Co stało się z Adamem i Ewą po wygnaniu z raju? Co mówi Biblia i apokryfy?

Brama ogrodu została zamknięta. Za Adamem i Ewą pozostało drzewo życia, przed nimi rozciągała się ziemia, która miała rodzić ciernie. Księga Rodzaju prowadzi ich jeszcze przez kilka krótkich scen, a potem niemal całkowicie usuwa z opowieści. Nie mówi, gdzie mieszkali, jak wyglądały ich pierwsze dni poza Edenem ani jakie słowa wypowiadali, gdy zrozumieli, że nie mogą wrócić.

Ta cisza przez stulecia pobudzała wyobraźnię. Dawni autorzy próbowali zajrzeć za zamkniętą bramę i opowiedzieć o głodzie, pracy, narodzinach dzieci, pokucie oraz śmierci pierwszego człowieka. Tak powstały historie poruszające, niekiedy surowe, lecz należące do innego porządku niż natchniony tekst Biblii.

Biblia mówi niewiele o dalszych losach Adama i Ewy, ale nie pozostawia ich bez przyszłości. Po wygnaniu stają się rodzicami, doświadczają śmierci Abla, rodzi im się Set, a Adam dożywa dziewięciuset trzydziestu lat. Apokryfy rozwijają tę skromną opowieść, przedstawiając życie pierwszych ludzi jako długą pokutę naznaczoną tęsknotą za rajem.

Po drugiej stronie Edenu zaczyna się zwyczajne życie

Ostatni obraz trzeciego rozdziału Księgi Rodzaju jest przejmujący. Adam i Ewa opuszczają ogród, a drogi do drzewa życia strzegą cheruby i połyskujące ostrze miecza. Powrót do dawnego stanu nie jest już możliwy ludzkimi siłami.

Dlatego Pan Bóg wydalił go z ogrodu Eden, aby uprawiał tę ziemię, z której został wzięty.

(Biblia Tysiąclecia, Rdz 3,23)

Po wygnaniu Adam ma uprawiać ziemię, a więc podejmuje pracę zapowiedzianą w słowach o trudzie i pocie. Ewa staje się matką. Rodzą się Kain i Abel, później zaś Set. Biblia nie opisuje pierwszej chaty, pierwszego zasiewu ani rozmów małżonków po utracie Edenu. Zamiast tego pokazuje skutki grzechu w życiu ich dzieci.

Najboleśniejszym z nich jest zabójstwo Abla. Grzech, który wcześniej zerwał więź człowieka z Bogiem, teraz uderza w więź między braćmi. Adam i Ewa tracą syna, a Kain odchodzi do kraju Nod. W krótkim zdaniu wypowiedzianym po narodzinach Seta słychać pamięć o tamtej stracie:

Dał mi Bóg potomka innego w zamian za Abla, którego zabił Kain.

(Biblia Tysiąclecia, Rdz 4,25)

Set nie przywraca życia Ablowi. Jego narodziny mówią jednak, że historia rodziny nie kończy się na bratobójstwie. Z linii Seta wyjdą kolejne pokolenia, a biblijna opowieść pójdzie dalej.

Pierwsi rodzice schodzą ze sceny, a historia biegnie dalej

Księga Rodzaju nie jest biografią Adama i Ewy. Opowiada o początkach świata, grzechu i Bożym planie zbawienia. Gdy pokazuje narodziny Kaina, śmierć Abla oraz przyjście na świat Seta, przenosi uwagę z pierwszej pary na całą ludzkość i kolejne pokolenia.

Dlatego Ewa po czwartym rozdziale nie pojawia się już z imienia. O Adamie czytamy jeszcze w rodowodzie Setytów. Pismo podaje, że po narodzinach Seta miał on synów i córki, ale ich nie wymienia. Ostatnie zdanie o pierwszym człowieku jest krótkie i nie pozostawia miejsca na legendę o uniknięciu śmierci:

Ogólna liczba lat, które Adam przeżył, była dziewięćset trzydzieści. I umarł.

(Biblia Tysiąclecia, Rdz 5,5)

Nie znamy z Biblii miejsca jego grobu. Nie wiemy też, kiedy umarła Ewa ani gdzie została pochowana. Pismo nie opisuje ich starości i nie przekazuje rozmowy małżonków przed śmiercią. Nie mówi również wprost, czy po wygnaniu odbyli pokutę w takim sensie, w jakim później wyobrażali ją sobie autorzy apokryfów.

Milczenie tekstu nie musi oznaczać zagubienia dalszej części historii. Autor natchniony przekazuje to, co służy zamysłowi Księgi Rodzaju, a nie wszystko, czego chcielibyśmy dowiedzieć się o jej bohaterach. Właśnie w przestrzeń pozostawioną przez krótką biblijną relację weszły późniejsze opowieści.

Gdy zamknięta brama Edenu otwiera się w apokryfie

Najważniejszym dawnym zbiorem tradycji o losach pierwszych rodziców po wygnaniu jest Życie Adama i Ewy. Ta nazwa nie oznacza jednej księgi zachowanej w jednolitym oryginale. Odnosi się do rodziny powiązanych tekstów, znanych między innymi z wersji greckiej, łacińskiej, armeńskiej, gruzińskiej i słowiańskiej. Grecka postać utworu bywa nazywana Apokalipsą Mojżesza, chociaż Mojżesz nie jest autorem tej opowieści.

Dokładne datowanie najstarszej warstwy pozostaje przedmiotem dyskusji. Jej korzeni szuka się zwykle w dawnych tradycjach żydowskich z okresu bliskiego początkom chrześcijaństwa, lecz zachowane wersje były przekazywane i przekształcane również przez chrześcijan. Dlatego nie każdy epizod występuje w każdej odmianie tekstu, a niektóre fragmenty wyraźnie noszą ślady późniejszego opracowania.

Życie Adama i Ewy bierze kilka zdań Księgi Rodzaju i rozwija je w obszerną narrację. Pyta, skąd pierwsi ludzie mieli żywność, jak nauczyli się uprawiać ziemię, co czuli po utracie raju, czy żałowali za grzech i jak wyglądała śmierć Adama. Jest to dobry przykład tego, czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii: dopowiadają przemilczane szczegóły, ale nie mają przez to takiego samego autorytetu jak Pismo Święte.

Głód, praca i narodziny w świecie bez rajskiego ogrodu

W łacińskiej wersji apokryfu pierwsze dni poza Edenem nie zaczynają się od budowy domu ani od zasiewu. Adam i Ewa stawiają sobie prowizoryczne schronienie i przez siedem dni płaczą. Potem przychodzi głód. Szukają pożywienia podobnego do tego, które znali w ogrodzie, lecz znajdują jedynie pokarm zwierząt.

Ten obraz rozwija biblijne słowa o trudzie zdobywania chleba. Życie poza rajem wymaga uczenia się świata na nowo. Według jednej z wersji archanioł Michał przynosi Adamowi nasiona i pokazuje mu, jak uprawiać ziemię. Nie jest to informacja z Księgi Rodzaju, ale opowieść mająca wyjaśnić, w jaki sposób pierwszy rolnik zdobył potrzebną wiedzę.

Apokryf szeroko opisuje również narodziny dzieci. Pojawiają się Kain, Abel i Set, a ich losy zostają połączone z bólem rodziców. Ewa ma sen zapowiadający zabójstwo Abla. Adam i Ewa próbują rozdzielić synów, powierzając im różne zajęcia, lecz nie potrafią powstrzymać tragedii.

W tych scenach autorzy nie zmieniają głównego kierunku biblijnej historii. Pokazują raczej, jak skutki nieposłuszeństwa przenikają codzienność: zdobywanie pokarmu, rodzenie dzieci, chorobę, zazdrość i śmierć. Trzeba jednak stale pamiętać, że szczegóły te są literackim rozwinięciem, a nie zachowanym świadectwem Adama lub Ewy.

Pokuta w wodach Jordanu i Tygrysu

Czy Adam i Ewa żałowali za grzech? Biblia nie zapisuje ich wyznania winy po opuszczeniu Edenu. W scenie sądu oboje próbują przesunąć odpowiedzialność: Adam wskazuje na Ewę, a Ewa na węża. Dalsze rozdziały nie przynoszą opisu ich nawrócenia. Nie wolno więc przedstawiać pokuty pierwszych rodziców jako faktu wyraźnie potwierdzonego w Piśmie.

Apokryf odpowiada na to pytanie znacznie szerzej. W łacińskim Życiu Adama i Ewy Adam postanawia pościć przez czterdzieści dni, stojąc po szyję w Jordanie. Ewa ma spędzić trzydzieści siedem dni w wodach Tygrysu. Ich pokuta łączy głód, zimno, milczenie, modlitwę i płacz.

Historia nie staje się przez to prosta. Szatan przychodzi do Ewy pod postacią jaśniejącego anioła i przekonuje ją, że Bóg już przyjął pokutę. Ewa wychodzi z rzeki przed wyznaczonym czasem i dopiero później rozpoznaje kolejne oszustwo. Adam trwa w Jordanie do końca.

Ta scena rozwija znany z Księgi Rodzaju motyw zwiedzenia. Pokazuje również, że żal nie cofa skutków popełnionego czynu, a pokuta nie jest sposobem na wymuszenie powrotu do Edenu. W apokryfie pierwsi ludzie wołają o miłosierdzie, lecz brama raju pozostaje zamknięta.

Z chrześcijańskiej perspektywy nie należy budować nauki o losie Adama i Ewy wyłącznie na tej opowieści. Można jednak dostrzec, jak dawni autorzy rozważali winę, skruchę i wytrwałość. Nie przedstawiali pierwszych rodziców jedynie jako tych, którzy upadli. Chcieli widzieć w nich także ludzi płaczących nad własnym nieposłuszeństwem.

Olej miłosierdzia, którego Adam nie otrzymał

Najbardziej rozbudowana część apokryficznej opowieści dotyczy choroby i śmierci Adama. Gdy jego ciało ogarnia ból, Set nie rozumie jeszcze, czym jest choroba. Adam wyjaśnia dzieciom, że cierpienie i śmierć należą do świata po upadku. Prosi następnie Ewę i Seta, aby poszli pod bramę raju po kroplę oleju miłosierdzia z drzewa życia.

W drodze Set zostaje zaatakowany przez dzikie zwierzę. Gdy wraz z matką dociera do Edenu, archanioł Michał odmawia wydania oleju. Zapowiada, że Adam umrze, a uzdrowienie zostaje związane z przyszłym czasem i zmartwychwstaniem. W łacińskiej wersji występuje tu wyraźnie chrześcijański fragment mówiący o Chrystusie. Jest to jeden z powodów, dla których badacze rozróżniają starsze tradycje utworu od późniejszych chrześcijańskich warstw.

Adam umiera po dziewięciuset trzydziestu latach, zgodnie z liczbą podaną w Księdze Rodzaju. Apokryf dodaje jednak to, czego Biblia nie opisuje: żałobę rodziny, modlitwę aniołów oraz uroczysty pogrzeb. W wersji łacińskiej Michał i Uriel owijają ciało Adama w lniane płótna i grzebią je wraz z ciałem Abla w pobliżu raju. Ewa umiera niedługo później, po przekazaniu dzieciom ostatnich poleceń.

Nie jest to objawiona odpowiedź na pytanie, gdzie spoczęli pierwsi rodzice. To teologiczna opowieść o śmierci, sądzie i nadziei, ułożona wokół skromnej biblijnej informacji: Adam umarł. Jej najważniejszym napięciem pozostaje tęsknota za drzewem życia, którego owocu człowiek nie może zdobyć sam.

Apokryf dopowiada historię, ale nie uzupełnia Biblii

Życia Adama i Ewy nie należy traktować jak odnalezionych kart wyrwanych z Księgi Rodzaju. Tekst nie został napisany przez Adama, Ewę ani Mojżesza. Powstał znacznie później, zachował się w różniących się wersjach i nie należy do katolickiego kanonu Pisma Świętego.

Apokryf może być czytany jako świadectwo dawnej wyobraźni religijnej. Pokazuje, jakie pytania stawiali żydowscy i chrześcijańscy odbiorcy Biblii: jak wyglądała pierwsza praca, czy Adam pokutował, skąd przyszły choroby, jak pochowano pierwszego człowieka. Pomaga też zobaczyć, w jaki sposób jeden biblijny motyw rozwijał się w rozmaitych wspólnotach i językach.

Nie może jednak ustanawiać prawd wiary ani rozstrzygać tego, o czym Pismo milczy. Gdy apokryf opisuje czterdzieści dni Adama w Jordanie, wizytę Seta pod bramą Edenu czy anielski pogrzeb, uczciwe wprowadzenie powinno brzmieć: według apokryfu, nie według Biblii.

Ta różnica nie wynika z lęku Kościoła przed starożytnymi tekstami. Wiąże się z pytaniem o natchnienie i apostolską Tradycję. Szerzej wyjaśnia to artykuł o tym, jak powstał kanon Biblii i kto zdecydował, które księgi są natchnione.

Za Adamem nie pozostaje tylko zamknięta brama

Gdyby historia Adama kończyła się wyłącznie słowami „i umarł”, obraz byłby ponury. Nowy Testament wraca jednak do pierwszego człowieka po to, aby mówić o Chrystusie. Święty Paweł zestawia nieposłuszeństwo Adama z posłuszeństwem Jezusa i śmierć z darem życia.

Gdzie jednak wzmógł się grzech, tam jeszcze obficiej rozlała się łaska.

(Biblia Tysiąclecia, Rz 5,20)

Dlatego najważniejszą chrześcijańską odpowiedzią na los pierwszych rodziców nie jest rozbudowana legenda o ich ostatnich dniach. Jest nią obietnica odkupienia dana ludzkości po upadku i spełniona w Chrystusie. Katechizm przypomina, że Bóg nie pozostawił człowieka pod władzą śmierci. Już w słowach skierowanych do węża rozbrzmiewa pierwsza zapowiedź zwycięstwa Zbawiciela.

Apokryficzny Adam spogląda ku drzewu życia i czeka na olej miłosierdzia. Ewangelia prowadzi dalej. Pokazuje Chrystusa, nowego Adama, który otwiera drogę do życia nie przez powrót do dawnego ogrodu, lecz przez krzyż i zmartwychwstanie.

Najczęściej zadawane pytania o Adama i Ewę po wygnaniu z raju

Poniższe odpowiedzi oddzielają krótkie informacje biblijne od szczegółów znanych wyłącznie z późniejszych tradycji.

Gdzie zamieszkali Adam i Ewa po wygnaniu z raju?

Biblia nie podaje nazwy miejsca, w którym zamieszkali Adam i Ewa. Wiadomo jedynie, że zostali wydaleni z Edenu, a Kain po zabójstwie Abla osiadł w kraju Nod, na wschód od Edenu. Nie należy przenosić tej informacji automatycznie na jego rodziców.

Ile dzieci mieli Adam i Ewa?

Księga Rodzaju wymienia z imienia Kaina, Abla i Seta. Dodaje również, że Adam miał synów i córki, ale nie podaje ich liczby ani imion. Późniejsze liczby i rozbudowane rodowody pochodzą spoza Biblii.

Czy Biblia mówi, że Adam i Ewa pokutowali?

Nie opisuje wprost ich pokuty po wygnaniu. Rozbudowaną historię postu i stania w wodach Jordanu oraz Tygrysu przekazuje łacińska wersja Życia Adama i Ewy. Jest to motyw apokryficzny, a nie fragment Księgi Rodzaju.

Kto napisał Życie Adama i Ewy?

Autor pozostaje nieznany. Tytuł nie oznacza, że księgę napisali Adam lub Ewa. Zachowane wersje świadczą o długim rozwoju tradycji i jej przekazywaniu w środowiskach żydowskich oraz chrześcijańskich.

Czy Apokalipsa Mojżesza i Życie Adama i Ewy to ta sama księga?

Nazwy te odnoszą się do blisko spokrewnionej tradycji, ale nie do dwóch identycznych tekstów. Apokalipsą Mojżesza nazywa się zwykle wersję grecką, natomiast Vita Adae et Evae jest wersją łacińską. Różnią się układem i częścią epizodów.

Gdzie według Biblii został pochowany Adam?

Biblia nie wskazuje miejsca jego pochówku. Opis pogrzebu dokonanego przez aniołów i grobu w pobliżu raju pochodzi z apokryfu. Nie można przedstawiać go jako wiadomości historycznej przekazanej przez Pismo.

Czy Kościół katolicki uznaje Życie Adama i Ewy za księgę natchnioną?

Nie. Życie Adama i Ewy nie należy do kanonu Biblii katolickiej. Może być badane jako starożytny apokryf i świadectwo recepcji Księgi Rodzaju, ale nie jest podstawą katolickiej doktryny.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Rdz 3,15.23-24; Rdz 4,1-26; Rdz 5,1-5; Rz 5,12-21; Katechizm Kościoła Katolickiego, 390, 400-404, 410-412.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *