Na marginesie starego kodeksu czasem widać słowo dopisane mniejszą ręką. W innym miejscu zdanie urywa się wcześniej, niż znamy to ze współczesnego wydania. Jeszcze gdzie indziej skryba przekreślił kilka liter i wpisał nad nimi nowe. Każdy taki ślad wygląda jak drobna rysa na czymś, co miało przetrwać wieki.
Spis treści
Niepokój pojawia się wtedy, gdy obok siebie położymy dwa rękopisy tego samego fragmentu. Słowa są niemal identyczne, ale nie zawsze dokładnie takie same. Jedna kopia ma dodatkowe wyrażenie, druga odmienny szyk, a trzecia pomija cały wiersz.
Pytanie czy tekst Biblii był zmieniany prowadzi więc nie tylko do bibliotek i laboratoriów. Dotyka także wiary w natchnienie Pisma. Aby odpowiedzieć uczciwie, trzeba przejść drogę odwrotną do tej, którą przebywały biblijne księgi: od dzisiejszego wydania przez kodeksy, zwoje i papirusy aż ku brzmieniu, od którego zaczęła się znana nam tradycja tekstu.
Pierwszych kart nie ma już w żadnej bibliotece
Nie zachował się żaden rękopis, który można z pewnością uznać za własnoręcznie sporządzony egzemplarz księgi biblijnej albo pierwszą kopię przygotowaną pod bezpośrednim nadzorem jej autora. Takie dokumenty określa się często mianem autografów. Do naszych czasów dotarły ich odpisy, odpisy odpisów oraz przekłady na inne języki.
W przypadku części ksiąg samo pojęcie autografu wymaga ostrożności. List św. Pawła można sobie wyobrazić jako konkretny tekst podyktowany i wysłany do wspólnoty. Niektóre księgi Starego Testamentu powstawały jednak przez dłuższy czas, korzystały ze starszych tradycji i przechodziły kolejne etapy redakcji. Pytanie o jedną pierwszą kartę nie zawsze odpowiada ich rzeczywistej historii.
Brak autografów nie jest czymś wyjątkowym dla Biblii. Oryginały większości dzieł starożytnych również nie przetrwały. Różnica polega na bogactwie materiału porównawczego. Dla Nowego Testamentu istnieją tysiące greckich rękopisów, od niewielkich fragmentów papirusowych po niemal kompletne kodeksy. Dochodzą do nich dawne przekłady oraz cytaty zachowane w pismach Ojców Kościoła.
Historia Starego Testamentu jest bardziej złożona. Bibliści porównują tekst masorecki, Pięcioksiąg samarytański, Septuagintę i inne starożytne przekłady, a także rękopisy odnalezione na Pustyni Judzkiej. Zwoje znad Morza Martwego przesunęły dostęp do hebrajskich świadków wielu ksiąg o ponad tysiąc lat wstecz względem najstarszych kompletnych kodeksów masoreckich. Ujawniły zarówno zadziwiającą ciągłość tekstu, jak i miejsca, w których w starożytności funkcjonowały odmienne formy danej księgi.
Jedno zdanie przechodziło przez setki ludzkich rąk
Przed wynalezieniem druku każdą kopię trzeba było sporządzić ręcznie. Skrybowie pracowali przy różnym oświetleniu, na materiałach o różnej jakości, z tekstami pozbawionymi współczesnych odstępów między wyrazami i znaków interpunkcyjnych. Nawet bardzo uważny kopista mógł się pomylić.
Najczęstsze różnice są prozaiczne: inna pisownia, zamiana kolejności wyrazów, opuszczenie litery, powtórzenie słowa albo zastąpienie go podobnie brzmiącym. W języku greckim niektóre samogłoski z czasem wymawiano podobnie, dlatego podczas przepisywania ze słuchu łatwo było zapisać niewłaściwą literę. Znaczenie zdania nierzadko pozostawało bez zmian.
Zdarzały się też błędy typowe dla pracy oka. Jeżeli dwa wiersze kończyły się podobnymi słowami, wzrok mógł przeskoczyć od pierwszego zakończenia do drugiego, pomijając tekst pomiędzy nimi. Czasem skryba powtarzał tę samą frazę, ponieważ wrócił do wcześniejszego miejsca. Innym razem notatka objaśniająca, pierwotnie zapisana na marginesie, trafiała w kolejnej kopii do tekstu głównego.
Różnica między rękopisami nie musi zatem oznaczać próby zmiany wiary. Najczęściej jest śladem zwyczajnej pracy człowieka. Kościół naucza, że księgi biblijne zostały spisane pod natchnieniem Ducha Świętego przez prawdziwych ludzkich autorów. Nie uczy natomiast, że każdy późniejszy kopista był chroniony przed pomyłką.
Wszelkie Pismo od Boga natchnione [jest] i pożyteczne do nauczania, do przekonywania, do poprawiania, do kształcenia w sprawiedliwości.
(Biblia Tysiąclecia, 2 Tm 3,16)
Natchnienie Pisma i historia jego materialnego przekazywania nie są pojęciami sprzecznymi. Pierwsze mówi o Bogu działającym przez autorów ksiąg. Drugie opisuje los zapisanych słów powierzonych pamięci, wspólnocie i rękom kolejnych pokoleń.
Rozproszone świadectwa zaczynają mówić jednym głosem
Dziedzina, która porównuje zachowane świadectwa i próbuje ustalić najwcześniejsze osiągalne brzmienie tekstu, nazywa się krytyką tekstu. Słowo krytyka nie oznacza tu ataku na Biblię. Pochodzi od czynności rozróżniania i oceniania. Jest to praca nad tekstem poprzedzająca jego tłumaczenie oraz interpretację.
Najpierw badacze identyfikują rękopisy, datują je i przygotowują dokładne transkrypcje. Następnie zestawiają ze sobą wszystkie odczytania danego miejsca. Informacje o wariantach trafiają do aparatu krytycznego umieszczanego pod tekstem greckim lub hebrajskim. Czytelnik widzi tekst wybrany przez wydawców, a specjalista może sprawdzić, jakie inne brzmienia zachowały poszczególne świadectwa.
Sam wiek rękopisu nie rozstrzyga sprawy. Stara kopia mogła zostać sporządzona niedbale, a późniejsza może zachowywać odczytanie pochodzące z bardzo dawnego wzorca. Nie wystarczy również policzyć egzemplarzy. Sto kopii powielających tę samą pomyłkę jednego przodka nie stanowi stu niezależnych świadectw.
Bibliści oceniają więc dowody zewnętrzne i wewnętrzne. Pytają o wiek, pochodzenie, jakość oraz wzajemne pokrewieństwo rękopisów. Sprawdzają też język autora i znane zwyczaje kopistów. Często pierwszeństwo ma wariant, który najlepiej wyjaśnia powstanie pozostałych, a nie ten, który na pierwszy rzut oka brzmi najładniej.
W badaniach Nowego Testamentu coraz częściej mówi się o tekście wyjściowym tradycji, czyli najwcześniejszym brzmieniu, które można odtworzyć na podstawie zachowanych danych. To sformułowanie jest precyzyjniejsze niż obietnica odnalezienia każdej litery autografu. Zazwyczaj tekst wyjściowy odpowiada tekstowi autora, ale nauka powinna wyraźnie nazywać granice materiału, którym dysponuje.
Nie każda świadoma poprawka była próbą oszustwa
W rękopisach istnieją również celowe zmiany. Słowo celowe łatwo brzmi sensacyjnie, lecz obejmuje działania o bardzo różnym charakterze. Kopista mógł poprawić gramatykę, ujednolicić pisownię, dopowiedzieć imię osoby, której dotyczyło zdanie, albo dostosować fragment jednej Ewangelii do podobnego miejsca w innej. Najczęściej chciał tekst uczynić jaśniejszym lub usunąć to, co uznawał za błąd.
W ten sposób powstawała harmonizacja. Jeżeli znana formuła z Ewangelii Mateusza brzmiała pełniej niż równoległy fragment u Łukasza, skryba mógł nieświadomie zapamiętać wersję Mateusza albo świadomie uzupełnić Łukasza. Zdarzało się także rozwijanie tytułów odnoszonych do Jezusa, zastępowanie trudnego wyrażenia łatwiejszym oraz włączanie do tekstu objaśnienia z marginesu.
Nie oznacza to, że istniał jeden ośrodek, który mógł dowolnie przepisać całą Biblię. Księgi krążyły w wielu wspólnotach, krajach i językach. Różne linie przekazu można dziś ze sobą porównać. Wariant pozostawia ślad właśnie dlatego, że inne rękopisy zachowały odmienne brzmienie. Rozproszenie tradycji utrudniało centralne zastąpienie wszystkich kopii jedną nową wersją.
Dobrym przykładem jest zakończenie Ewangelii według św. Marka. Najstarsze ważne rękopisy kończą tekst na Mk 16,8, podczas gdy wiele późniejszych zawiera Mk 16,9-20. Dłuższe zakończenie należy do kanonicznego tekstu przyjętego przez Kościół, choć jego słownictwo oraz historia rękopiśmienna wskazują, że nie było pierwotnym zakończeniem napisanym przez Marka. Podobnie opowiadanie o kobiecie pochwyconej na cudzołóstwie (J 7,53-8,11) ma skomplikowaną historię miejsca w rękopisach, a zarazem jest przyjmowane w Kościele jako tekst kanoniczny.
Te przykłady pokazują, że kanoniczność fragmentu i jego pochodzenie od autora danej księgi to dwa różne pytania. Krytyka tekstu może opisać historię perykopy. Rozpoznanie kanonu dotyczy tego, które księgi wraz z ich częściami Kościół otrzymał jako Pismo Święte. Więcej o tym drugim zagadnieniu mówi artykuł Jak powstał kanon Biblii?.
Tysiące wariantów nie tworzą tysięcy różnych Biblii
Liczba wariantów może robić ogromne wrażenie, zwłaszcza gdy zostaje podana bez wyjaśnienia. Rośnie ona jednak razem z liczbą zachowanych kopii. Gdyby istniał tylko jeden rękopis, nie widzielibyśmy żadnej różnicy, ale nie mielibyśmy też z czym sprawdzić jego błędów. Obfitość świadectw jednocześnie mnoży liczbę zauważonych wariantów i daje narzędzia do ich oceny.
Znaczna część różnic dotyczy pisowni, szyku słów oraz drobnych pominięć, które łatwo rozpoznać. Część zmienia odcień zdania, a nieliczne obejmują większe fragmenty. Tych ostatnich nie należy ani ukrywać, ani przedstawiać tak, jakby każda różnica tworzyła inną religię. Współczesne przekłady zazwyczaj sygnalizują ważniejsze przypadki nawiasem, przypisem albo komentarzem.
W Starym Testamencie sytuacja bywa bardziej złożona niż wybór pojedynczego słowa. Niektóre księgi zachowały się w formach różniących się długością lub kolejnością części. Przykładem jest Księga Jeremiasza, której grecka wersja jest krótsza i ma inny układ niż późniejszy tekst masorecki. To jeden z powodów, dla których warto znać relację między Septuagintą a Biblią hebrajską, zamiast zakładać, że w starożytności wszędzie istniał jeden identyczny egzemplarz Starego Testamentu.
Rzetelna odpowiedź nie brzmi więc ani wszystkie kopie są identyczne, ani Biblię dowolnie przerabiano. Zachowane świadectwa ukazują tekst przekazywany z wielką troską, lecz w ludzkich warunkach. Pokazują też miejsca niepewne, które można nazwać i badać.
Wiara nie opiera się na jednej spornej literze
Warianty tekstualne nie podważają podstawowych prawd wiary chrześcijańskiej. Zmartwychwstanie Chrystusa nie zależy wyłącznie od dłuższego zakończenia Marka. Świadczą o nim pozostałe Ewangelie, Pierwszy List do Koryntian i całe apostolskie przepowiadanie. Wiara w Trójcę Świętą nie stoi na późnym rozwinięciu 1 J 5,7-8 obecnym w części łacińskiej tradycji, lecz wyrasta z całego świadectwa Pisma odczytywanego w żywej Tradycji Kościoła.
To ważne także z katolickiego punktu widzenia. Chrześcijaństwo nie jest religią pojedynczego rękopisu ani samodzielnie wybranego wersetu. Kościół przyjmuje Pismo Święte i Tradycję jako powiązane sposoby przekazywania jednego depozytu słowa Bożego, a Magisterium służy jego autentycznej interpretacji. Autorstwo ludzkie i natchnienie Biblii nie wykluczają materialnej historii tekstu.
Sobór Watykański II uczy, że Bóg przemówił w Piśmie przez ludzi na sposób ludzki. Dlatego szukanie zamierzonego sensu, badanie języka, form literackich i najstarszego dostępnego brzmienia nie jest brakiem szacunku dla Biblii. Papież Pius XII w encyklice Divino afflante Spiritu zachęcał do przygotowywania wydań opartych na zasadach krytyki tekstu, łączących cześć dla świętych ksiąg z rygorem badań.
Krytyka tekstu nie rozstrzyga, czy Bóg przemawia przez Pismo. To pytanie wiary i teologii. Może jednak bardzo precyzyjnie odpowiedzieć, jakie brzmienia przekazują rękopisy, które z nich są wcześniejsze i jak mogły powstać pozostałe. Nie zastępuje wiary, lecz chroni ją przed budowaniem argumentów na słowach, których najstarsza tradycja prawdopodobnie nie znała.
Najczęściej zadawane pytania o zmiany w tekście Biblii
Różnice między rękopisami budzą pytania, których nie da się zamknąć w jednym zdaniu. Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze wątpliwości dotyczące zmian w tekście Biblii, brakujących wersetów i pracy biblistów.
Czy tekst Biblii był zmieniany?
Tak, jeśli przez zmianę rozumiemy różnice powstające podczas wielowiekowego kopiowania: pomyłki, poprawki, harmonizacje i dopowiedzenia. Nie ma natomiast podstaw do twierdzenia, że ktoś skutecznie zastąpił całą dawną Biblię nową wersją. Rozproszone rękopisy pozwalają wykrywać różnice i odtwarzać historię tekstu.
Czy brak oryginalnych rękopisów oznacza, że nie znamy treści Biblii?
Nie. Treść odtwarza się przez porównanie wielu niezależnych świadków. W ogromnej części tekst jest ustalany bez poważnych wątpliwości. Niepewność pozostaje w określonych miejscach i jest ujawniana w wydaniach krytycznych oraz przypisach przekładów.
Czy najstarszy rękopis zawsze zawiera najlepszy tekst?
Nie zawsze. Wiek jest ważnym dowodem, ale liczy się również jakość kopii, pochodzenie odczytania oraz pokrewieństwo między świadkami. Młodszy rękopis może wiernie zachować tekst bardzo starego wzorca.
Dlaczego we współczesnych Bibliach brakuje niektórych wersetów znanych ze starszych wydań?
Najczęściej późniejsze rękopisy zawierały zdanie nieobecne w najstarszych i najbardziej zróżnicowanych świadkach. Tłumacze opierający się na wydaniach krytycznych umieszczają je wtedy w przypisie albo oznaczają jego niepewny status. Nie jest to usuwanie wersetu dla wygody, lecz uwzględnienie pełniejszej wiedzy o historii tekstu.
Czy nawias albo przypis oznacza, że fragment nie jest natchniony?
Nie można wyprowadzić takiego wniosku wyłącznie z oznaczenia tekstualnego. Przypis informuje o różnicach między rękopisami. Pytanie o najwcześniejsze brzmienie i pytanie o kanoniczność fragmentu nie zawsze są tożsame, co widać w historii Mk 16,9-20 oraz J 7,53-8,11.
Czy krytyka tekstu jest sprzeczna z nauczaniem Kościoła?
Nie. Kościół korzysta z krytyki tekstu w katolickiej biblistyce i w przygotowywaniu przekładów. Metoda ta bada ludzką, materialną drogę przekazu Pisma. Powinna być stosowana rzetelnie i pozostawać świadoma, że sama analiza rękopisów nie wyczerpuje teologicznego sensu Biblii.
Na jakim tekście opierają się współczesne przekłady Biblii?
Tłumacze korzystają przede wszystkim z krytycznych wydań tekstów hebrajskich, aramejskich i greckich. W trudnych miejscach porównują również starożytne przekłady, zwoje, cytaty patrystyczne oraz różne tradycje rękopiśmienne. Konkretna decyzja translatorska bywa objaśniona w przypisie.
Słowo przetrwało także w śladach poprawek
Na karcie rękopisu pozostaje skreślenie, dopisek albo puste miejsce. Dla czytelnika może ono wyglądać jak pęknięcie. Dla biblisty staje się świadectwem: pokazuje, jak tekst był czytany, przepisywany i chroniony przed zapomnieniem.
Wiara nie wymaga udawania, że każdy rękopis jest identyczny. Może przyjąć prawdę o kruchości materiału i omylności kopisty, a jednocześnie rozpoznać niezwykłą ciągłość Pisma przekazywanego przez stulecia. Uczciwe wskazanie miejsc niepewnych nie osłabia Biblii. Pokazuje, że jej tekst nie musi bać się porównania zachowanych świadków.
Trawa usycha, więdnie kwiat, lecz słowo Boga naszego trwa na wieki.
(Biblia Tysiąclecia, Iz 40,8)
To wyznanie proroka nie opisuje mechanicznej bezbłędności każdej kopii. Mówi o wierności Boga i trwałości Jego słowa, które przeszło przez kruche karty oraz ludzkie ręce. Pytanie o tekst Biblii prowadzi więc ostatecznie nie do ukrytej księgi bez żadnej skazy, lecz do świadectwa zachowanego na tyle obficie, że nawet dawne pomyłki można dziś zobaczyć i nazwać.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Iz 40,8; 2 Tm 3,14-17; Sobór Watykański II, konstytucja Dei Verbum, 11-12; Katechizm Kościoła Katolickiego, 105-108; Pius XII, encyklika Divino afflante Spiritu.



