Jak miały na imię siostry Jezusa? Maria i Salome w dawnych przekazach

W Nazarecie wszyscy wiedzieli, do jakiej rodziny należał Jezus. Gdy zaczął nauczać, mieszkańcy przywołali Jego matkę, wymienili braci i wspomnieli siostry. Mieli przed oczami ludzi, których znali. Dla nas część tych postaci pozostaje bez twarzy, bez własnej historii, nawet bez imienia.

Pytanie, jak miały na imię siostry Jezusa, prowadzi poza znane sceny Ewangelii. Trzeba zajrzeć do pism dawnego biskupa, przeczytać kilka kłopotliwych zdań koptyjskiego apokryfu i przyjrzeć się kobietom, które przyszły do grobu. Wtedy zaczynają pojawiać się imiona, ale wraz z nimi nowe trudności.

Jedno z nich zmienia się między dwoma dziełami tego samego autora. W innym tekście drobna różnica zaimka przesuwa pokrewieństwo o całe pokolenie. Czy pod tymi rozbieżnościami przetrwała pamięć o rzeczywistej rodzinie Jezusa? A może obserwujemy, jak kolejne pokolenia próbowały nadać imiona kobietom, o których Ewangelie powiedziały tak niewiele?

Nazaret znał te kobiety, ale Ewangelie nie zapisały ich imion

U Marka wzmianka o siostrach pojawia się podczas wizyty Jezusa w rodzinnej miejscowości. Słuchacze dziwią się Jego mądrości, a zarazem powołują się na znajomość Jego najbliższych. Pod koniec wyliczenia pada pytanie:

Czyż nie żyją tu u nas także Jego siostry?

(Biblia Tysiąclecia, Mk 6,3)

Mateusz zachowuje podobną wypowiedź:

Także Jego siostry czy nie żyją wszystkie u nas?

(Biblia Tysiąclecia, Mt 13,56)

W obu relacjach bracia zostają wymienieni z imienia, a siostry występują zbiorowo. Nie poznajemy ich imion ani dokładnej liczby. Liczba mnoga wskazuje na co najmniej dwie kobiety. Mateuszowe określenie odnoszące się do wszystkich sióstr nie pozwala ustalić, czy było ich więcej niż dwie. Jak zwraca uwagę biblista Richard Bauckham, grecki sposób wyrażania się dopuszcza tu również grupę dwuosobową.

Scena pokazuje jednak coś więcej niż brak danych. Mieszkańcy przywołują siostry jako część znanego im otoczenia Jezusa. Ich obecność ma uzasadniać zdziwienie: jak ktoś z tak dobrze rozpoznanej rodziny może występować z takim autorytetem? Kobiety są dla mówiących na tyle oczywiste, że nie trzeba ich przedstawiać.

Pozostaje jeszcze rodzaj pokrewieństwa. Kościół katolicki naucza o trwałym dziewictwie Maryi i nie odczytuje tych miejsc jako informacji o Jej kolejnych dzieciach. Katechizm wyjaśnia tę sprawę w punktach 499-500. Historyczne objaśnienia więzi rodzinnych nie zawsze były jednak identyczne: mówiono o dalszych krewnych albo o dzieciach Józefa z wcześniejszego związku. Szersze tło tego sporu przedstawiamy w artykule o braciach i siostrach Jezusa. Tutaj pójdziemy za znacznie węższym tropem: imionami kobiet.

Epifaniusz wprowadza Marię i Salome do domu Józefa

Wyraźne zestawienie dwóch imion znajdujemy w IV wieku u Epifaniusza z Salaminy. W rozdziale 78 Panarionu, skierowanym przeciw przeciwnikom trwałego dziewictwa Maryi, biskup przedstawia Józefa jako wdowca mającego dzieci z pierwszego małżeństwa. Po wyliczeniu synów wspomina:

dwie córki, jedną imieniem Maria, a drugą Salome

(Epifaniusz z Salaminy, Panarion 78,8,1; przekład własny fragmentu na podstawie przekładu Franka Williamsa)

Według tego przekazu Maria i Salome były córkami Józefa oraz jego wcześniejszej żony. Nie były dziećmi Maryi. Ponieważ chrześcijańska wiara mówi również o dziewiczym poczęciu Jezusa, określenie ich jako Jego sióstr dotyczy tu więzi przez dom i rodzinę Józefa, a nie wspólnego biologicznego ojca.

To rozróżnienie bywa gubione, gdy dawną relację streszcza się jednym zdaniem, że Jezus miał dwie siostry, Marię i Salome. Bez dopowiedzenia otrzymujemy inne drzewo rodzinne niż to, które kreśli Epifaniusz.

Biskup wraca do tych imion w Panarionie 78,9,6. Powtórzenie potwierdza, że należą do jego argumentacji, lecz nie jest drugim niezależnym świadectwem. Mamy tego samego autora, to samo dzieło i ten sam spór o rodzinę Jezusa.

Zapis powstał około trzech stuleci po wydarzeniach ewangelicznych. Epifaniusz mógł korzystać ze starszych przekazów, ale samo przytoczenie imion nie odsłania całej drogi, którą miały do niego dotrzeć. Ich zapisanie w IV wieku i ich pochodzenie z I wieku to dwie odrębne sprawy.

W drugim dziele tego samego biskupa Maria ustępuje Annie

Gdybyśmy zatrzymali się na Panarionie, opowieść wyglądałaby dość przejrzyście. Wystarczy jednak otworzyć inne dzieło Epifaniusza, Ancoratus, aby pojawiła się różnica. W punkcie 60,1 córki Józefa noszą imiona Anna i Salome.

Stała pozostaje Salome. Zmienia się imię drugiej kobiety. W obu dziełach chodzi o dwie córki, dlatego nie należy łączyć zapisów w listę trzech sióstr Jezusa: Marii, Anny i Salome. Byłoby to stworzenie dodatkowej osoby przez zsumowanie rozbieżnych przekazów.

ŹródłoImiona córek JózefaPrzedstawiona więź rodzinna
Panarion 78,8,1Maria i SalomeDzieci Józefa z wcześniejszego małżeństwa
Ancoratus 60,1Anna i SalomeDzieci Józefa z wcześniejszego małżeństwa

Rozbieżność dotyczy dwóch dzieł, a nie dwóch Ewangelii kanonicznych. Samo ich zestawienie nie pozwala też orzec, czy zawiniła pamięć autora, odmienny przekaz, z którego korzystał, czy historia przepisywania tekstów. Do rozstrzygnięcia przyczyny potrzebne byłyby dalsze argumenty z badań nad ich powstaniem i rękopisami.

Dla naszego pytania wniosek jest konkretny: nawet u Epifaniusza nie otrzymujemy całkowicie jednolitej listy imion. Nie przekreśla to możliwości starszego pochodzenia tradycji, ale osłabia przedstawianie jej jako niezmiennie przechowanej informacji rodzinnej.

Trzy Marie z Ewangelii Filipa otwierają wcześniejszy trop

Inny ślad prowadzi do Ewangelii Filipa, apokryfu zachowanego po koptyjsku w drugim kodeksie z Nag Hammadi. Rękopis pochodzi z IV wieku, natomiast powstanie dzieła umieszcza się wcześniej, zwykle w przedziale od końca II do III wieku. Jest ono kojarzone ze środowiskiem gnostyckim, zwłaszcza walentyniańskim. Nie należy do kanonu Nowego Testamentu.

To nie ciągły opis życia Jezusa, lecz zbiór wypowiedzi i rozważań religijnych. Na stronie 59 kodeksu, w wierszach 6-11, pojawia się wzmianka o trzech kobietach stale towarzyszących Panu. Autor wymienia Jego matkę, siostrę oraz Marię Magdalenę określaną jako towarzyszka, ale relację między pierwszymi dwiema postaciami komplikuje brzmienie tekstu. Końcowe zdanie w przekładzie Wesleya W. Isenberga można oddać następująco:

Jego siostra i Jego matka, i Jego towarzyszka były Mariami.

(Ewangelia Filipa, NHC II,3, 59,6-11, zdanie końcowe; przekład własny na podstawie przekładu Wesleya W. Isenberga)

To zdanie jest powodem, dla którego w poszukiwaniach imienia siostry Jezusa nie zaczynamy i nie kończymy na Epifaniuszu. Jeśli autor rzeczywiście wyróżnia tu siostrę Jezusa o imieniu Maria, mielibyśmy ślad wcześniejszy od Panarionu. Nadal byłby to przekaz późniejszy od Ewangelii kanonicznych, ale cofający historię tego imienia.

W tym fragmencie nie pojawia się Salome. Apokryf może więc być rozważany jako świadectwo dotyczące Marii, nie jako potwierdzenie całej pary imion znanej z dzieła Epifaniusza. Co więcej, zanim przypiszemy mu nawet tę jedną informację, trzeba przeczytać początek zdania.

Między siostrą Maryi a siostrą Jezusa stoi jeden zaimek

W przekładzie Isenberga pierwsza część wzmianki mówi o Maryi, matce Jezusa, oraz jej siostrze. Dopiero zakończenie odnosi siostrę do Niego. Czytelnik otrzymuje więc napięcie wewnątrz kilku linijek: najpierw siostra matki, następnie siostra Jezusa.

Samuel Zinner zachowuje w swoim przekładzie początkowe odniesienie do matki i zaznacza w przypisie, że zaimek żeński jest zwykle poprawiany na męski. W przekładach przyjmujących taką korektę otrzymujemy od początku siostrę Jezusa. W przekładzie zachowującym trudniejsze brzmienie pozostaje pytanie o spójność obu części wypowiedzi.

Nie mamy zatem dwóch niezależnych starożytnych relacji: jednej o ciotce, a drugiej o siostrze Jezusa. Mamy ten sam zachowany tekst i różne decyzje dotyczące jego odczytania. Korekta tłumacza lub wydawcy może porządkować sens, lecz nie staje się przez to nowym świadectwem historycznym.

Możliwe wyjaśnienia prowadzą w różne strony. Przyjęcie poprawki daje czytelniejszą listę trzech kobiet: matki, siostry i towarzyszki Jezusa. Zachowanie żeńskiego zaimka kieruje uwagę ku siostrze Maryi, a więc pokoleniu matki. Można też pytać, czy autor połączył odmienne tradycje lub podporządkował rodzinne określenia religijnej symbolice.

Ta ostatnia możliwość zasługuje na uwagę, ponieważ Ewangelia Filipa często zajmuje się znaczeniem imion, rodzeniem i więziami duchowymi. Nie znaczy to jednak, że wszystkie wymienione osoby należy natychmiast uznać za symbole. Symboliczny sposób pisania i korzystanie z zapamiętanych postaci mogą współistnieć. Problem polega na tym, że ten krótki fragment nie daje nam sposobu pewnego oddzielenia jednego od drugiego.

Szerszą analizę języka relacji w tym dziele przedstawiamy przy omawianiu Jezusa i Marii Magdaleny w Ewangelii Filipa. Tutaj najwięcej zależy od mniej efektownego szczegółu: do kogo właściwie odnosi się siostra.

Maria mogła zostać rozpoznana wśród kobiet przy krzyżu

Naturalnym miejscem porównania jest J 19,25. Jan wymienia matkę Jezusa, siostrę Jego matki, Marię, żonę Kleofasa, i Marię Magdalenę. W interpretacji tego wyliczenia powraca pytanie, czy siostra matki i Maria Kleofasowa są dwiema osobami, czy dwoma określeniami tej samej kobiety. Od odpowiedzi zależy, czy w tym miejscu odczytujemy trzy, czy cztery postacie.

Przy lekturze Ewangelii Filipa podobieństwo jest wyraźne: znów mamy matkę, siostrę i Magdalenę. Jeśli siostra odnosi się do Maryi, apokryf może odwoływać się do znanego układu kobiet z Janowej sceny pod krzyżem. To pozwala wyjaśniać fragment bez zakładania, że zachował on dodatkową wiadomość o siostrze Jezusa.

Jeśli natomiast przyjmiemy odniesienie do Jezusa, uzyskamy inną relację rodzinną, wymagającą osobnego uzasadnienia. Podobieństwo list nie dowodzi tożsamości wszystkich postaci, ale daje nam realny trop literacki. Zanim uznamy Marię za nową, nieznaną skądinąd krewną, trzeba rozważyć, czy autor nie porządkował kobiet już obecnych w przekazie ewangelicznym.

W ten sposób powstają dwie konkurencyjne możliwości: zachowanie dodatkowego imienia z rodzinnej pamięci albo przekształcenie znanej sceny. Samo słowo Maria nie rozstrzyga między nimi.

Salome przy grobie jest wyraźniejszą postacią niż Salome w rodzinie

Z Salome sytuacja wygląda inaczej. Marek rzeczywiście wymienia ją z imienia. W Mk 15,40-41 należy do kobiet obserwujących ukrzyżowanie, które wcześniej towarzyszyły Jezusowi w Galilei i Mu usługiwały. W Mk 16,1 pojawia się razem z Marią Magdaleną i Marią, matką Jakuba, wśród kobiet kupujących wonności, aby namaścić Jezusa.

Mamy więc Salome związaną z Jego działalnością oraz ostatnimi wydarzeniami w Jerozolimie. Marek nie nazywa jej jednak siostrą Jezusa. Salome uczennica i Salome córka Józefa mogą być tą samą osobą, ale wspólne imię nie wystarcza, aby je połączyć.

Za takim utożsamieniem musiałoby przemawiać coś więcej: wczesny przekaz nazywający uczennicę córką Józefa, niezależne świadectwo pokrewieństwa albo zestaw szczegółów biograficznych, które wyraźnie pasowałyby do obu postaci. Sama obecność przy Jezusie spełnia zbyt szeroki warunek. Towarzyszyło Mu wiele kobiet, a bycie krewną nie było warunkiem przynależności do tej grupy.

Istnieje ponadto inne znane utożsamienie. W Mt 27,56 w odpowiadającym Markowemu wyliczeniu występuje matka synów Zebedeusza. Zestawienie relacji prowadzi do wniosku, że mogła nią być Salome, a więc matka apostołów Jakuba i Jana. Jest to identyfikacja oparta na porównaniu scen, choć Mateusz sam nie podaje jej imienia.

Z kolei próbę uznania Salome za siostrę Maryi buduje się przez dalsze zestawienie z J 19,25. To kolejny krok interpretacyjny. Nie należy bez objaśnienia łączyć wszystkich propozycji: siostra Jezusa, siostra Jego matki i matka synów Zebedeusza to różne twierdzenia, z których każde potrzebuje własnych argumentów.

Jeszcze wcześniejsza Protoewangelia Jakuba, w rozdziałach 19-20, zna Salome uczestniczącą w opowieści o narodzeniu Jezusa i sprawdzeniu dziewictwa Maryi. Nie nazywa jej jednak córką Józefa. Jej obecność pokazuje, że imię Salome krążyło w dawnych opowieściach o Jezusie; dopiero dodatkowa interpretacja czyniłaby z niej Jego siostrę. Rodzinne wątki tego apokryfu omawiamy również przy pochodzeniu imion rodziców Maryi.

Stara pamięć rodzinna i późniejsze porządkowanie postaci pozostają możliwe

Późny zapis nie musi oznaczać późnego powstania każdej zawartej w nim informacji. Rodziny i wspólnoty przekazują imiona przez kolejne pokolenia. Richard Bauckham wskazywał, że Maria i Salome dobrze pasują do żydowskiego środowiska Palestyny, i dopuszczał pochodzenie tej tradycji ze starszej pamięci judeochrześcijańskiej.

Za takim kierunkiem poszukiwań przemawia możliwość, że późniejsi autorzy korzystali z przekazów, których już nie mamy. Różnica czasu między wydarzeniem a zachowanym dziełem sama w sobie nie dowodzi zmyślenia. Gdyby wszystko, co późno zapisane, było z konieczności nieprawdziwe, znaczna część badań historycznych nie miałaby sensu.

Jednak zgodność imion z epoką to słabszy argument niż niezależne potwierdzenie osób. Popularne imię mogło zostać dobrze zapamiętane, ale mogło też zostać dobrane właśnie dlatego, że brzmiało znajomo. W omawianych przekazach istnieją ponadto konkretne miejsca, w których mogło dojść do połączenia postaci: Janowe wyliczenie kobiet, Marek wymieniający Salome oraz opowieści o narodzeniu Jezusa.

Mark Goodacre zwrócił uwagę na problem z argumentacją statystyczną Bauckhama. To, że duża część kobiet nosiła jedno z dwóch popularnych imion, nie oznacza takiego samego prawdopodobieństwa, że konkretna para sióstr nosiła właśnie oba te imiona. Nie będziemy więc zamieniać częstości występowania Marii i Salome w procentową pewność dotyczącą rodziny Jezusa.

Najwięcej powiedziałby nam łańcuch niezależnych świadectw, prowadzący od wczesnej wspólnoty do późniejszego autora. Tymczasem w przypadku Marii mamy niejednoznaczny zaimek i możliwość nawiązania do kobiet pod krzyżem. W przypadku Salome trzeba dopiero wykazać więź między córką Józefa a uczennicą. U samego Epifaniusza pojawia się jeszcze rozbieżność Maria lub Anna.

Dlatego bardziej przekonuje nas odczytanie, które zachowuje obie możliwości, ale nie przyznaje im automatycznie tej samej siły. Starsza pamięć rodzinna jest dopuszczalną hipotezą. Widoczne w tekstach podobieństwa i rozbieżności każą jednak równie poważnie traktować późniejsze porządkowanie znanych postaci. Nie potrafimy wskazać świadectwa, które rozstrzygałoby sprawę na korzyść pierwszego wyjaśnienia.

Imiona można wskazać, lecz nie zamykają one historii

Na pytanie o imiona sióstr Jezusa można odpowiedzieć precyzyjnie: Panarion Epifaniusza podaje Marię i Salome, przedstawiając je jako córki Józefa z wcześniejszego małżeństwa. Jego Ancoratus zachowuje wariant Anna i Salome. Ewangelie kanoniczne pozostawiają siostry bezimienne.

Ewangelia Filipa komplikuje tę odpowiedź, bo może zachowywać wcześniejszy ślad Marii, ale nie pozwala bez sporu ustalić, czy chodzi o siostrę Jezusa, czy Jego matki. Salome z opisu ukrzyżowania i drogi do grobu jest natomiast postacią nazwaną w Biblii, której Marek nie przypisuje takiego pokrewieństwa.

Katolicka wiara w trwałe dziewictwo Maryi nie wymaga uznania każdej rodzinnej rekonstrukcji Epifaniusza. Dogmat i historyczne imiona krewnych mają odmienny status. Możemy badać dawny przekaz, porównywać go z innymi i dostrzegać jego słabe miejsca bez zmieniania nauczania Kościoła.

Na początku widzieliśmy kobiety, które mieszkańcom Nazaretu wydawały się tak dobrze znane. Po przejściu przez dawne pisma mamy kilka imion, ale nadal nie umiemy pewnie przypisać ich tym twarzom. Być może przetrwał fragment rodzinnej pamięci. A może imiona opowiadają nam więcej o potrzebie późniejszych chrześcijan, by wreszcie rozpoznać te, o których Ewangelie wspomniały tylko jednym słowem.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Mk 6,3; Mt 13,55-56; Mk 15,40-41 i 16,1; KKK 499-500. Główny przekaz historyczny: Epifaniusz z Salaminy, Panarion 78,8,1.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *