List Judy jest jednym z najkrótszych pism Nowego Testamentu. Ma zaledwie jeden rozdział, a jednak znalazło się w nim zdanie, które prowadzi daleko poza karty Biblii. Autor przywołuje Henocha, siódmego patriarchę po Adamie, i zapisuje proroctwo o nadejściu Pana na sąd.
Spis treści
Nie byłoby w tym nic dziwnego, gdyby słowa te znajdowały się w Księdze Rodzaju. Tam jednak ich nie ma. Można je odnaleźć w starożytnym żydowskim dziele, które Kościół katolicki nie zalicza do ksiąg natchnionych.
Skąd więc taki fragment w Nowym Testamencie? Czy List Judy potwierdza autorytet całej Księgi Henocha, czy raczej pokazuje, że natchniony autor potrafił sięgnąć po znany tekst i wykorzystać zawartą w nim prawdę?
Siódmy po Adamie przemawia w krótkim liście
List Judy rzeczywiście przytacza fragment odpowiadający 1 Księdze Henocha 1,9. Nie jest to jedynie luźne podobieństwo obrazu. Zbieżne są temat, kolejność myśli i charakterystyczne słownictwo dotyczące przyjścia Pana, zastępów świętych oraz sądu nad bezbożnymi.
Autor wprowadza proroctwo bardzo uroczyście. Nazywa Henocha siódmym po Adamie, zgodnie z rodowodem zapisanym w Rdz 5, i odnosi jego słowa do ludzi, którzy wkradli się do wspólnoty, wypaczali łaskę Boga i odrzucali panowanie Chrystusa. Cytat nie jest więc ciekawostką na marginesie. Staje się częścią ostrego napomnienia.
Oto przyszedł Pan z miriadami swoich świętych, aby dokonać sądu nad wszystkimi.
(Biblia Tysiąclecia, Jud 14-15)
Dalsza część wersetu mówi o osądzeniu bezbożnych czynów i twardych słów wypowiadanych przeciw Bogu. Juda wykorzystuje starą zapowiedź sądu, aby opisać los fałszywych nauczycieli, o których pisze w całym liście. Nie chodzi mu o przedstawienie czytelnikowi dziejów Henocha ani o polecenie całej księgi noszącej jego imię.
Sam patriarcha jest w Biblii postacią tajemniczą. Księga Rodzaju poświęca mu zaledwie kilka zdań, z których najważniejsze brzmi:
Żył więc Henoch w przyjaźni z Bogiem, a następnie znikł, bo zabrał go Bóg.
(Biblia Tysiąclecia, Rdz 5,24)
Więcej o tej postaci można przeczytać w artykule Henoch, którego Bóg zabrał. Dlaczego jego historia nie kończy się śmiercią?.
Dwa teksty i ten sam obraz nadchodzącego sądu
Fragment 1 Hen 1,9 przedstawia Boga przychodzącego z niezliczonym zastępem świętych, aby dokonać sądu, ukarać bezbożnych za ich czyny i osądzić słowa skierowane przeciw Niemu. List Judy zachowuje wszystkie najważniejsze elementy tego obrazu.
| Motyw | 1 Księga Henocha 1,9 | List Judy 14-15 |
|---|---|---|
| Przyjście | Pan przychodzi w chwale | Pan przychodzi ze swoimi świętymi |
| Towarzyszący zastęp | Dziesiątki tysięcy świętych | Miriady świętych |
| Cel | Sąd nad wszystkimi | Sąd nad wszystkimi |
| Przedmiot osądu | Bezbożne czyny i słowa | Bezbożne czyny i twarde słowa |
Różnice w brzmieniu nie przekreślają zależności. Starożytne teksty krążyły w różnych językach i wersjach, a autorzy nie zawsze cytowali je w sposób odpowiadający dzisiejszemu zapisowi słowo w słowo. W przypadku Księgi Henocha sprawę dodatkowo komplikuje historia przekazu. Zachowały się jej fragmenty aramejskie z Qumran, części greckie oraz pełniejsza wersja etiopska.
Ważne jest też rozróżnienie między patriarchą a księgą. List Judy przypisuje proroctwo Henochowi, ale nie stwierdza, że historyczny Henoch napisał cały zbiór znany dziś jako 1 Księga Henocha. Dzieło powstawało etapami, a imię dawnego patriarchy nadawało wizjom autorytet w oczach starożytnych odbiorców. Szerzej jego treść i pochodzenie omawia artykuł Księga Henocha. Czym jest i dlaczego nie ma jej w Biblii?.
Przytoczony fragment staje się częścią natchnionego Listu
Największa trudność pojawia się dopiero po rozpoznaniu cytatu. Skoro natchniony autor przywołuje Księgę Henocha, czy nie należałoby uznać za natchnione całego dzieła?
Nie. Cytowanie źródła nie jest równoznaczne z przyjęciem całej jego treści ani z włączeniem go do kanonu. Natchniony jest List Judy jako księga przyjęta przez Kościół, a w nim także sens, jaki autor nadał przytoczonemu fragmentowi. Nie wynika z tego, że każda wizja, wypowiedź czy opowieść z Księgi Henocha otrzymuje taki sam status.
Podobnie działa zwykłe przywołanie cudzych słów. Autor może uznać jedno zdanie za prawdziwe i użyteczne dla swojej argumentacji, nie podpisując się pod wszystkim, co napisał jego pierwotny twórca. W Biblii dzieje się jednak coś więcej: wybrany fragment zostaje umieszczony w nowym, natchnionym kontekście i służy prawdzie, którą autor biblijny przekazuje pod natchnieniem Ducha Świętego.
Katechizm Kościoła Katolickiego naucza, że księgi Pisma zostały spisane pod natchnieniem Ducha Świętego, a ich ludzcy autorzy posługiwali się własnymi zdolnościami i środkami. Juda nie przestał być prawdziwym autorem, gdy korzystał z języka i tekstów znanych swoim odbiorcom. Natchnienie nie oznacza pisania bez pamięci, kultury i wcześniejszych źródeł.
O tym, w jaki sposób Kościół rozpoznał księgi natchnione, szerzej mówi artykuł Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione?.
Apostołowie potrafili korzystać z cudzych słów
List Judy nie jest jedynym miejscem, w którym tekst biblijny sięga do literatury spoza kanonu. Święty Paweł w mowie na Areopagu odwołuje się do słów znanych greckim słuchaczom:
W Nim bowiem żyjemy, poruszamy się i jesteśmy.
(Biblia Tysiąclecia, Dz 17,28)
Następnie dodaje słowa przypisywane greckim poetom: jesteśmy z Jego rodu. Paweł nie uznaje przez to całej greckiej mitologii ani poematów o Zeusie za objawione przez Boga. Podejmuje zdanie zrozumiałe dla Ateńczyków i prowadzi ich od znanego obrazu do prawdy o Stwórcy, który nie jest podobny do posągów wykonanych ludzkimi rękami.
W Pierwszym Liście do Koryntian pojawia się z kolei sentencja pochodząca z twórczości Menandra:
Wskutek złych rozmów psują się dobre obyczaje.
(Biblia Tysiąclecia, 1 Kor 15,33)
W Liście do Tytusa Paweł przytacza słowa kreteńskiego poety, nazywając go nawet ich własnym wieszczem. Takie przykłady pokazują, że prawdziwe zdanie nie staje się fałszywe tylko dlatego, że pochodzi spoza wspólnoty wiary. Autor biblijny może je podjąć, ocenić i włączyć do własnego wywodu.
Także Stary Testament wspomina źródła, które nie weszły do kanonu, między innymi Księgę Dziejów Salomona oraz kroniki królów Izraela i Judy. Sam fakt wykorzystania lub wskazania wcześniejszego dzieła nie rozstrzyga więc o jego natchnieniu.
Głos tradycji znanej pierwszym odbiorcom
Cytat w Liście Judy mówi wiele o świecie, w którym rodziły się pisma Nowego Testamentu. Autor nie musiał tłumaczyć, kim jest Henoch ani skąd pochodzi obraz Pana nadchodzącego z miriadami świętych. Najwyraźniej zakładał, że jego odbiorcy rozpoznają tę tradycję albo przynajmniej przyjmą jej sens bez długiego wprowadzenia.
Fragmenty kilku kopii 1 Księgi Henocha odnalezione w Qumran potwierdzają, że dzieło było czytane w części środowisk żydowskich okresu Drugiej Świątyni. Nie wolno jednak przechodzić od tego faktu do twierdzenia, że wszyscy Żydzi uważali je za Pismo Święte. Znajomość, popularność i kanoniczność to trzy różne rzeczy. Tekst mógł silnie oddziaływać na język religijny, choć nie należał do powszechnie uznanego zbioru ksiąg świętych.
Juda sięga po obraz, który jego czytelnicy mogli znać: Bóg nie pozostaje obojętny wobec zła, a sąd obejmie zarówno czyny, jak i słowa. Temat pasuje do całego listu. Wcześniej autor przypomina bunt Izraelitów, upadek aniołów oraz Sodomę i Gomorę. Proroctwo Henocha staje się kolejnym świadectwem tej samej prawdy: bezbożność nie będzie miała ostatniego słowa.
Dlatego wersetów Jud 14-15 nie należy traktować jak ukrytego dowodu na rzekomo usuniętą księgę Biblii. Są raczej śladem żywego świata tradycji, pojęć i opowieści, w którym pierwsi chrześcijanie czytali Pismo oraz głosili Chrystusa. To, czym są takie teksty i dlaczego nie wszystkie znalazły się w kanonie, wyjaśnia artykuł Czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii?.
Cytat nie poszerza kanonu, ale poszerza nasze rozumienie Biblii
Odpowiedź na główne pytanie jest jasna: List Judy cytuje fragment odpowiadający 1 Hen 1,9, lecz nie ogłasza całej Księgi Henocha księgą natchnioną. Kościół rozpoznaje kanon w Tradycji apostolskiej, a nie przez prostą zasadę, według której każdy utwór wspomniany w Biblii automatycznie staje się częścią Biblii.
Ten krótki cytat odsłania za to sposób pracy natchnionych autorów. Żyli pośród konkretnych języków, ksiąg i tradycji. Duch Święty nie usuwał ich pamięci ani kultury, lecz posługiwał się nimi, aby prawda potrzebna dla naszego zbawienia została zapisana ludzkimi słowami.
W Liście Judy dawna zapowiedź nie prowadzi czytelnika ku fascynacji księgą ukrytą przed światem. Prowadzi ku Chrystusowi, Panu i Sędziemu, oraz ku wezwaniu, by wytrwać w wierze raz przekazanej świętym.
Najczęściej zadawane pytania o List Judy i Księgę Henocha
List Judy łączy natchnione słowo Nowego Testamentu ze znaną tradycją żydowską. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze wątpliwości dotyczące cytatu, autorstwa i kanonu.
Czy List Judy naprawdę cytuje 1 Księgę Henocha?
Tak. Jud 14-15 odpowiada 1 Hen 1,9 tak dokładnie pod względem obrazu, treści i słownictwa, że jest uznawany za cytat lub bardzo bliskie przytoczenie. Przypis w Biblii Tysiąclecia również wskazuje wprost na apokryficzną Księgę Henocha 1,9.
Czy cytat z Księgi Henocha dowodzi, że cała księga jest natchniona?
Nie. Natchniony autor może wykorzystać prawdziwą myśl z dzieła pozabiblijnego bez potwierdzania wszystkich jego treści. Natchniony jest List Judy w formie przyjętej do kanonu, nie automatycznie całe cytowane źródło.
Czy Henoch rzeczywiście wypowiedział te słowa?
List Judy przedstawia je jako proroctwo Henocha. Nie rozstrzyga jednak, że patriarcha osobiście spisał całe dzieło nazywane dziś 1 Księgą Henocha. Księga ta jest zbiorem tekstów powstających w różnych okresach i przypisanych dawnej postaci biblijnej.
Dlaczego Księgi Henocha nie ma w katolickiej Biblii?
Kościół nie rozpoznał jej jako części kanonu przekazanego w Tradycji apostolskiej. Dzieło może być cennym świadectwem żydowskiej religijności okresu Drugiej Świątyni, ale wartość historyczna lub wpływ na język Nowego Testamentu nie są tym samym co natchnienie.
Czy Księga Henocha należy do jakiegokolwiek kanonu chrześcijańskiego?
Tak. 1 Księga Henocha znajduje się w szerszym kanonie Etiopskiego Kościoła Ortodoksyjnego Tewahedo. Nie należy natomiast do kanonu Kościoła katolickiego ani do większości kanonów prawosławnych i protestanckich.
Czy katolik może czytać Księgę Henocha?
Może ją czytać jako starożytny tekst religijny i historyczne świadectwo epoki. Trzeba jednak zachować rozróżnienie: nie jest ona dla katolika Pismem Świętym i nie może służyć do budowania nauki sprzecznej z księgami kanonicznymi oraz wiarą Kościoła.
Jakie inne źródła pozabiblijne przywołuje Nowy Testament?
Najbardziej czytelne przykłady to słowa greckich poetów w Dz 17,28, sentencja Menandra w 1 Kor 15,33 oraz wypowiedź kreteńskiego wieszcza w Tt 1,12. Jud 9 nawiązuje ponadto do żydowskiej tradycji o sporze Michała Archanioła z diabłem o ciało Mojżesza, znanej ze źródeł pozakanonicznych, choć dokładna zależność literacka pozostaje dyskutowana.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Jud 14-15; Dz 17,28; 1 Kor 15,33; Katechizm Kościoła Katolickiego, 105-107 i 120.



