Na drodze leży pobity człowiek. Nie może przedstawić się, opowiedzieć swojej historii ani udowodnić, że zasługuje na pomoc. Dwaj przechodnie go widzą i idą dalej. Zatrzymuje się dopiero ten, po którym słuchacze Jezusa mogli się tego najmniej spodziewać. Samarytanin przerywa podróż, opatruje rany i organizuje dalszą opiekę.
Spis treści
Przypowieść o miłosiernym Samarytaninie znamy tak dobrze, że łatwo stracić z oczu jej ostrość. Uczony w Prawie pyta Jezusa, kto należy do grona jego bliźnich. Chce ustalić granicę obowiązku miłości. Jezus nie podaje mu jednak listy osób, którym trzeba pomagać, a pozostałych nie trzeba. Odwraca sposób myślenia.
Bliźnim stajemy się przez miłosierdzie okazane konkretnej osobie. Może nią być krewny, sąsiad i przyjaciel, ale również obcy, przeciwnik albo ktoś spoza naszego środowiska. Pytanie nie kończy się więc na tym, kto jest moim bliźnim. Prowadzi dalej: czy potrafię stać się bliźnim osoby, która potrzebuje pomocy?
Od pytania o życie wieczne do pytania o bliźniego
Przypowieść pojawia się w Ewangelii według św. Łukasza po rozmowie Jezusa z uczonym w Prawie (Łk 10,25-37). Rozmówca pyta, co ma czynić, aby osiągnąć życie wieczne. Jezus odsyła go do Prawa. Uczony poprawnie łączy dwa przykazania: miłość Boga całym sobą oraz miłość bliźniego jak siebie samego (Pwt 6,5; Kpł 19,18).
Jezus potwierdza tę odpowiedź, ale rozmowa na tym się nie kończy. Ewangelista zaznacza, że uczony, chcąc się usprawiedliwić, pyta, kto jest jego bliźnim. To pytanie może brzmieć rozsądnie. Skoro mam kochać bliźniego, powinienem wiedzieć, kogo obejmuje to słowo. Kryje się w nim jednak pokusa wytyczenia linii, za którą przykazanie już nie obowiązuje.
Jezus odpowiada opowieścią, ponieważ sama definicja byłaby zbyt łatwa do przyjęcia bez zmiany życia. Ten sposób nauczania wyjaśniamy szerzej w tekście Dlaczego Jezus nauczał w przypowieściach?.
Pobity człowiek przy drodze
Podróżny schodzi z Jerozolimy do Jerycha. Zostaje napadnięty, ograbiony, poraniony i porzucony na pół umarły. Jezus nie podaje jego imienia, pochodzenia ani pozycji społecznej. Po odebraniu mu ubrania trudno byłoby nawet rozpoznać, do jakiej grupy należy. Pozostaje przed słuchaczami po prostu jako osoba potrzebująca ratunku.
Najpierw nadchodzi kapłan. Widzi leżącego i omija go. Później tak samo postępuje lewita. Ewangelia nie wyjaśnia ich motywów. Mogli się bać, spieszyć, podejrzewać zasadzkę albo próbować usprawiedliwić swoją decyzję przepisami dotyczącymi czystości. Wszystko to pozostaje domysłem. Tekst mówi tylko o tym, co naprawdę istotne: zobaczyli cierpienie, lecz nie podeszli.
Nie jest to atak Jezusa na kapłaństwo ani dowód, że praktyki religijne nie mają sensu. To ostrzeżenie przed wiarą, która zatrzymuje się na deklaracjach i obrzędach. Można znać przykazanie miłości, a mimo to tak ułożyć własną drogę, żeby nie trzeba było dotknąć cudzej rany.
Dlaczego bohaterem przypowieści jest Samarytanin?
W czasach Jezusa relacje między Żydami a Samarytanami były naznaczone dawnym sporem religijnym i wzajemną nieufnością. Ewangelia według św. Jana wprost odnotowuje, że Żydzi i Samarytanie unikali kontaktów (J 4,9). Dla wielu słuchaczy wybór Samarytanina na bohatera opowieści musiał więc brzmieć prowokacyjnie.
Jezus mógł opowiedzieć o zwyczajnym, życzliwym przechodniu. Zamiast tego wskazał kogoś, kogo łatwo było uznać za obcego, religijnie błędnego i nienależącego do własnej wspólnoty. Miłosierdzie okazuje osoba spoza oczekiwanego kręgu, podczas gdy ludzie kojarzeni ze służbą Bogu przechodzą obok.
Przynależność do właściwej grupy nie zastępuje miłości. Samarytanin nie staje się wzorem dlatego, że Jezus rozstrzyga wszystkie spory między wspólnotami. Jest wzorem, ponieważ wobec cierpienia nie pozwala, aby pochodzenie i uprzedzenia zdecydowały za niego.
Miłosierdzie zaczyna się od podejścia bliżej
W opowieści każdy z trzech przechodniów widzi poranionego. Różnica zaczyna się chwilę później. Samarytanin wzrusza się głęboko i podchodzi. Opatruje rany, używa oliwy i wina, sadza poszkodowanego na własnym zwierzęciu, zawozi go do gospody, pielęgnuje, płaci gospodarzowi i zapowiada pokrycie dalszych kosztów.
To długa sekwencja prostych czynności. Współczucie staje się konkretnym miłosierdziem, gdy prowadzi do działania. Samo wzruszenie nie podniosłoby rannego z ziemi. Pomoc kosztuje Samarytanina czas, wysiłek, środki i zmianę własnych planów.
Nie oznacza to, że każdy dobry czyn musi być wielki albo kosztowny. Czasem potrzebna jest natychmiastowa pomoc i wezwanie odpowiednich służb. Innym razem chodzi o posiłek, rozmowę, zawiezienie do lekarza, obronę krzywdzonej osoby, regularny wolontariat lub uczciwe zainteresowanie kimś, kogo od dawna nikt nie pyta, jak sobie radzi. Chrześcijańska miłość szuka odpowiedzi na rzeczywistą potrzebę, a nie gestu, który najlepiej wygląda z zewnątrz.
Jezus nie pyta, kto zasługuje na pomoc
Uczony w Prawie chce wiedzieć, kto jest jego bliźnim. Po zakończeniu przypowieści Jezus formułuje pytanie inaczej: kto z trzech przechodniów okazał się bliźnim napadniętego? Rozmówca odpowiada, że ten, który okazał mu miłosierdzie.
Zmiana jest zasadnicza. Pierwsze pytanie szuka granicy i dzieli ludzi na tych, wobec których mam obowiązek, oraz całą resztę. Pytanie Jezusa kieruje uwagę na moje postępowanie. Nie pozwala długo rozstrzygać, czy potrzebujący należy do odpowiedniej grupy. Każe sprawdzić, czy to ja potrafię podejść bliżej.
Dlatego chrześcijańska odpowiedź brzmi: każda osoba może stać się moim bliźnim, niezależnie od pochodzenia, religii, poglądów czy wzajemnej sympatii. Jeszcze dokładniej należałoby powiedzieć, że Jezus wzywa mnie, abym to ja stawał się bliźnim tego, kogo spotykam w potrzebie. Papież Franciszek rozwija ten sens przypowieści w encyklice Fratelli tutti, pisząc o bliźnim bez granic i o przekraczaniu barier kulturowych oraz historycznych.
Czy bliźnim jest również ktoś, kogo nie lubię?
Tak. Przykazanie miłości nie ogranicza się do osób życzliwych, wdzięcznych i podobnych do nas. Jezus nakazuje także miłość nieprzyjaciół (Mt 5,43-48). Nie wymaga przy tym udawania, że nie ma między nami sporu, że krzywda nie boli albo że wszystkie poglądy są równie prawdziwe.
Miłość przeciwnika oznacza uznanie jego godności, rezygnację z nienawiści i pragnienia zemsty oraz gotowość do uczynienia dobra, gdy znajdzie się w potrzebie. Emocjonalna bliskość nie jest warunkiem miłosierdzia. Samarytanin nie zna rannego, a jednak odpowiada na jego cierpienie.
Ta prawda dotyka także codziennych podziałów. Łatwo pomagać komuś, kogo historię rozumiemy i którego wybory akceptujemy. Ewangelia prowadzi dalej. Cudza słabość nie przestaje domagać się odpowiedzi tylko dlatego, że dzieli nas światopogląd, pochodzenie, sposób życia albo dawna uraza.
Miłość bliźniego nie oznacza zgody na każdą krzywdę
Uniwersalne wezwanie do miłości nie nakazuje spełniania wszystkich oczekiwań ani pozostawania w niebezpiecznej relacji. Można okazać dobro, a jednocześnie odmówić udziału w złu, nazwać przemoc po imieniu, domagać się odpowiedzialności i chronić siebie lub innych. Szerzej wyjaśniamy to w tekście o tym, czy stawianie granic jest zgodne z chrześcijańską miłością.
Sama przypowieść nie jest instrukcją o granicach w trudnych relacjach. Pokazuje jednak, że skuteczna pomoc może być mądrze zorganizowana. Samarytanin robi to, co może zrobić na miejscu, a później powierza dalszą opiekę gospodarzowi i zapewnia potrzebne środki. Nie udaje, że sam potrafi zastąpić wszystkich.
Nie jesteśmy odpowiedzialni za samodzielne rozwiązanie każdego cierpienia na świecie. Ograniczone siły, środki i obowiązki są realne. Nie mogą jednak stać się wygodnym usprawiedliwieniem obojętności wobec konkretnej osoby, której możemy udzielić rozsądnej pomocy.
Religijność, która nie zatrzymuje się przy cierpiącym
Kapłan i lewita są dla wierzących trudnym ostrzeżeniem. Modlitwa, znajomość Pisma i udział w liturgii mają prowadzić do życia zgodnego z Bogiem. Jeśli nie uczą zauważać drugiej osoby, trzeba zapytać, co stało się po drodze.
Nie każda pomoc musi mieć formę spontanicznego gestu. Miłosierdzie potrzebuje również stałości, kompetencji i współpracy. Można służyć w parafii, wspierać organizację pomagającą potrzebującym, regularnie odwiedzać samotną osobę albo podjąć odpowiedzialność, która nie zakończy się po jednym wzruszeniu. Dobrym początkiem może być rozeznanie, jak zaangażować się w życie parafii.
Chrześcijańskie miłosierdzie wyrasta z miłości Boga, którą sami zostaliśmy obdarowani. W przypowieści o synu marnotrawnym widzimy ojca wybiegającego naprzeciw powracającego syna. Przy drodze do Jerycha widzimy, jak otrzymane miłosierdzie powinno przechodzić w czyn wobec drugiej osoby.
Krótki rachunek sumienia z przypowieści
Ta Ewangelia nie służy do odgadywania, dlaczego inni przechodzą obok. Najpierw każe spojrzeć na własne decyzje.
- Kogo zauważam, ale omijam, ponieważ pomoc zaburzyłaby mój plan?
- Czy uzależniam dobro od wdzięczności, sympatii albo zgodności poglądów?
- Czy moja religijność przekłada się na sposób traktowania słabszych?
- Przy czyjej ranie zatrzymuję się jedynie na słowach i współczuciu?
- Jaki jeden konkretny gest mogę wykonać dzisiaj?
Nie chodzi o wzbudzenie poczucia winy z powodu każdej niezaspokojonej potrzeby. Rachunek sumienia ma pomóc rozpoznać ten moment, w którym naprawdę możemy podejść, lecz wybieramy wygodny dystans.
Najczęstsze pytania o przypowieść o miłosiernym Samarytaninie
Przypowieść jest krótka, ale dotyka kilku spraw, które łatwo uprościć. Poniższe odpowiedzi zbierają jej najważniejsze znaczenia i oddzielają treść Ewangelii od popularnych domysłów.
Kto jest moim bliźnim według Jezusa?
Bliźnim nie jest wyłącznie krewny, przyjaciel, sąsiad ani osoba należąca do tej samej wspólnoty. Przykazanie miłości obejmuje każdego. W przypowieści Jezus dodatkowo przesuwa akcent: zamiast wyłącznie ustalać, kto jest moim bliźnim, mam sam stać się bliźnim potrzebującego przez konkretne miłosierdzie.
Dlaczego Jezus wybrał Samarytanina na bohatera?
Między Żydami i Samarytanami istniały silne podziały religijne oraz społeczne. Uczynienie Samarytanina wzorem przełamuje oczekiwania słuchaczy. Jezus pokazuje, że pochodzenie, opinia otoczenia i przynależność do grupy nie rozstrzygają o wierności przykazaniu miłości.
Dlaczego kapłan i lewita ominęli rannego?
Ewangelia nie podaje ich powodów. Wyjaśnienia mówiące o pośpiechu, lęku, niebezpieczeństwie lub obawie przed rytualną nieczystością są możliwymi interpretacjami, a nie informacją zawartą w tekście. Pewne jest tylko to, że obaj zobaczyli poszkodowanego i nie udzielili mu pomocy.
Czy miłość bliźniego oznacza zgodę ze wszystkimi?
Nie. Można szanować godność drugiej osoby, pomagać jej i pragnąć jej dobra, a jednocześnie nie zgadzać się z jej poglądami lub sprzeciwiać się złemu postępowaniu. Miłość chrześcijańska nie wymaga nazywania dobra złem ani zła dobrem.
Czy trzeba pomagać każdemu w taki sam sposób?
Nie każda potrzeba wymaga tej samej odpowiedzi, a nikt nie ma jednakowych obowiązków wobec wszystkich osób na świecie. Pomoc powinna uwzględniać realną sytuację, posiadane możliwości, bezpieczeństwo oraz dobro osoby potrzebującej. Powszechność miłości oznacza, że nikogo nie wolno z góry wykluczyć z powodu pochodzenia, religii, poglądów lub niechęci.
Czy przypowieść o miłosiernym Samarytaninie jest prawdziwą historią?
Ewangelia przedstawia ją jako przypowieść, czyli opowiadanie Jezusa służące przekazaniu prawdy o Bogu i życiu ucznia. Nie ma podstaw, aby traktować ją jak relację o konkretnym, udokumentowanym napadzie. Realistyczna scena sprawia jednak, że słuchacz nie może schować się za abstrakcyjną definicją miłości.
Czy dobry uczynek wystarczy, aby zasłużyć na życie wieczne?
Życie wieczne jest darem Bożej łaski, a nie zapłatą, którą można zdobyć pojedynczym dobrym czynem. Łaska nie pozostawia jednak życia bezowocnym. Wiara działa przez miłość, a Jezus jasno łączy wierność Bogu z konkretnym dobrem czynionym bliźniemu. Przypowieść nie daje recepty na zdobycie zbawienia własnymi siłami. Pokazuje, jak wygląda życie osoby, która przyjmuje Boże wezwanie do miłości.
„Idź, i ty czyń podobnie”
Jezus nie kończy rozmowy nową definicją. Mówi: „Idź, i ty czyń podobnie!” (Łk 10,37). Uczony w Prawie otrzymuje odpowiedź, której nie da się zamknąć w teorii. Bliźniego rozpoznaje się nie po etykiecie, lecz przy ranie, wobec której można pozostać obojętnym albo podejść bliżej.
Droga z Jerozolimy do Jerycha przebiega dziś przez nasze domy, miejsca pracy, parafie, internet i zwyczajne spotkania. Nie wiemy, przy kim trzeba będzie się zatrzymać. Wiemy natomiast, że Jezus nie pozwala pytać wyłącznie o granice miłości. Wzywa, aby zobaczyć, podejść i uczynić tyle dobra, ile naprawdę możemy.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Pismo Święte: Łk 10,25-37; Pwt 6,5; Kpł 19,18; J 4,9; Mt 5,43-48; Mt 25,31-46; Ga 5,6. Cytat dosłowny z Łk 10,37 według Biblii Tysiąclecia. Katechizm Kościoła Katolickiego: 1825; 1931; 2447. Franciszek, encyklika Fratelli tutti, nr 56-86.



