Na starej pergaminowej karcie tekst zaczyna się w połowie zdania. Nie wiemy, co znajdowało się wcześniej. Autor mówi już o Ewangeliach, jakby rozmowa trwała od dawna, a my weszliśmy do pomieszczenia kilka chwil za późno.
Potem pojawiają się dobrze znane imiona: Łukasz, Jan, Paweł. Obok nich stoją jednak księgi, których nie znajdziemy w dzisiejszym Nowym Testamencie. Innych, należących obecnie do kanonu, w zachowanym tekście brakuje.
Spis treści
Osiemdziesiąt pięć nierównych łacińskich linii otwiera widok na czas, gdy chrześcijanie mieli już wyraźny zbiór pism apostolskich, lecz granice tego zbioru nie wszędzie wyglądały identycznie. Ten uszkodzony dokument nazywamy Fragmentem Muratoriego.
Najkrótsza odpowiedź: Fragment Muratoriego bywa nazywany najstarszą zachowaną listą ksiąg Nowego Testamentu, ale takie określenie jest prawdziwe tylko wtedy, gdy przyjmiemy jego tradycyjne datowanie na koniec II wieku. Ponieważ część badaczy przesuwa powstanie tekstu na IV wiek, bezpieczniej mówić o jednym z najstarszych i najważniejszych świadectw kształtowania się kanonu Nowego Testamentu.
Osiemdziesiąt pięć linii zamiast gotowego spisu treści
Fragment Muratoriego nie jest księgą biblijną ani dokumentem soborowym. To zachowana część anonimowego tekstu, który omawia pisma uznawane, czytane, kwestionowane lub odrzucane przez chrześcijan. Przypomina komentowany przewodnik po księgach bardziej niż współczesny spis treści.
Znany nam tekst znajduje się w łacińskim rękopisie pochodzącym prawdopodobnie z VII lub VIII wieku. Kodeks należał wcześniej do klasztoru w Bobbio, a później trafił do Biblioteki Ambrozjańskiej w Mediolanie. Około 1700 roku odnalazł go włoski historyk i bibliotekarz Ludovico Antonio Muratori, który opublikował znalezisko w 1740 roku. Od jego nazwiska pochodzi nazwa dokumentu. Muratori nie był więc autorem starożytnego wykazu.
Łacina rękopisu jest trudna, pełna błędów kopisty i miejsc o niepewnym znaczeniu. Wielu badaczy uważa, że zachowany tekst jest przekładem wcześniejszego oryginału greckiego. Początek zaginął, a zakończenie urywa się nagle. To ważne, ponieważ brak nazwy księgi nie zawsze musi oznaczać jej świadome odrzucenie.
Data dokumentu została ukryta w zdaniu o Hermasie
Przez długi czas Fragment Muratoriego datowano najczęściej na około 170-200 rok i łączono z Rzymem. Najmocniejszym śladem jest wzmianka o autorze Pasterza Hermasa. Dokument stwierdza, że Hermas napisał swoje dzieło bardzo niedawno, za czasów biskupa Rzymu Piusa, którego pontyfikat przypadał na połowę II wieku.
Pasterza zaś napisał Hermas bardzo niedawno, w naszych czasach, w mieście Rzymie, gdy na stolicy tamtejszego Kościoła zasiadał jego brat, biskup Pius.
(Fragment Muratoriego, w. 73-77, tłumaczenie własne)
Za wczesną datą przemawiają również polemiki z Marcjonem, Walentynem i innymi nurtami szczególnie żywymi w II wieku. Do zachodniego środowiska pasowałby natomiast brak Listu do Hebrajczyków, który na Wschodzie został przyjęty wcześniej niż w części Kościołów zachodnich.
Sprawa nie jest jednak zamknięta. Zachowany rękopis powstał wiele stuleci później, sam łaciński przekład bywa datowany na koniec IV lub początek V wieku, a część uczonych uważa, że również treść dokumentu mogła zostać ułożona dopiero w IV wieku. Zwrot o czasach Piusa interpretują wtedy jako historyczne odniesienie autora, nie informację, że pisał on niewiele później.
Dlatego odpowiedź na pytanie o najstarszą listę musi pozostać ostrożna. Bo jeżeli pierwotny tekst powstał pod koniec II wieku, Fragment Muratoriego jest najstarszym zachowanym tak obszernym wykazem ksiąg przyszłego Nowego Testamentu. Jeżeli powstał w IV wieku, pierwszeństwo trzeba rozumieć inaczej. Sam rękopis, który dziś posiadamy, nie pochodzi z II wieku.
Cztery Ewangelie i listy Pawła tworzą już wyraźny rdzeń
Mimo uszkodzeń dokument pokazuje zbiór zaskakująco bliski dzisiejszemu Nowemu Testamentowi. Początek urywa się przy słowach odnoszonych do Ewangelii według św. Marka. Następnie autor nazywa Ewangelię według św. Łukasza trzecią, a Ewangelię według św. Jana czwartą. Wynika z tego, że wcześniej omawiał Ewangelię według św. Mateusza i Ewangelię według św. Marka.
Fragment wymienia lub wyraźnie poświadcza:
| Grupa pism | Księgi rozpoznawalne w zachowanym tekście |
|---|---|
| Ewangelie | Mateusza, Marka, Łukasza i Jana |
| Dzieje | Dzieje Apostolskie |
| Listy Pawła do wspólnot | Rzymian, 1 i 2 Koryntian, Galatów, Efezjan, Filipian, Kolosan, 1 i 2 Tesaloniczan |
| Listy Pawła do osób | Filemona, Tytusa, 1 i 2 Tymoteusza |
| Listy katolickie | List Judy oraz listy związane z imieniem Jana |
| Apokalipsy | Apokalipsę św. Jana oraz, z zastrzeżeniem, Apokalipsę Piotra |
Autor zna więc cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie i trzynaście listów Pawła. Nie traktuje listów apostolskich jak zwykłej korespondencji. Pisze, że są otaczane czcią w Kościele i służą jego nauczaniu.
Taki stosunek do listów Pawła nie pojawił się dopiero wraz z późnymi wykazami kanonicznymi. Już Drugi List św. Piotra zestawia je z innymi Pismami:
Są w nich trudne do zrozumienia pewne sprawy […] tak samo jak i inne Pisma.
(Biblia Tysiąclecia, 2 P 3,16)
Ten werset nie podaje kompletnego spisu Nowego Testamentu. Pokazuje jednak, że pisma apostolskie zaczęto odczytywać jako autorytatywne jeszcze przed powstaniem późniejszych, zamkniętych katalogów.
W dokumencie pojawia się także Księga Mądrości, znana w tradycji katolickiej jako księga Starego Testamentu. Jej obecność pośród rozważań o pismach kościelnych przypomina, że Fragment Muratoriego nie jest nowoczesną tabelą z dwiema szczelnie oddzielonymi kolumnami: kanoniczne i niekanoniczne.
Puste miejsca na liście nie mają jednego wyjaśnienia
W zachowanej części Fragmentu Muratoriego nie wymieniono Listu do Hebrajczyków, Listu św. Jakuba oraz Pierwszego i Drugiego Listu św. Piotra. Status Trzeciego Listu św. Jana jest mniej jasny. Tekst wcześniej przywołuje Pierwszy List św. Jana, a później wspomina dwa listy noszące imię Jana. Z powodu trudnej łaciny i uszkodzeń nie ma pełnej zgody, czy autor znał dwa, czy wszystkie trzy dzisiejsze Listy Janowe.
Nie należy automatycznie wnioskować, że każda niewymieniona księga została uznana za fałszywą. Możliwe są co najmniej trzy wyjaśnienia: pismo nie było jeszcze powszechnie przyjmowane w środowisku autora, kopista pominął część tekstu albo interesujący nas fragment nie zachował całej pierwotnej wypowiedzi. W przypadku Listu do Hebrajczyków lokalna różnica w recepcji jest szczególnie prawdopodobna.
Dokument odrzuca natomiast wprost listy do Laodycejczyków i Aleksandryjczyków krążące pod imieniem Pawła, łącząc je z nauką Marcjona. To pokazuje, że autor nie tylko zbierał popularne teksty. Odróżniał pisma uznane za apostolskie od utworów, które uważał za późne lub fałszywie przypisane apostołom.
Jeśli chcesz zobaczyć, jak podobne wątpliwości wyglądały w szerszej historii, pomocny będzie artykuł Jakie księgi prawie znalazły się w Nowym Testamencie?.
Apokalipsa Piotra zatrzymała się na progu kościelnej lektury
Największe zdziwienie budzi obecność Apokalipsy Piotra. Dokument zestawia ją z Apokalipsą św. Jana, a zarazem odnotowuje sprzeciw wobec jej publicznego czytania:
Przyjmujemy jedynie Apokalipsy Jana i Piotra, choć niektórzy z nas nie chcą, aby tę drugą czytano w Kościele.
(Fragment Muratoriego, w. 71-73, tłumaczenie własne)
Nie oznacza to, że Apokalipsa Piotra należała kiedyś do powszechnie ustalonego Nowego Testamentu, a później została z niego usunięta. Zdanie odsłania raczej spór o status tekstu. Część chrześcijan darzyła go szacunkiem, lecz inni nie zgadzali się, by odczytywać go podczas zgromadzenia liturgicznego. Granica pomiędzy lekturą budującą a księgą czytaną w Kościele miała realne znaczenie.
Chodzi o starożytną grecką Apokalipsę Piotra przedstawiającą wizje losu sprawiedliwych i grzeszników, a nie o każdy późniejszy utwór noszący imię apostoła. Więcej o jej treści i drodze poza kanonem przeczytasz we wpisie Apokalipsa Piotra – wizja nieba i piekła, która niemal znalazła się w Biblii.
Pasterz Hermasa mógł budować wiarę, lecz nie należał do Apostołów
Jeszcze wyraźniejszą granicę autor stawia przy Pasterzu Hermasa. Dzieło było cenione i zalecane do czytania. Nie mogło jednak zostać postawione w jednym szeregu z prorokami i apostołami, ponieważ powstało już po epoce apostolskiej.
To rozróżnienie jest niezwykle ważne. Pożyteczna książka chrześcijańska nie staje się przez samą popularność Pismem Świętym. Fragment Muratoriego nie kwestionuje wartości duchowej Pasterza. Ocenia jego miejsce i wskazuje, że publiczna lektura kościelna podlega innym kryteriom niż prywatne korzystanie z budującego tekstu.
W tej krótkiej uwadze widzimy jeden z czynników rozpoznawania kanonu: związek pisma z czasem i świadectwem Apostołów. Więcej o samym dziele znajdziesz w artykule Pasterz Hermasa. Księga czytana przez pierwszych chrześcijan, której nie ma w Biblii.
Kanon dojrzewał przez rozpoznawanie, a nie przez jedną tajną decyzję
Fragment Muratoriego nie pokazuje chaosu, w którym każda wspólnota posiadała zupełnie inną Biblię. Nie dowodzi też, że pełny dzisiejszy kanon 27 ksiąg był już wszędzie ostatecznie zamknięty. Pokazuje sytuację bardziej złożoną: istniał szeroko rozpoznawalny rdzeń oraz mniejsza grupa pism, których status nadal wymagał rozeznania.
Wyraźny rdzeń tworzyły cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie i zasadniczy zbiór listów Pawła. Na obrzeżach pozostawały niektóre listy katolickie i pisma apokaliptyczne. Oceniano ich związek z Apostołami, zgodność z przekazaną wiarą, użycie w Kościołach oraz przydatność do publicznego czytania. Kryteria te nie zawsze występowały jako gotowa lista, lecz widać je w sposobie, w jaki starożytni autorzy mówią o poszczególnych księgach.
Z katolickiej perspektywy Kościół nie nadał natchnienia wybranym przez siebie tekstom. W Tradycji apostolskiej rozpoznawał księgi, które otrzymał jako natchnione Słowo Boże. Katechizm ujmuje to zwięźle: to dzięki Tradycji apostolskiej Kościół rozeznał, które pisma należy włączyć do wykazu ksiąg świętych (KKK 120).
Nie dokonało się to podczas jednego głosowania. Sobór Nicejski nie ustalił spisu ksiąg Biblii, o czym szerzej piszemy w artykule Czy na Soborze Nicejskim wybrano księgi Biblii?. Ważnym późniejszym świadectwem jest natomiast 39. List Wielkanocny św. Atanazego z 367 roku, zawierający najstarszy zachowany wykaz dokładnie tych 27 ksiąg Nowego Testamentu, które znamy dzisiaj. Sam Atanazy nie stworzył jednak kanonu. Dokumentował i porządkował tradycję rozpoznawaną w Kościele. Ten etap opisuje tekst Atanazy z Aleksandrii i 27 ksiąg Nowego Testamentu. Czy jeden biskup wybrał Biblię?.
Fragment Muratoriego jest cenny właśnie dlatego, że nie wygładza tej historii. Zachowuje ślady zgody, pytań i granic stawianych między pismami. Nie daje nam fotografii gotowego tomu leżącego na ołtarzu. Pozwala raczej zajrzeć do chwili, gdy Kościół rozpoznawał głos Apostołów pośród wielu krążących tekstów. Szerzej cały proces przedstawiamy w artykule Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione?.
Najczęściej zadawane pytania o Fragment Muratoriego
Uszkodzony dokument pozostawia kilka pytań, na które nie da się odpowiedzieć jednym pewnym zdaniem. Poniższe wyjaśnienia oddzielają to, co wynika z rękopisu, od późniejszych hipotez badaczy.
Kto napisał Fragment Muratoriego?
Autor pozostaje nieznany. Próbowano przypisywać tekst różnym starożytnym pisarzom kościelnym, ale żadna propozycja nie została przekonująco potwierdzona. Nazwa pochodzi od Ludovica Antonia Muratoriego, który odnalazł i opublikował rękopis.
Dlaczego dokument nazywa się fragmentem?
Nie zachował się jego początek, a końcowe zdanie także urywa się bez zakończenia. Tekst obejmuje 85 linii łacińskiego rękopisu. Możliwe, że pierwotnie stanowił część większego omówienia pism używanych w Kościele.
Czy Fragment Muratoriego wymienia Ewangelię Mateusza i Marka?
Ich nazwy nie zachowały się w brakującym początku. Skoro jednak Łukasz zostaje nazwany trzecią Ewangelią, a Jan czwartą, wcześniejsze miejsca zajmowały niemal na pewno Ewangelie Mateusza i Marka.
Czy jest starszy od wykazu Marcjona?
Marcjon już około połowy II wieku posługiwał się ograniczonym zbiorem obejmującym przeredagowaną Ewangelię i listy Pawła. Jego wykaz byłby wcześniejszy, lecz znamy go głównie z polemik innych autorów i nie był on katalogiem przyjętym przez Kościół. Dlatego określenie najstarsza lista zależy także od tego, jaki rodzaj wykazu mamy na myśli.
Jakich ksiąg dzisiejszego Nowego Testamentu brakuje?
W zachowanym tekście nie ma Listu do Hebrajczyków, Listu św. Jakuba oraz Pierwszego i Drugiego Listu św. Piotra. Obecność Trzeciego Listu św. Jana pozostaje dyskusyjna. Ze względu na uszkodzenia dokumentu sam brak wzmianki nie zawsze dowodzi odrzucenia księgi.
Czy Apokalipsa Piotra należała kiedyś do Biblii?
Była ceniona przez część starożytnych chrześcijan i znalazła się we Fragmencie Muratoriego, ale nawet dokument odnotowuje sprzeciw wobec jej publicznego czytania. Nie weszła do ostatecznie rozpoznanego kanonu Nowego Testamentu.
Jaki jest najstarszy zachowany wykaz dokładnie 27 ksiąg Nowego Testamentu?
Najstarszym znanym dokumentem wymieniającym dokładnie obecne 27 ksiąg jest 39. List Wielkanocny św. Atanazego z Aleksandrii z 367 roku. Nie oznacza to, że wszystkie te księgi zaczęto czytać dopiero w IV wieku. Większość była uznawana znacznie wcześniej.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Pismo Święte: 2 P 3,15-16; Katechizm Kościoła Katolickiego, 120; źródło historyczne: Fragment Muratoriego, w. 1-85.



