzmocniły.
Pierwszym była protestancka nauka o kanonie. W tradycjach reformowanych apokryfy nie miały statusu Pisma Świętego. W miarę jak Biblia Króla Jakuba stawała się popularna również poza Kościołem Anglii, wydania bez tej części lepiej odpowiadały oczekiwaniom purytanów, prezbiterian, baptystów i innych wspólnot protestanckich.
Drugim czynnikiem były koszty. Usunięcie kilkuset stron zmniejszało zużycie papieru, koszt druku, wagę tomu i cenę transportu. Dla towarzystw rozprowadzających setki tysięcy egzemplarzy różnica była ogromna. Ten ekonomiczny argument nie rozstrzygał sporu o natchnienie, ale silnie wpływał na praktykę wydawniczą.
Trzecim była skala dystrybucji. Kiedy wielkie organizacje misyjne i biblijne zaczęły rozpowszechniać KJV w wersji 66-księgowej, właśnie taki układ utrwalił się jako normalny. Z czasem wielu czytelników przestało wiedzieć, że pierwodruk z 1611 roku wyglądał inaczej.
Nie znaczy to, że część Apocrypha zniknęła bezpowrotnie. Także dzisiaj istnieją wydania KJV, które ją przywracają, w tym edycje historyczne i naukowe. Brak apokryfów jest cechą większości współczesnych wydań KJV, a nie niezmienną właściwością tego przekładu od 1611 roku.
Czy apokryfy KJV są tym samym co katolickie księgi deuterokanoniczne?
Nie są dokładnie tym samym zbiorem, choć znaczna część tekstów się pokrywa. Różni się także sposób ich uporządkowania i, co najważniejsze, nadawany im status.
| Teksty z części Apocrypha KJV | Status w Biblii katolickiej |
|---|---|
| Tobiasz, Judyta, Mądrość, Mądrość Syracha, Baruch, 1 i 2 Machabejska | Księgi deuterokanoniczne należące do kanonu Starego Testamentu |
| Dodatki do Estery | Kanoniczne części Księgi Estery |
| Pieśń Trzech Młodzieńców, Zuzanna, Bel i smok | Kanoniczne części Księgi Daniela |
| 1 Esdras, 2 Esdras, Modlitwa Manassesa | Nie należą do katolickiego kanonu Pisma Świętego |
W katolickim Starym Testamencie księgi deuterokanoniczne nie tworzą oddzielnej półki umieszczonej między testamentami. Znajdują się wśród pozostałych ksiąg zgodnie z ich miejscem i gatunkiem. Baruch występuje wśród proroków, Mądrość i Mądrość Syracha wśród ksiąg mądrościowych, a Machabejskie wśród ksiąg historycznych.
Różnica jest więc większa niż kwestia tytułu. Dla katolików księgi deuterokanoniczne są natchnione i kanoniczne. W historycznym anglikanizmie księgi części Apocrypha mogły służyć lekturze i pouczeniu, lecz nie stanowiły podstawy doktryny. W wielu późniejszych nurtach protestanckich zrezygnowano nawet z ich regularnego drukowania.
Z tego powodu nieprecyzyjne jest zarówno stwierdzenie, że pierwsza KJV nie zawierała tych tekstów, jak i twierdzenie, że jej wydawcy uznawali wszystkie za kanoniczne w katolickim sensie. Biblia Króla Jakuba z 1611 roku rzeczywiście zawierała Apocrypha, lecz jako wyodrębniony zbiór o innym statusie. Późniejsze wydania traciły tę część stopniowo, a masowe pomijanie utrwaliło się przede wszystkim pod wpływem protestanckiej nauki o kanonie, działalności towarzystw biblijnych i kosztów druku.
Najczęstsze pytania o apokryfy w Biblii Króla Jakuba
Historia KJV bywa streszczana jednym zdaniem o dodaniu albo usunięciu ksiąg. Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze szczegóły i pomagają odróżnić pierwodruk z 1611 roku od późniejszego standardu wydawniczego.
Czy pierwsza Biblia Króla Jakuba miała 80 ksiąg?
Tak można ją opisać, jeśli osobno policzymy 39 ksiąg protestanckiego Starego Testamentu, 14 pozycji w części Apocrypha i 27 ksiąg Nowego Testamentu. Liczba 80 zależy jednak od przyjętego podziału, ponieważ część tekstów, które KJV drukowała osobno, w Biblii katolickiej stanowi fragmenty Estery i Daniela.
Czy król Jakub kazał usunąć apokryfy?
Nie. Wydanie przygotowane za panowania Jakuba I i opublikowane w 1611 roku zawierało całą osobną część Apocrypha. Pierwsze wydania bez niej pojawiły się dopiero kilkadziesiąt lat później.
Czy Kościół katolicki dodał księgi deuterokanoniczne po reformacji?
Nie. Księgi te były obecne w starożytnej Septuagincie, łacińskiej tradycji biblijnej i życiu Kościoła na długo przed reformacją. Sobór Trydencki uroczyście potwierdził ich kanoniczność w XVI wieku w odpowiedzi na spór, ale nie stworzył wtedy nowych ksiąg ani nie dopisał ich do wcześniej pustej Biblii. Podobnie Sobór Nicejski nie wybrał ksiąg Biblii, choć taki mit często pojawia się w popularnych opowieściach o kanonie.
Czy można dziś kupić KJV z apokryfami?
Tak. Dostępne są współczesne wydania Biblii Króla Jakuba zawierające część Apocrypha, zwłaszcza edycje naukowe, historyczne i przeznaczone dla tradycji, które nadal korzystają z tych tekstów. Nie są jednak tak powszechne jak wydania 66-księgowe.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Katechizm Kościoła Katolickiego 120; VI artykuł Trzydziestu dziewięciu artykułów religii; pierwsze wydanie Authorized Version z 1611 roku.



