Jerozolima była pełna pielgrzymów, a miasto przeżywało czas Paschy. Ewangeliczne opisy ostatnich godzin Jezusa prowadzą jednak poza świąteczny tłum: do ogrodu, na dziedziniec arcykapłana i przed rzymski trybunał. Między nocnym pojmaniem a wyprowadzeniem skazańca za miasto zapadły decyzje, których skutki sięgnęły daleko poza tamten dzień.
Spis treści
Ewangelie zachowały nazwy miejsc, imiona urzędników, słowa oskarżenia i porę zbliżającego się szabatu. Gdy próbujemy ułożyć z tych relacji dokładny harmonogram, nie wszystko daje się jednak dopasować z precyzją współczesnego protokołu sądowego.
Dziś krzyż kojarzy się z chrześcijaństwem niemal natychmiast. Wtedy był rzymskim narzędziem egzekucji i publicznego upokorzenia. Droga do odpowiedzi na pytanie o ukrzyżowanie Jezusa prowadzi więc przez pałac arcykapłana, pretorium Piłata, zatłoczone ulice i miejsce straceń poza ówczesnymi murami miasta.
Od pojmania Jezusa do oskarżenia przed Piłatem
Wszystkie cztery Ewangelie prowadzą najpierw do ogrodu po drugiej stronie potoku Cedron, utożsamianego z Getsemani. Jezus zostaje tam pojmany nocą po Ostatniej Wieczerzy. Relacje różnią się w rozłożeniu akcentów, ale zgodnie wskazują, że zatrzymanie nie było przypadkową interwencją. Uczestniczyli w nim ludzie związani z władzami świątynnymi, a Judasz wskazał Jezusa.
U synoptyków, czyli Mateusza, Marka i Łukasza, ważne miejsce zajmuje przesłuchanie przed arcykapłanem oraz zgromadzeniem starszych. Jan opisuje najpierw doprowadzenie Jezusa do Annasza, a następnie do Kajfasza. Nie są to stenogramy jednego nowoczesnego procesu. Ewangelistów interesuje zarówno przebieg wydarzeń, jak i odpowiedź na pytanie, kim jest oskarżony.
W kręgu władz religijnych spór dotyczy słów i roszczeń Jezusa, w tym Jego mesjańskiej godności oraz relacji z Bogiem. Przed rzymskim prefektem ciężar oskarżenia przesuwa się jednak na pole polityczne. Pojawia się tytuł Króla żydowskiego, który Rzym mógł odczytać jako pretensję do władzy i zagrożenie dla porządku cesarskiego.
Kto skazał Jezusa: Sanhedryn czy rzymski prefekt?
Zaangażowanie części jerozolimskich elit świątynnych nie zmienia faktu, że wyrok prowadzący do ukrzyżowania wydał Poncjusz Piłat, a egzekucję przeprowadzili rzymscy żołnierze. Ukrzyżowanie było karą rzymską. Napis z podaną winą, umieszczony nad skazańcem, również wskazywał na polityczny charakter sprawy: Jezus został przedstawiony jako Król żydowski.
Ewangelie pokazują Piłata jako urzędnika, który dostrzega problem z oskarżeniem, a mimo to ustępuje pod naciskiem i wydaje Jezusa na śmierć. Nie należy z tego czynić obrazu niewinnego, bezradnego obserwatora. To Piłat dysponował władzą rzymskiego prefekta, zatwierdził karę i przekazał skazańca żołnierzom. Tylko Łukasz dodaje epizod odesłania Jezusa do Heroda Antypasa, ponieważ oskarżony pochodził z Galilei.
Odpowiedzialności za śmierć Jezusa nie wolno przenosić na cały naród żydowski, ani tym bardziej na Żydów żyjących w późniejszych epokach. Same Ewangelie wymieniają żydowskich uczniów Jezusa, kobiety idące za Nim, Józefa z Arymatei, Nikodema oraz osoby wśród elit, które nie podzielały wrogości wobec Niego. Katechizm Kościoła Katolickiego wyraźnie odrzuca zbiorową winę Żydów i przypomina o złożoności procesu Jezusa.
Od biczowania do Golgoty
Po wydaniu wyroku Jezus zostaje ubiczowany i wyszydzony przez żołnierzy. Purpurowy płaszcz, korona cierniowa oraz szydercze pozdrowienia tworzą okrutną parodię królewskiego hołdu. Następnie skazańca wyprowadzono na miejsce nazywane Golgotą, czyli Miejscem Czaszki.
Jan pisze, że Jezus wyszedł, niosąc krzyż. Synoptycy wspominają Szymona z Cyreny, którego żołnierze przymusili do niesienia krzyża za Jezusem. Relacje można odczytać jako opis kolejnych etapów drogi, lecz nie pozwalają ustalić, jak długo każdy z nich niósł drewnianą belkę. Rzymska praktyka nie miała jednego niezmiennego scenariusza dla wszystkich prowincji i wszystkich skazańców.
A była godzina trzecia, gdy Go ukrzyżowali.
(Biblia Tysiąclecia, Mk 15,25)
W dawnej rachubie dnia godzina trzecia oznaczała mniej więcej poranek, w przybliżeniu okolice dziewiątej. Nie należy jednak czytać tej informacji jak zapisu z zegara zsynchronizowanego co do minuty. Starożytni dzielili dzień na szersze odcinki, a przekaz Ewangelii ma własny rytm narracyjny.
Jak wyglądało ukrzyżowanie w Imperium Rzymskim?
Krzyżowanie należało do najbardziej hańbiących kar stosowanych przez Rzym. Wymierzano je przede wszystkim niewolnikom, buntownikom, rozbójnikom i osobom pozbawionym przywilejów obywatela rzymskiego. Egzekucja odbywała się publicznie. Miała nie tylko zabić skazańca, ale również odstraszyć wszystkich, którzy widzieli jego bezsilność.
Skazaniec mógł być przywiązywany lub przybijany do drewnianej konstrukcji. Kształt krzyża, sposób mocowania ciała i czas trwania agonii nie zawsze były takie same. Znaleziska archeologiczne z Judei potwierdzają używanie gwoździ podczas ukrzyżowań, lecz nie dają podstaw do odtworzenia z pełną pewnością ułożenia ciała Jezusa. Również próby wskazania jednej, dokładnej medycznej przyczyny Jego śmierci wykraczają poza to, co pozwalają stwierdzić źródła.
Ewangelie są zgodne co do zasadniczego przebiegu: Jezus został ukrzyżowany między dwoma innymi skazańcami, żołnierze podzielili Jego szaty, a nad Nim umieszczono tytuł winy. Przy krzyżu znajdowały się kobiety związane z Jezusem. Jan wymienia także Jego Matkę i umiłowanego ucznia. Po śmierci ciało zostało zdjęte przed rozpoczęciem szabatu i złożone w grobie dzięki staraniom Józefa z Arymatei.
Jeśli czytelnik szuka nie rekonstrukcji historycznej, ale modlitewnego przejścia tą drogą, osobnym materiałem są rozważania Drogi Krzyżowej od wyroku Piłata do ciszy grobu.
Dlaczego rozważa się rok 30 lub 33?
Ewangelie nie podają roku ukrzyżowania w naszym systemie datowania. Wiemy jednak, że Jezus zginął za rządów cesarza Tyberiusza, gdy Poncjusz Piłat był prefektem Judei, a Kajfasz pełnił urząd arcykapłana. To zawęża możliwy przedział. Dalsze obliczenia łączą relacje o piątku i święcie Paschy z rekonstrukcją żydowskiego kalendarza księżycowego.
Jeżeli przyjmie się chronologię Janową i szuka piątku przypadającego 14 dnia miesiąca Nisan, dwie najczęściej wskazywane daty to:
- 7 kwietnia 30 roku;
- 3 kwietnia 33 roku.
Są to daty podawane w kalendarzu juliańskim, a nie w używanym obecnie kalendarzu gregoriańskim. Sam numer roku nie oznacza też, że Jezus miał wtedy dokładnie 30 albo 33 lata.
Rok 30 lepiej pasuje do rekonstrukcji zakładającej krótszy okres publicznej działalności Jezusa. Rok 33 wybierają częściej autorzy przyjmujący dłuższą działalność oraz określone odczytanie danych chronologicznych z Ewangelii Jana. Obliczenia astronomiczne mogą wskazać, kiedy przypadała pełnia, ale nie usuwają wszystkich problemów. Początek miesiąca ustalano na podstawie obserwacji księżyca, a decyzja o dodaniu miesiąca przestępnego nie była zapisana w zachowanym kalendarzu z tamtego roku.
Dlatego rok 30 i rok 33 są mocnymi propozycjami, nie datami udowodnionymi ponad wszelką wątpliwość. Część badaczy uważa nawet, że źródła pozwalają mówić jedynie o śmierci Jezusa w pobliżu Paschy, prawdopodobnie między 29 a 34 rokiem. Podobną ostrożność trzeba zachować przy próbie ustalenia dokładnego dnia miesiąca.
Czy Jezus umarł w dzień Paschy?
Wszystkie Ewangelie łączą śmierć Jezusa z Paschą i zgodnie umieszczają pogrzeb przed szabatem. Różnią się jednak w sposobie przyporządkowania Ostatniej Wieczerzy i ukrzyżowania do dni świątecznych.
| Relacja | Ostatnia Wieczerza i dzień śmierci |
|---|---|
| Mateusz, Marek i Łukasz | Wieczerza zostaje przedstawiona jako uczta paschalna, a śmierć Jezusa przypada następnego dnia. |
| Jan | W poranek procesu niektórzy uczestnicy nie spożyli jeszcze Paschy, a Jezus umiera w dniu Przygotowania. |
Był to dzień Przygotowania Paschy, około godziny szóstej.
(Biblia Tysiąclecia, J 19,14)
Proponowano kilka sposobów wyjaśnienia tej różnicy. Według jednych Jezus i władze świątynne mogli kierować się odmiennymi kalendarzami. Inni uznają, że Jan świadomie uwydatnia paschalny sens śmierci Chrystusa, ukazując Go jako prawdziwego Baranka. Jest też możliwość, że określenia związane z Paschą obejmowały więcej niż samą wieczerzę i odnosiły się do całego okresu świątecznego.
Żadne z tych wyjaśnień nie daje pełnej pewności. Najuczciwiej powiedzieć, że Ewangelie zgodnie umieszczają ukrzyżowanie w piątek, przed szabatem i w bezpośrednim związku z Paschą, ale inaczej porządkują szczegóły świątecznej chronologii.
Dlaczego Marek i Jan podają inną godzinę?
Marek mówi o godzinie trzeciej przy ukrzyżowaniu Jezusa, a Jan umieszcza Jezusa przed Piłatem około godziny szóstej. Próbowano tłumaczyć tę różnicę odmiennym sposobem liczenia godzin, niedokładnością starożytnego określania czasu albo teologiczną kompozycją relacji.
Nie potrafimy dziś wskazać jednego wyjaśnienia, które wynikałoby wprost z tekstu. Możemy natomiast zauważyć, że oba określenia są przybliżone, a Ewangelie nie powstawały jako minuta po minucie sporządzany protokół egzekucji. Różnica godzin nie usuwa ich zgodności co do wydarzenia głównego: Jezus został skazany przez Piłata, ukrzyżowany tego samego dnia i pochowany przed nadejściem szabatu.
Co historycznie wiemy o śmierci Jezusa?
Za historyczny rdzeń można uznać, że Jezus przybył do Jerozolimy w czasie Paschy, został zatrzymany po konflikcie z częścią miejscowych elit, trafił przed Piłata i poniósł śmierć przez rzymskie ukrzyżowanie. Kara oraz napis Król żydowski wskazują, że Rzym potraktował sprawę politycznie. Pierwsi uczniowie od początku głosili nie symboliczne omdlenie, lecz rzeczywistą śmierć i pogrzeb Jezusa.
Ten rdzeń współgra z tym, co wiemy o Piłacie, rzymskim panowaniu w Judei i praktyce krzyżowania. Więcej o źródłach rzymskich i żydowskich wspominających Jezusa można przeczytać w artykule Czy Jezus naprawdę istniał? Co mówią źródła historyczne?.
Granica rekonstrukcji pojawia się wtedy, gdy pytamy o dokładną godzinę, pełny przebieg każdego przesłuchania, trasę przez miasto, konstrukcję krzyża, rozmieszczenie gwoździ czy precyzyjny mechanizm śmierci. Ewangelie przekazują pamięć o wydarzeniach i ich sens w wierze pierwszych wspólnot. Nie dają materiału do stworzenia kompletnego raportu sądowo-medycznego.
Różnice między relacjami nie muszą być ukrywane. Podobny problem pojawia się również wtedy, gdy pytamy, dlaczego opisy zmartwychwstania Jezusa różnią się szczegółami. Cztery Ewangelie nie są czterema identycznymi kopiami. Każda prowadzi czytelnika przez tę samą historię własnym układem scen, słów i znaków.
Co śmierć Jezusa znaczy w wierze chrześcijańskiej?
Historia może badać władzę Piłata, rzymską karę i chronologię Paschy. Wiara chrześcijańska stawia następne pytanie: dlaczego śmierć Jezusa jest wydarzeniem zbawczym? Odpowiedź nie polega na uznaniu cierpienia za dobro samo w sobie ani na przedstawieniu przemocy jako woli Boga, którą należało po prostu wykonać.
że Chrystus umarł – zgodnie z Pismem – za nasze grzechy
(Biblia Tysiąclecia, 1 Kor 15,3)
Kościół uczy, że Syn Boży dobrowolnie przyjął śmierć i w doskonałym posłuszeństwie oddał siebie Ojcu za ludzi. Krzyż jest jedyną i ostateczną ofiarą Chrystusa, przez którą dokonuje się odkupienie i pojednanie grzeszników z Bogiem. Nie oznacza to, że Judasz, oskarżyciele, Piłat i żołnierze byli pozbawionymi wolności wykonawcami wcześniej napisanego scenariusza. Boży plan zbawienia nie usuwa ludzkiej odpowiedzialności za zdradę, niesprawiedliwy wyrok i przemoc.
Śmierci Jezusa nie można także oddzielić od zmartwychwstania. Gdyby opowieść kończyła się przy zamkniętym grobie, krzyż pozostałby świadectwem kolejnej rzymskiej egzekucji. Wiara Kościoła głosi, że Ukrzyżowany zmartwychwstał. Dlatego znak hańby stał się znakiem zwycięstwa Boga nad grzechem i śmiercią.
Granica historii nie jest granicą wiary
Nie wiemy, czy był 7 kwietnia 30 roku, czy 3 kwietnia 33 roku. Nie odtworzymy każdego kroku Jezusa po Jerozolimie ani wszystkich słów wypowiedzianych między nocą a popołudniem. Możemy jednak rozpoznać wydarzenie osadzone w konkretnym miejscu, pod konkretną władzą i w cieniu konkretnego święta.
Chrześcijaństwo nie zaczyna się od mitu o bogu, który nie zaznał śmierci. W centrum stoi Jezus naprawdę osądzony, ukrzyżowany i pogrzebany. Historia doprowadza nas pod krzyż i zatrzymuje się tam, gdzie kończą się jej metody. Wiara słyszy jeszcze orędzie poranka: Ten, który umarł, żyje.
Najczęściej zadawane pytania o ukrzyżowanie Jezusa
Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze fakty i wskazują miejsca, w których trzeba odróżnić mocny historyczny rdzeń od późniejszych rekonstrukcji.
Kto wydał wyrok śmierci na Jezusa?
Ostateczną decyzję prowadzącą do ukrzyżowania podjął Poncjusz Piłat, rzymski prefekt Judei. Część jerozolimskich władz religijnych doprowadziła Jezusa przed Piłata i domagała się Jego śmierci, lecz samą rzymską karę wykonali żołnierze podlegający prefektowi.
Gdzie ukrzyżowano Jezusa?
Ewangelie wskazują Golgotę, czyli Miejsce Czaszki, położone poza ówczesnymi murami Jerozolimy. Tradycja chrześcijańska łączy to miejsce z terenem dzisiejszej Bazyliki Grobu Świętego.
Kiedy ukrzyżowano Jezusa?
Najczęściej rozważa się 7 kwietnia 30 roku albo 3 kwietnia 33 roku. Obie daty wynikają z połączenia danych o rządach Piłata, piątku, Paschy i żydowskim kalendarzu, ale żadnej nie można uznać za całkowicie pewną.
Czy Jezus umarł w dzień Paschy?
Synoptycy przedstawiają Ostatnią Wieczerzę jako ucztę paschalną, natomiast Jan umieszcza śmierć Jezusa w dniu Przygotowania Paschy. Wszystkie relacje łączą jednak ukrzyżowanie z Paschą i wskazują, że ciało złożono w grobie przed szabatem.
Czy Jezus niósł cały krzyż?
Jan mówi o Jezusie niosącym krzyż, a synoptycy opisują przymuszenie Szymona z Cyreny do niesienia go za Jezusem. Skazani często nieśli na miejsce egzekucji poziomą belkę, lecz źródła nie pozwalają dokładnie ustalić, jak wyglądało to w przypadku Jezusa.
Czy wiadomo, w jaki sposób dokładnie umarł Jezus?
Wiadomo, że poniósł rzeczywistą śmierć w wyniku rzymskiego ukrzyżowania poprzedzonego biczowaniem. Nie da się natomiast z pełną pewnością wskazać jednego mechanizmu medycznego ani odtworzyć wszystkich obrażeń wyłącznie na podstawie relacji ewangelicznych.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Mk 14-15; J 18-19; 1 Kor 15,3-4; Katechizm Kościoła Katolickiego, 597, 613-618.



