Czy Kościół odrzucił apokryfy, ponieważ mogły wypaczyć Biblię?

Niektóre dawne księgi noszą imiona apostołów. Inne opisują dzieciństwo Maryi, nieznane słowa Jezusa, wędrówki uczniów albo wizje świata po śmierci. Część przez wieki czytano, przepisywano i tłumaczono, choć ostatecznie nie znalazła się w Biblii.

Łatwo dopowiedzieć do tej historii prosty finał: Kościół miał zebrać niewygodne pisma i odrzucić je, aby nie zagroziły oficjalnej wersji chrześcijaństwa. Dawne świadectwa pokazują jednak obraz znacznie mniej wygodny dla sensacyjnych opowieści.

Między księgą natchnioną a księgą zakazaną istniała cała przestrzeń tekstów cenionych, czytanych, dyskutowanych, a czasem również zwalczanych. Dopiero gdy zobaczymy te różnice, pytanie o to, czy Kościół odrzucił apokryfy, ponieważ mogły wypaczyć Biblię, zaczyna prowadzić do prawdziwej odpowiedzi.

Zanim powstał zamknięty kanon, po wspólnotach krążyło wiele pism

Pierwsi chrześcijanie nie otrzymali od razu jednego oprawionego tomu Nowego Testamentu. Najpierw było nauczanie apostołów, liturgia, przekaz ustny, listy odczytywane we wspólnotach oraz Ewangelie powstające w konkretnych środowiskach. Sam św. Łukasz rozpoczyna swoje dzieło od przyznania, że nie był jedynym autorem opisującym wydarzenia związane z Jezusem:

Wielu już starało się ułożyć opowiadanie o zdarzeniach, które się dokonały pośród nas.

(Biblia Tysiąclecia, Łk 1,1)

To zdanie nie nadaje wszystkim dawnym opowiadaniom jednakowej wartości. Pokazuje natomiast, że wiele tekstów o Jezusie i początkach chrześcijaństwa mogło powstawać już bardzo wcześnie. Kościół musiał więc rozpoznać, które z nich wiernie przekazują wiarę apostolską i mogą być czytane w liturgii jako Pismo Święte.

Proces ten nie dokonał się podczas jednego tajnego zebrania. Wspólnoty porównywały pisma z otrzymanym nauczaniem, pytały o ich pochodzenie, obserwowały, gdzie są używane i jak były przyjmowane przez Kościoły pamiętające czasy apostolskie. Więcej o tym procesie wyjaśnia tekst o tym, jak powstał kanon Biblii.

Katechizm ujmuje sedno krótko: Kościół rozeznał kanon dzięki Tradycji apostolskiej. Nie wymyślił natchnienia ksiąg i nie nadał im go decyzją urzędową, lecz rozpoznał pisma przyjęte jako Słowo Boże. W tle tego rozeznawania znajdowała się wiara przekazywana zarówno ustnie, jak i na piśmie:

Trzymajcie się tradycji, o których zostaliście pouczeni bądź żywym słowem, bądź za pośrednictwem naszego listu.

(Biblia Tysiąclecia, 2 Tes 2,15)

Poza Pismem Świętym nie zaczynała się od razu herezja

Największy błąd w popularnych opowieściach o apokryfach polega na ustawieniu wszystkich ksiąg w dwóch stosach: Biblia po jednej stronie, pisma zakazane po drugiej. Starożytne świadectwa pokazują więcej kategorii.

Euzebiusz z Cezarei rozróżniał księgi powszechnie uznawane, pisma dyskutowane, utwory niekanoniczne, lecz znane autorom kościelnym, oraz teksty przypisywane apostołom i wykorzystywane przez grupy heretyckie. Św. Atanazy w 39. Liście świątecznym z 367 roku także oddzielał księgi kanoniczne od pism przeznaczonych do lektury dla osób przygotowujących się do życia chrześcijańskiego. W tej drugiej grupie umieścił między innymi Didache, nazywane Nauką Apostołów, i Pasterza Hermasa.

Nie wszystkie wspólnoty stosowały identyczne określenia, a granice nie od początku były wszędzie równie wyraźne. Jedno pozostaje czytelne: brak miejsca w kanonie nie oznaczał automatycznie zakazu czytania ani oskarżenia o kłamstwo.

Dobrym przykładem jest Pierwszy List Klemensa. Nie stał się częścią Nowego Testamentu, choć Euzebiusz pisał, że publicznie odczytywano go w wielu Kościołach. Podobnie Pasterz Hermasa był ceniony jako wezwanie do nawrócenia. Fragment Muratoriego dopuszczał jego lekturę, ale nie stawiał go obok proroków i apostołów, ponieważ powstał zbyt późno.

Didache mogła uczyć wiary, choć nie stała się księgą biblijną

Didache zawiera naukę o dwóch drogach, wskazania moralne, opis chrztu, postu, modlitwy i życia wspólnoty. Jej treść pozwala zajrzeć do codzienności bardzo wczesnych chrześcijan. Nie jest Ewangelią i nie rości sobie takiego samego prawa do opowiadania o życiu Jezusa jak Mateusz, Marek, Łukasz czy Jan.

To ważne dla odpowiedzi na pytanie, dlaczego Didache ceniono, a ewangelii gnostyckich nie uznano za Pismo Święte. Zgodność z wiarą Kościoła mogła uczynić tekst pożytecznym, lecz sama poprawność nauki nie wystarczała do uznania natchnienia. Liczyły się również związek z apostołami, starożytność, powszechne przyjęcie i trwałe użycie w liturgii.

Didache nie spełniła wszystkich warunków rozpoznania kanoniczności, ale Kościół nie potraktował jej jak bezwartościowej książki. Jan Paweł II w encyklice Evangelium vitae przywołał jej świadectwo dotyczące ochrony życia. Niekanoniczny tekst może być wiarygodnym świadkiem dawnej Tradycji, nawet jeśli nie jest natchnionym Słowem Bożym.

Różnica staje się wyraźniejsza, gdy porównamy ten dokument z tekstami określanymi zbiorczo jako ewangelie gnostyckie. Nie tworzyły one jednej księgi ani jednego nurtu. Część przedstawiała jednak Boga, stworzenie, ciało i zbawienie w sposób trudny do pogodzenia z wiarą otrzymaną od apostołów. Zamiast publicznego orędzia o śmierci i zmartwychwstaniu Chrystusa pojawiała się w nich czasem wizja zbawienia przez tajemną wiedzę dostępną dla wybranych.

Imię apostoła na okładce nie wystarczało

Wiele apokryfów przypisano Piotrowi, Tomaszowi, Filipowi, Marii Magdalenie, Judaszowi albo innym osobom znanym z Nowego Testamentu. Tytuł miał dodawać tekstowi autorytetu, ale starożytni chrześcijanie nie przyjmowali go bez sprawdzenia.

Pytano o rzeczywisty związek pisma z epoką apostolską. Jeżeli dzieło pojawiało się późno, nie było znane wcześniejszym wspólnotom, reprezentowało język innej epoki albo głosiło naukę obcą publicznemu przekazowi Kościoła, apostolskie imię nie ratowało jego wiarygodności.

Widać tu trzy powiązane problemy:

  • autorstwo: czy tekst rzeczywiście pochodził od apostoła lub jego najbliższego środowiska;
  • czas powstania: czy mógł pamiętać nauczanie pierwszych świadków, czy powstał kilka pokoleń później;
  • treść i recepcja: czy zgadzał się z regułą wiary i był przyjmowany w wielu Kościołach, a nie tylko w wąskiej grupie.

Żadne pojedyncze kryterium nie działało jak mechaniczny test. Późne powstanie mogło wykluczać księgę z grona świadków apostolskich, choć nie czyniło jej złą. Z kolei dzieło podszywające się pod apostoła i głoszące inną wizję Boga budziło znacznie poważniejszy sprzeciw.

Dlatego historia czterech Ewangelii obecnych w Biblii nie sprowadza się do wyboru czterech zwycięzców spośród dziesiątek równorzędnych relacji. Mateusz, Marek, Łukasz i Jan były zakorzenione w życiu Kościoła wcześniej i szerzej niż późniejsze utwory noszące imiona znanych uczniów.

Niektóre teksty przekraczały granicę sporu o kanon

Były również pisma, których nie odkładano po prostu na półkę z pożyteczną literaturą. Odrzucano je, gdy pod apostolskim imieniem przekazywały naukę uznaną za sprzeczną z wiarą Kościoła.

Euzebiusz wymieniał w tym kontekście ewangelie przypisywane Piotrowi, Tomaszowi i Maciejowi oraz niektóre dzieje apostołów. Św. Ireneusz łączył Ewangelię Judasza z nauką kainitów i traktował ją jako fałszywą opowieść. Takie oceny trzeba przedstawiać uczciwie: pokazują sąd konkretnych autorów starożytnego Kościoła, a nie prostą tabelę, którą wszędzie i od początku stosowano w identyczny sposób.

Współcześni badacze dyskutują również nad tym, czy każdy tekst znaleziony w Nag Hammadi można nazywać gnostyckim i czy określenie to w każdym przypadku oznacza dokładnie to samo. Sam fakt, że księgę odkryto wśród rękopisów z Nag Hammadi, nie rozstrzyga jeszcze o jej gatunku, dacie ani teologii.

Nie zmienia to zasadniczej różnicy. Kościół nie mógł czytać podczas liturgii jako świadectwa apostoła tekstu, który powstał znacznie później, tylko posługiwał się jego imieniem i przedstawiał inną naukę o stworzeniu, Wcieleniu albo zbawieniu. W takim przypadku rzeczywiście chodziło również o ochronę wiary przed wypaczeniem.

Warto jednak zachować precyzję przy konkretnych tytułach. Ewangelia Tomasza jest zbiorem wypowiedzi przypisywanych Jezusowi, a jej datowanie, źródła i związek z gnostycyzmem pozostają przedmiotem dyskusji. Ewangelia Piotra ma inną budowę i historię recepcji. Słowo apokryf nie usuwa różnic między nimi.

Apokryfy nie weszły do Biblii, ale weszły do wyobraźni świata

Tekst nie musiał być kanoniczny, aby oddziaływać na pobożność, sztukę i sposób opowiadania historii biblijnych. Najbardziej czytelnym przykładem jest Protoewangelia Jakuba. To z niej pochodzi tradycja o imionach rodziców Maryi, Joachima i Anny, oraz rozbudowane opowieści o Jej dzieciństwie.

Kościół nie włączył Protoewangelii Jakuba do Nowego Testamentu. Nie przeszkodziło to jednak temu, by niektóre jej motywy przeniknęły do liturgii, ikonografii i pobożności. Jan Paweł II otwarcie przypominał, że tradycja nazywająca Joachima i Annę rodzicami Maryi sięga właśnie apokryficznej Ewangelii Jakuba.

To pokazuje zarówno wpływ apokryfów, jak i granicę ich znaczenia. Motyw przejęty z dawnej opowieści nie staje się przez to automatycznie prawdą objawioną ani dowodem doktrynalnym. Może być częścią tradycji pobożnościowej, liturgicznego wspomnienia albo sztuki. Nauczanie wiary wymaga jednak mocniejszej podstawy niż popularność pięknej historii.

Apokryfy wpływały również na wyobrażenia o dzieciństwie Jezusa, losach apostołów, śmierci Maryi, aniołach, piekle i końcu świata. Niektóre obrazy stały się tak znajome, że wiele osób bierze je za sceny z Biblii. Dlatego podczas lektury trzeba stale pytać, czy dany szczegół pochodzi z Pisma Świętego, dawnej tradycji, apokryfu czy późniejszej legendy.

Odrzucenie z kanonu nie jest wyrokiem na każde zdanie

Określenie niekanoniczne mówi przede wszystkim, że danego dzieła nie uznano za natchnioną księgę Pisma Świętego. Nie rozstrzyga automatycznie, że wszystkie jego zdania są fałszywe, autor działał w złej wierze, a lektura jest zakazana.

Niekanoniczne pisma mogą zachowywać starą modlitwę, świadczyć o praktykach wspólnoty, przekazywać poprawne wezwanie moralne albo pokazywać, czym żyli chrześcijanie w danej epoce. Mogą także mieszać wiarygodną tradycję z legendą. Teksty powstałe w środowiskach oddalonych od wiary Kościoła pozostają z kolei ważnymi źródłami historycznymi do poznania tych środowisk, choć nie są źródłem Objawienia.

Trzeba dodać jeszcze jedno rozróżnienie. W rozmowach z protestantami słowo apokryfy bywa używane wobec ksiąg, które katolicy nazywają deuterokanonicznymi. Dla Kościoła katolickiego Księga Tobiasza, Judyty, Mądrości, Syracha, Barucha, Pierwsza i Druga Księga Machabejska oraz odpowiednie części Estery i Daniela należą do kanonu Starego Testamentu. Nie należy wrzucać ich do tej samej grupy co późne apokryficzne ewangelie i dzieje apostołów.

Kościół chronił wiarę, ale nie urządził wielkiego palenia książek

Czy zatem Kościół odrzucił apokryfy, ponieważ mogły wypaczyć Biblię? W odniesieniu do części pism odpowiedź brzmi: treść sprzeczna z wiarą apostolską rzeczywiście była powodem odrzucenia. Nie jest to jednak pełne wyjaśnienie losu wszystkich apokryfów.

Jedne dzieła powstały za późno, by należeć do świadectwa apostolskiego. Inne nie miały wiarygodnego autorstwa, nie były powszechnie przyjmowane albo nie czytano ich w liturgii całego Kościoła. Jeszcze inne ceniono jako pomoc w nauczaniu, choć nie rozpoznano w nich natchnionego Pisma. Dopiero część uznawano za fałszerstwa niosące naukę heretycką.

Kanon nie jest spisem wszystkich książek, które wolno czytać. Jest listą ksiąg, które Kościół przyjął jako natchnione i normatywne dla wiary. Poza tą granicą znajduje się zarówno wartościowe świadectwo pierwszych chrześcijan, jak i legenda, literacka fantazja, tekst polemiczny czy dzieło obcej doktryny. Wspólna etykieta apokryfu nie powinna przesłonić tych różnic.

Najczęściej zadawane pytania o odrzucenie apokryfów

Słowo apokryf obejmuje bardzo różne teksty, dlatego krótkie odpowiedzi wymagają kilku ważnych rozróżnień. Poniższe pytania porządkują najczęstsze nieporozumienia dotyczące kanonu Biblii i dawnych pism chrześcijańskich.

Czy Kościół uważał wszystkie apokryfy za niebezpieczne?

Nie. Niektóre teksty ceniono i polecano do lektury, choć nie uznawano ich za Pismo Święte. Inne traktowano jako legendy lub utwory o niewiarygodnym autorstwie. Za niebezpieczne uznawano przede wszystkim pisma, które podszywały się pod autorytet apostołów i przekazywały naukę sprzeczną z wiarą Kościoła.

Które niekanoniczne pisma czytali pierwsi chrześcijanie?

Do cenionych i szeroko znanych należały między innymi Didache, Pasterz Hermasa, Pierwszy List Klemensa i List Barnaby. W części wspólnot czytano także Apokalipsę Piotra lub Ewangelię Hebrajczyków. Ich odbiór różnił się zależnie od miejsca i czasu.

Czy Didache mogła znaleźć się w Biblii?

Była bardzo ceniona i w niektórych dawnych wykazach pojawia się blisko ksiąg dyskutowanych. Ostatecznie nie została uznana za natchnioną część Nowego Testamentu. Pozostała jednak jednym z najważniejszych pozabiblijnych świadectw życia wczesnego Kościoła.

Które apokryfy uznawano za heretyckie?

Starożytni autorzy kościelni krytykowali między innymi Ewangelię Judasza oraz pisma przypisywane Piotrowi, Tomaszowi, Maciejowi, Andrzejowi i Janowi, jeśli łączyli je z grupami głoszącymi naukę sprzeczną z regułą wiary. Ocena zawsze wymaga wskazania konkretnego dzieła, ponieważ pod podobnymi tytułami mogły krążyć różne teksty.

Czy późna data powstania wystarczała do odrzucenia księgi?

Późne powstanie było poważnym problemem, gdy tekst przedstawiał się jako dzieło apostoła. Nie czyniło go jednak automatycznie złym. Mogło wykluczać kanoniczność, a jednocześnie pozostawiać miejsce na pożyteczną lekturę, czego przykładem jest Pasterz Hermasa.

Czy apokryfy zmieniły wierzenia chrześcijan?

Wpływały na pobożność, sztukę, legendy i sposób opowiadania o postaciach biblijnych. Przykładem są imiona Joachim i Anna znane z Protoewangelii Jakuba. Nie oznacza to jednak, że każda apokryficzna opowieść stała się nauczaniem Kościoła albo podstawą dogmatu.

Czy katolik może czytać apokryfy?

Tak, jeżeli pamięta o ich statusie i wybiera rzetelne wydanie z komentarzem. Apokryfu nie należy czytać jak kolejnej księgi Biblii. Dobra lektura pyta o datę, środowisko, autorstwo, gatunek oraz zgodność treści z wiarą Kościoła.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Pismo Święte: Łk 1,1-4; 2 Tes 2,15. Katechizm Kościoła Katolickiego: 120. Sobór Watykański II, konstytucja Dei verbum, 8 i 11. Historyczne rozróżnienie między księgami kanonicznymi, tekstami polecanymi do lektury i pismami apokryficznymi: św. Atanazy, 39. List świąteczny.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *