Można znać dziesięć przykazań, słuchać Ewangelii od dzieciństwa i nadal pytać, od czego właściwie zaczyna się życie z Bogiem. Wśród wielu nakazów, zakazów i wskazań łatwo zgubić to, co nadaje sens wszystkim pozostałym.
Spis treści
Podobne pytanie postawiono Jezusowi. Odpowiedział, łącząc dwa zdania zapisane w różnych księgach Starego Testamentu. Jedno mówi o Bogu, drugie o bliźnim. Od tej chwili nie wolno ich już rozdzielać.
Dwa przykazania miłości nie są skrótem zwalniającym z pozostałych przykazań. Są ich sercem i kluczem do właściwego rozumienia całego chrześcijańskiego życia.
Dwa przykazania miłości – tekst
W Małym Katechizmie dwa przykazania miłości podaje się najczęściej w następującej formie:
Będziesz miłował Pana Boga swego z całego serca swego, z całej duszy swojej, z całej myśli swojej i ze wszystkich sił swoich.
Będziesz miłował bliźniego swego jak siebie samego.
Jest to katechizmowe ujęcie słów Jezusa zapisanych w Ewangeliach synoptycznych. Najpełniejszą formę, rozpoczynającą się od wezwania „Słuchaj, Izraelu”, przekazuje Mk 12,28-34. Odpowiedź Jezusa znajduje się także w Mt 22,34-40. U Łukasza oba przykazania wypowiada uczony w Prawie, a Jezus potwierdza jego odpowiedź. Rozmowa prowadzi następnie do przypowieści o miłosiernym Samarytaninie (Łk 10,25-37).
Pytanie o najważniejsze przykazanie
W Ewangelii według św. Mateusza uczony w Prawie pyta Jezusa, które przykazanie jest największe. Nie było to pytanie o stworzenie nowej zasady. Chodziło o wskazanie tego, co stanowi centrum Prawa i porządkuje wszystkie pozostałe nakazy.
Jezus najpierw mówi o miłości Boga. Zaraz potem dodaje, że drugie przykazanie jest podobne do pierwszego: należy miłować bliźniego jak siebie samego. Na tych dwóch przykazaniach opiera całe Prawo i Proroków, czyli objawione nauczanie Starego Testamentu.
Jezus nie wybiera jednego przykazania kosztem drugiego. Łączy miłość Boga i miłość bliźniego tak ściśle, że żadna z nich nie może być prawdziwa bez drugiej.
Pierwsze źródło prowadzi do modlitwy Izraela
Pierwsze przykazanie miłości pochodzi z Księgi Powtórzonego Prawa. Należy do wyznania wiary Izraela nazywanego Szema, od pierwszego hebrajskiego słowa oznaczającego „słuchaj”. Zanim pada wezwanie do miłości, Izrael słyszy, że Pan jest jedynym Bogiem.
Będziesz miłował Pana, Boga twojego, z całego swego serca, z całej duszy swojej, ze wszystkich swych sił.
(Biblia Tysiąclecia, Pwt 6,5)
W Ewangelii według św. Marka Jezus przytacza także początek tej modlitwy: „Słuchaj, Izraelu”. Miłość Boga zaczyna się więc od słuchania. Nie tworzymy sobie obrazu Boga według własnych oczekiwań, lecz przyjmujemy Tego, który się objawia i pierwszy zwraca się do swojego ludu.
Słowa o sercu, duszy, umyśle i mocy nie dzielą osoby na osobne części. Wyrażają całkowite oddanie Bogu. Chodzi o pamięć, pragnienia, decyzje, sposób myślenia i siły używane w codziennym życiu. Bóg nie ma być jednym z wielu dodatków do życia ani wartością przywoływaną tylko w trudnych chwilach.
Miłość do Boga nie ogranicza się przy tym do uczucia. Obejmuje modlitwę, zaufanie, wierność, oddawanie Mu czci i pełnienie Jego woli. Uczucia mogą być intensywne albo niemal nieobecne. Wierność może trwać również wtedy, gdy modlitwa jest sucha, a bliskość Boga nie daje się łatwo odczuć.
Drugie źródło znajduje się pośród bardzo konkretnych obowiązków
Drugie przykazanie Jezus zaczerpnął z Księgi Kapłańskiej. Nie pojawia się ono w oderwanym rozważaniu o pięknych uczuciach. Otaczają je nakazy dotyczące uczciwej zapłaty, sprawiedliwego sądu, troski o osoby słabe, zakazu oszczerstwa, nienawiści i zemsty.
Nie będziesz szukał pomsty, nie będziesz żywił urazy do synów twego ludu, ale będziesz miłował bliźniego jak siebie samego. Ja jestem Pan!
(Biblia Tysiąclecia, Kpł 19,18)
Ten kontekst chroni słowo miłość przed zamianą w ogólną życzliwość. Miłość bliźniego ma postać czynu: nie krzywdzi, nie wykorzystuje, nie oczernia, oddaje to, co należne, i nie pielęgnuje pragnienia odwetu. W tym samym rozdziale pojawia się również nakaz miłości wobec przybysza osiadłego pośród Izraelitów (Kpł 19,33-34).
Jezus ukazuje pełny zasięg tego przykazania. Gdy uczony w Prawie pyta, kto jest jego bliźnim, opowiada o człowieku pobitym przy drodze i o Samarytaninie, który zatrzymał się, opatrzył rany oraz zapłacił za dalszą opiekę. Bliźnim nie jest więc wyłącznie krewny, przyjaciel albo ktoś należący do tej samej wspólnoty. Więcej o tej scenie wyjaśnia artykuł Miłosierny Samarytanin – kto naprawdę jest moim bliźnim?.
Dlaczego oba przykazania tworzą jedną całość?
Pierwsze przykazanie wskazuje, kto jest źródłem miłości. Drugie pokazuje, czy miłość rzeczywiście przenika nasze życie. Nie można zasłaniać się modlitwą, a jednocześnie świadomie gardzić drugim człowiekiem. Nie można też sprowadzić chrześcijaństwa do dobroczynności, z której usunięto Boga.
Pierwszy List św. Jana mówi bardzo mocno, że deklaracja miłości do niewidzialnego Boga staje się kłamstwem, gdy łączy się z nienawiścią do widzialnego brata (1 J 4,20-21). Z kolei miłość bliźniego czerpie swoją pełną miarę z miłości Boga, który pierwszy nas umiłował. Benedykt XVI w encyklice Deus caritas est podkreśla, że chrześcijańska miłość jest odpowiedzią na dar, z którym Bóg pierwszy przychodzi do człowieka.
Dlatego mówi się o dwóch przykazaniach, ale także o jednym, podwójnym przykazaniu miłości. Kierunki pozostają różne: Bóg jest miłowany ponad wszystko ze względu na Niego samego, a bliźni ze względu na Boga. Jednocześnie obie relacje są nierozłączne.
Co znaczy miłować bliźniego jak siebie samego?
Słowa „jak siebie samego” nie nakazują egoizmu ani skupienia całego życia na sobie. Odwołują się do naturalnej troski o własne dobro, bezpieczeństwo i życie. Tę samą powagę mamy przyznać dobru drugiej osoby. Jej cierpienia, potrzeby i godności nie wolno traktować jako mniej realnych tylko dlatego, że nie są nasze.
Nie wynika z tego obowiązek zgadzania się na każdą prośbę, podtrzymywania każdej relacji ani pozwalania na przemoc. Miłość szuka prawdziwego dobra, a nie chwilowego spokoju za wszelką cenę. Czasem wymaga pomocy, czasem uczciwego upomnienia, a czasem postawienia granicy. Szerzej omawia to tekst Czy stawianie granic jest zgodne z chrześcijańską miłością?.
Chrześcijańska troska o siebie również ma właściwe miejsce. Życie i godność są darem Boga, dlatego nie należy nimi gardzić. Nie możemy jednak używać troski o siebie jako wygodnego usprawiedliwienia obojętności wobec kogoś, kto naprawdę potrzebuje pomocy.
Miłość nie zatrzymuje się na dobrych zamiarach
Wypełnianie pierwszego przykazania obejmuje zwracanie się do Boga w modlitwie, słuchanie Jego słowa, udział w sakramentach, dziękczynienie i posłuszeństwo przykazaniom. Nie każda z tych czynności budzi silne emocje. Każda może jednak stać się konkretną odpowiedzią na miłość Boga.
Drugie przykazanie dotyka codziennych wyborów: sposobu mówienia o innych, uczciwości w pracy, przebaczenia, pomocy osobie słabszej, cierpliwości wobec domowników, troski o samotnych i obrony skrzywdzonych. Miłość chrześcijańska nie sprowadza się do uprzejmości. Czasem kosztuje czas, pieniądze, rezygnację z wygody albo pierwszy krok ku pojednaniu.
Nie oznacza to, że własnymi uczynkami zdobywamy Bożą miłość. Bóg pierwszy kocha i daje łaskę, która uzdalnia do odpowiedzi. Uczynki ujawniają jednak, czy wiara pozostaje jedynie deklaracją. Zależność tę szerzej wyjaśnia artykuł Wiara i dobre uczynki – czego naprawdę uczy Kościół?.
Prostym sposobem codziennego powrotu do obu przykazań może być Akt miłości – tekst modlitwy i znaczenie miłości Boga oraz bliźniego. Sama recytacja nie zastąpi czynów, ale może pomóc nazwać przed Bogiem kierunek, w którym chcemy iść.
Dwa przykazania miłości a Dekalog
Dwa przykazania miłości nie znoszą dziesięciu przykazań. Streszczają je i odsłaniają ich wewnętrzny sens. W katolickim podziale pierwsze trzy przykazania Dekalogu odnoszą się bezpośrednio do miłości Boga, a pozostałe siedem do miłości bliźniego.
Zakaz zabijania chroni życie drugiej osoby. Zakaz kradzieży chroni jej własność. Zakaz fałszywego świadectwa chroni jej dobre imię i sprawiedliwość. Przykazanie świętowania dnia Pańskiego porządkuje zaś relację z Bogiem. Miłość nie pozwala więc odrzucić przykazań jako zbędnych. Pokazuje, dlaczego wierność im jest czymś więcej niż mechanicznym przestrzeganiem przepisów.
Katechizm Kościoła Katolickiego nazywa podwójne przykazanie miłości pełnią Prawa i odczytuje w jego świetle Dekalog (KKK 2055). Ten porządek chroni przed dwiema skrajnościami: legalizmem bez miłości oraz miłością rozumianą tak dowolnie, że przestaje odróżniać dobro od zła.
Nowe przykazanie nie unieważnia dwóch wcześniejszych
Podczas Ostatniej Wieczerzy Jezus mówi uczniom o nowym przykazaniu. Nie porzuca wcześniejszych słów, lecz objawia ich chrześcijańską miarę:
To jest moje przykazanie, abyście się wzajemnie miłowali, tak jak Ja was umiłowałem.
(Biblia Tysiąclecia, J 15,12)
Słowa „jak Ja was umiłowałem” prowadzą do umycia nóg uczniom i do krzyża. Miłość Jezusa służy, przebacza i daje siebie. To On jest wzorem wypełnienia obu przykazań: całkowicie oddany Ojcu i zarazem oddający życie za ludzi.
Chrześcijanin nie otrzymuje więc jedynie polecenia, by bardziej się starać. Otrzymuje łaskę, przykład Chrystusa i życie Kościoła, w którym może uczyć się miłości. Katechizm nazywa miłość cnotą teologalną: dzięki niej miłujemy Boga nade wszystko, a bliźniego jak siebie samego ze względu na Boga (KKK 1822).
Najczęściej zadawane pytania o dwa przykazania miłości
Dwa krótkie zdania otwierają wiele pytań o Dekalog, uczucia, granice i codzienne czyny. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze wątpliwości.
Jak brzmią dwa przykazania miłości?
Pierwsze nakazuje miłować Pana Boga całym sercem, duszą, umysłem i ze wszystkich sił. Drugie nakazuje miłować bliźniego jak siebie samego. Ich biblijne brzmienie występuje w nieco różnych, zgodnych ze sobą formach w Mt 22,34-40, Mk 12,28-34 i Łk 10,25-28.
Skąd pochodzą dwa przykazania miłości?
Jezus łączy dwa teksty Starego Testamentu. Przykazanie miłości Boga pochodzi z Pwt 6,4-5, a przykazanie miłości bliźniego z Kpł 19,18. Nie wymyśla ich podczas rozmowy, lecz ukazuje, że razem stanowią centrum Prawa.
Czy dwa przykazania miłości zastępują Dekalog?
Nie. Dwa przykazania miłości streszczają Dekalog i wskazują jego najgłębszy sens. Nie można prawdziwie miłować Boga i bliźniego, świadomie odrzucając przykazania, które chronią relację z Bogiem, życie, małżeństwo, prawdę, własność i dobre imię drugiej osoby.
Kto jest moim bliźnim?
Bliźnim jest każdy, komu możemy okazać miłość, niezależnie od pochodzenia, bliskości czy przynależności do naszej grupy. Jezus wyjaśnia to w przypowieści o miłosiernym Samarytaninie. Pytanie nie zatrzymuje się wtedy na ustaleniu, kto zasługuje na pomoc. Prowadzi do pytania, komu sami potrafimy stać się bliźnimi.
Czy można kochać Boga, nie czując Jego bliskości?
Tak. Miłość do Boga obejmuje uczucia, ale nie jest od nich całkowicie zależna. Może wyrażać się w wiernej modlitwie, zaufaniu, zachowywaniu przykazań i powrocie do Boga także w czasie oschłości lub zwątpienia.
Czy miłość bliźniego oznacza zgodę na krzywdę?
Nie. Miłość szuka prawdziwego dobra obu stron. Może wymagać postawienia granic, nazwania zła, przerwania przemocy albo skorzystania z pomocy innych osób i odpowiednich instytucji. Przebaczenie i miłość nie nakazują udawania, że krzywda nie miała miejsca.
Czy trzeba lubić każdego człowieka?
Przykazanie nie nakazuje jednakowej sympatii ani emocjonalnej bliskości wobec wszystkich. Wymaga uznania godności każdej osoby i wyboru jej dobra. Możemy nie odczuwać sympatii, a mimo to nie żywić nienawiści, nie szukać zemsty i postąpić sprawiedliwie.
Miłość, która porządkuje całe życie
Dwa przykazania miłości są krótkie, lecz nie są łatwym hasłem. Pierwsze pyta, czy Bóg rzeczywiście zajmuje pierwsze miejsce. Drugie sprawdza, czy wiara staje się widoczna w sposobie traktowania ludzi.
Jezus nie pozostawia uczniom wyboru pomiędzy pobożnością a odpowiedzialnością za bliźniego. Prowadzi do miłości, która słucha Boga, przyjmuje Jego dar i staje się czynem. Całe serce zwrócone ku Bogu otwiera oczy na człowieka leżącego przy drodze.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Pwt 6,4-5; Kpł 19,18; Mk 12,28-34; KKK 1822 i 2055; Benedykt XVI, Deus caritas est, 1 i 16.



