Na kartach starego papirusowego kodeksu pierwszych słów już nie ma. Opowieść zaczyna się w połowie rozmowy. Później znów zapada cisza, ponieważ zniknęły kolejne strony. Kiedy tekst wraca, Maria mówi o drodze duszy, a Piotr pyta, czy wszyscy mają jej słuchać.
Spis treści
Pozostało niewiele, lecz wystarczająco dużo, by od ponad stu lat trwał spór o znaczenie tego pisma. Kim jest Maria? Dlaczego zna słowa, których nie słyszeli pozostali uczniowie? I czy dokument nazwany jej imieniem może powiedzieć coś pewnego o czasach Jezusa?
Największa zagadka kryje się jednak nie w utraconych kartach, lecz w tych, które przetrwały. Pokazują Marię nie jako milczącą postać na obrzeżu wydarzeń, ale jako tę, która podnosi innych z lęku, opowiada o wizji i musi bronić prawdziwości swoich słów. Dopiero wtedy pytanie o stary rękopis staje się pytaniem o pamięć, autorytet i granice chrześcijańskiego świadectwa.
Papirus, który przemówił po kilkunastu stuleciach
Ewangelia Marii naprawdę istnieje, ale nie zachowała się w całości i nie należy do Nowego Testamentu. Najobszerniejszy znany rękopis znajduje się w tzw. Kodeksie Berlińskim 8502. Kodeks został kupiony w Kairze w 1896 roku i zawiera koptyjskie tłumaczenie kilku dawnych pism chrześcijańskich.
Sam rękopis pochodzi z V wieku. Z Ewangelii Marii ocalały w nim strony 7-10 oraz 15-19. Brakuje więc sześciu pierwszych stron i czterech ze środka. Nie znamy początku utworu, a opis wizji Marii urywa się w najważniejszym miejscu.
Istnienie wcześniejszej wersji potwierdzają dwa krótkie fragmenty greckie: Papirus Oxyrhynchus 3525 oraz Papirus Rylands 463. Oba są datowane na III wiek. Nie jest to zatem współczesna mistyfikacja ani tekst odnaleziony wśród kodeksów z Nag Hammadi, jak czasami można przeczytać. Ewangelia Marii przetrwała w innym zbiorze rękopisów.
Tytuł zachowany na końcu brzmi Ewangelia według Marii. Nazwa Ewangelia Marii Magdaleny jest popularnym doprecyzowaniem, ale sam rękopis nie dodaje do imienia przydomka Magdalena.
Imię bez przydomka. Która Maria stoi w centrum opowieści?
Tekst nazywa bohaterkę po prostu Marią. Nie podaje miejscowości, z której pochodziła, ani szczegółów znanych z Ewangelii kanonicznych. Utożsamienie jej z Marią Magdaleną jest bardzo prawdopodobne, lecz nie wynika wprost z zachowanego tytułu.
Przemawia za nim rola bohaterki. Maria zna Zbawiciela, pociesza uczniów po Jego odejściu, przekazuje im otrzymane nauczanie i spotyka się z niedowierzaniem Piotra. Przypomina to miejsce Marii Magdaleny w Ewangelii według św. Jana, gdzie jako pierwsza oznajmia uczniom spotkanie ze Zmartwychwstałym:
Widziałam Pana.
(Biblia Tysiąclecia, J 20,18)
Nie oznacza to, że oba teksty opowiadają tę samą scenę. Ewangelia Marii rozwija postać znaną z tradycji chrześcijańskiej we własny, znacznie późniejszy sposób. Więcej o tym, co źródła kanoniczne mówią o tej uczennicy Jezusa, wyjaśnia artykuł Maria Magdalena – uczennica i pierwsza świadkini zmartwychwstania.
Tekst wyrósł już w świecie chrześcijan drugiego wieku
Greckie fragmenty z III wieku dowodzą, że utwór musiał powstać wcześniej. Większość badaczy umieszcza jego powstanie w II wieku, choć dokładniejsza data pozostaje przedmiotem dyskusji. Propozycje wahają się od pierwszej połowy po schyłek tego stulecia.
To rozróżnienie jest ważne. Koptyjski kodeks z V wieku jest późną kopią i przekładem, natomiast tekst, który skopiowano, był o kilka stuleci starszy. Mimo to nawet najwcześniejsze proponowane datowanie dzieli go od działalności Jezusa i Marii Magdaleny wiele dziesięcioleci.
Ewangelia Marii powstała w czasie, gdy chrześcijanie prowadzili spory o naturę świata, grzech, objawienie, władzę nauczycieli i znaczenie osobistego poznania. Utwór należy czytać przede wszystkim jako świadectwo tych późniejszych debat, a nie zapis rozmowy sporządzony przez naocznego świadka.
Imię w tytule nie jest podpisem autorki
Nie ma wiarygodnych podstaw, by uznać Marię Magdalenę za autorkę tego pisma. Narrator mówi o niej w trzeciej osobie, a sam tekst nie zawiera deklaracji, że został przez nią napisany. Końcowy tytuł wskazuje postać, z którą związano przekazane nauczanie, lecz nie pełni funkcji współczesnego podpisu autora.
Podobny problem dotyczy wielu pism pozakanonicznych. Imię apostoła lub znanej postaci mogło nadawać utworowi autorytet i określać perspektywę, z której prowadzona jest opowieść. Dlatego Ewangelia Marii jest dziełem anonimowym. Nie znamy autora, miejsca powstania ani wspólnoty, w której po raz pierwszy ją czytano.
Brak autorstwa Marii Magdaleny nie czyni dokumentu bezwartościowym. Zmienia jednak pytanie. Zamiast pytać, co Maria zapisała o Jezusie, trzeba zapytać, jak pewna grupa chrześcijan w II wieku przedstawiała Marię, uczniów i przekazane przez Zbawiciela nauczanie.
Gdy pozostali tracą odwagę, Maria wstaje
Zachowany tekst zaczyna się od rozmowy uczniów ze Zbawicielem o materii, grzechu i przemijaniu świata. Potem Zbawiciel udziela im pokoju, posyła do głoszenia i odchodzi. Uczniowie płaczą. Boją się, że skoro Jego nie oszczędzono, także oni mogą zostać prześladowani.
Wtedy wstaje Maria. Nie przedstawia nowej strategii i nie przejmuje formalnej władzy nad grupą. Najpierw przywraca uczniom odwagę:
Nie płaczcie, nie smućcie się i nie pozwólcie, by wasze serca były podzielone, bo Jego łaska będzie z wami wszystkimi i będzie was strzegła.
(Ewangelia Marii, BG 8502, s. 9; tłumaczenie własne)
Piotr sam prosi ją następnie, aby przekazała słowa Zbawiciela, które zna, a których nie słyszeli pozostali. Maria opowiada o wizji Pana i o rozmowie dotyczącej sposobu widzenia duchowej rzeczywistości. Nie działa więc początkowo przeciw Piotrowi. To Piotr zaprasza ją do mówienia. Konflikt pojawia się dopiero po zakończeniu jej opowieści.
Taki portret Marii jest bliski innym późnym pismom, które przedstawiają ją jako uczennicę rozumiejącą ukryte nauczanie lepiej od części mężczyzn. Podobny motyw, choć ujęty inaczej, pojawia się w Ewangelii Filipa.
Brakujące strony pośrodku wizji
Maria mówi, że zobaczyła Pana w wizji. Pyta Go, czy widzenie dokonuje się przez duszę, czy przez ducha. Odpowiedź kieruje uwagę ku umysłowi znajdującemu się pomiędzy nimi. W tym miejscu tekst się urywa, ponieważ stron 11-14 nie odnaleziono.
Po przerwie czytamy już o wędrówce duszy i jej zmaganiu z kolejnymi mocami. Pojawiają się między innymi Pożądanie, Niewiedza oraz siedem postaci Gniewu. Dusza uwalnia się od tego, co ją wiązało, i zmierza ku odpoczynkowi w ciszy.
Nie wiemy, jak autor połączył początek wizji z tym obrazem. Brak czterech stron uniemożliwia pewne odtworzenie całego toku myśli. Można rozpoznać zainteresowanie wewnętrznym poznaniem, uwolnieniem od namiętności oraz losem duszy, ale każda szczegółowa rekonstrukcja musi pozostać hipotezą.
Ewangelię Marii często zalicza się do pism gnostyckich. Jej język ma wyraźne podobieństwa do nurtów, które przeciwstawiały zbawcze poznanie niewiedzy i opisywały drogę duszy przez wrogie moce. Badacze dyskutują jednak, czy tekst reprezentuje jeden określony system gnostycki. Samo słowo gnostycki nie powinno zastępować analizy treści. Szersze tło przedstawia artykuł Czym są ewangelie gnostyckie i czym różnią się od Ewangelii biblijnych?.
Piotr kwestionuje słowa Marii
Po zakończeniu wizji Andrzej otwarcie mówi, że nie wierzy, aby Zbawiciel przekazał takie nauki. Uważa je za obce. Piotr idzie krok dalej. Pyta, czy Zbawiciel rzeczywiście rozmawiał z kobietą prywatnie, bez wiedzy pozostałych, oraz czy wszyscy mają teraz jej słuchać.
Czy naprawdę rozmawiał prywatnie z kobietą, bez naszej wiedzy? Czy mamy się zwrócić i wszyscy jej słuchać? Czy wybrał ją zamiast nas?
(Ewangelia Marii, BG 8502, s. 17; tłumaczenie własne)
Maria zaczyna płakać i pyta Piotra, czy sądzi, że sama wymyśliła te słowa albo kłamie o Zbawicielu. W jej obronie staje Lewi:
Jeśli Zbawiciel uznał ją za godną, kim jesteś, aby ją odrzucać?
(Ewangelia Marii, BG 8502, s. 18; tłumaczenie własne)
Spór ma przynajmniej dwie warstwy. Pierwsza dotyczy wiarygodności prywatnie otrzymanego objawienia. Andrzej odrzuca treść nauki, a Piotr pyta, dlaczego pozostali jej nie znają. Druga dotyczy autorytetu kobiety we wspólnocie. Pytanie Piotra wyraźnie podkreśla płeć Marii i jej uprzywilejowaną relację ze Zbawicielem.
Nie należy jednak traktować tej sceny jak stenogramu historycznego konfliktu między Piotrem a Marią Magdaleną. Utwór powstał później. Autor wykorzystuje znane postacie, aby opowiedzieć o sporze, który był żywy w jego własnym środowisku: kto może nauczać, na jakiej podstawie rozpoznaje się prawdziwe objawienie i czy duchowy autorytet zależy od płci.
Poza Biblią pozostała nie z jednego powodu
Ewangelia Marii nie została usunięta z Nowego Testamentu przez jeden sobór ani przegrane głosowanie. Nie ma dowodów, że wcześniej należała do powszechnie przyjmowanego kanonu, a później została z niego wykreślona.
Tekst powstał zbyt późno, by można go było wiarygodnie uznać za świadectwo napisane przez Marię Magdalenę. Nie znamy też dowodów na jego szerokie i trwałe użycie w liturgii Kościołów ani na powszechne uznanie jego apostolskiego autorytetu. Zachowały się zaledwie trzy fragmentaryczne rękopisy, a starożytne źródła nie pokazują, by utwór konkurował z Ewangeliami Mateusza, Marka, Łukasza i Jana jako księga czytana w całym Kościele.
Znaczenie ma również treść. Nauka o materii, grzechu, wewnętrznym poznaniu i drodze duszy pochodzi z innego środowiska teologicznego niż cztery Ewangelie kanoniczne. Kościół rozpoznał w nich świadectwo apostolskie i natchnione. Więcej o tym procesie wyjaśniają artykuły Jak powstał kanon Biblii? oraz Dlaczego w Biblii są tylko cztery Ewangelie, skoro istniały również inne?.
Z katolickiej perspektywy Ewangelia Marii jest apokryfem, a nie utraconą częścią Pisma Świętego. Może być badana jako dokument historii wczesnego chrześcijaństwa, ale nie ma tego samego autorytetu co księgi natchnione. Szerzej znaczenie tej różnicy omawia tekst Czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii?.
Ocalałe karty mówią więcej o drugim wieku niż o życiu Jezusa
Ewangelia Marii nie dostarcza nowej biografii Jezusa. Nie opisuje Jego narodzin, publicznej działalności, męki ani pustego grobu. Nie twierdzi również, że Jezus i Maria byli małżeństwem lub łączyła ich relacja seksualna. Jej centrum stanowią nauczanie Zbawiciela, wizja Marii oraz konflikt o wiarygodność jej słów.
Tekst jest cenny, gdy pytamy o różnorodność poglądów wśród chrześcijan II wieku, o późniejsze przedstawienia Marii Magdaleny i o spory wokół autorytetu kobiet. Staje się mylący, gdy próbuje się z niego wydobyć pewne informacje o relacji historycznego Jezusa z Marią albo przedstawiać go jako Ewangelię ukrytą przez Kościół.
Pozostał z niego niepełny głos. Słyszymy Marię dodającą odwagi uczniom, Piotra stawiającego trudne pytanie i Lewiego broniącego jej prawa do mówienia. Nie słyszymy natomiast początku ani całego objawienia. Uczciwa lektura musi uszanować także tę ciszę.
Najczęściej zadawane pytania o Ewangelię Marii Magdaleny
Ewangelia Marii budzi pytania przede wszystkim dlatego, że jej tytuł łatwo uznać za świadectwo napisane przez samą Marię Magdalenę. Poniżej wyjaśniamy najważniejsze kwestie dotyczące zachowanych rękopisów, autorstwa tekstu i jego miejsca poza Biblią.
Czy Ewangelia Marii Magdaleny naprawdę istnieje?
Tak. Zachowała się częściowo w koptyjskim Kodeksie Berlińskim 8502 z V wieku oraz w dwóch greckich fragmentach z III wieku. Ponad połowa koptyjskiego tekstu zaginęła.
Czy znaleziono ją w Nag Hammadi?
Nie. Ewangelia Marii znajduje się w Kodeksie Berlińskim, kupionym w Kairze w 1896 roku. Zbiór z Nag Hammadi odkryto w Egipcie dopiero w 1945 roku.
Czy autorką tekstu była Maria Magdalena?
Nie ma na to dowodów. Utwór jest anonimowy, powstał prawdopodobnie w II wieku i został nazwany imieniem Marii jako centralnej bohaterki oraz przekazicielki objawienia.
Czy Maria z tego tekstu na pewno jest Marią Magdaleną?
Najczęściej utożsamia się ją z Marią Magdaleną, ponieważ występuje jako wyróżniona uczennica przekazująca słowa Zbawiciela. Zachowany tekst nazywa ją jednak tylko Marią, dlatego identyfikacja nie jest całkowicie pewna.
Czy Ewangelia Marii mówi, że Jezus poślubił Marię Magdalenę?
Nie. Tekst nie nazywa Marii żoną Jezusa i nie opisuje relacji małżeńskiej ani seksualnej. Przedstawia ją jako uczennicę, wizjonerkę i nauczycielkę, której autorytet zostaje zakwestionowany.
Dlaczego Ewangelii Marii nie ma w Biblii?
Powstała późno, nie ma wiarygodnego autorstwa apostolskiego i nie była powszechnie przyjmowana przez Kościół jako natchnione świadectwo o Jezusie. Jej treść reprezentuje też inne środowisko teologiczne niż cztery Ewangelie kanoniczne.
Podstawa historyczna i doktrynalna: Kodeks Berliński 8502,1; P.Oxy. 3525; P.Ryl. 463; J 20,11-18; Sobór Watykański II, Dei Verbum, 11 i 18; Katechizm Kościoła Katolickiego, 120.



