Uczynki miłosierdzia względem ciała to siedem tradycyjnie wymienianych sposobów troski o bliźniego w jego potrzebach materialnych i fizycznych. Dotyczą jedzenia, wody, ubrania, schronienia, obecności przy więźniach i chorych oraz godnego pochówku zmarłych. Przekładają przykazanie miłości na pomoc, której potrzebują konkretni ludzie.
Spis treści
Łatwo zapamiętać ich nazwy podczas katechezy. Trudniej zauważyć, że głód może kryć się za drzwiami sąsiada, choroba od miesięcy zatrzymywać kogoś w mieszkaniu, a rodzinie po śmierci bliskiego może brakować pieniędzy na pogrzeb. Miłosierdzie zaczyna się wtedy, gdy dostrzegamy taką potrzebę i szukamy sposobu, by na nią odpowiedzieć.
W Ewangelii Jezus mówi o pomocy głodnym, spragnionym, przybyszom, nagim, chorym i więźniom. Kościół zachowuje te wezwania w krótkiej liście, którą możemy odnieść do własnego domu, parafii i codziennych spotkań.
Siedem uczynków miłosierdzia względem ciała – pełna lista
Tradycyjna polska formuła katechizmowa wymienia siedem uczynków miłosierdzia co do ciała:
- Głodnych nakarmić.
- Spragnionych napoić.
- Nagich przyodziać.
- Podróżnych w dom przyjąć.
- Więźniów pocieszać.
- Chorych nawiedzać.
- Umarłych pogrzebać.
Spotyka się także określenie uczynki miłosierne względem ciała. Niektóre zestawienia mają inną kolejność lub używają sformułowania przyjąć przybyszów albo dać schronienie bezdomnym. Sens pozostaje ten sam: chodzi o rzeczywistą pomoc bliźniemu w potrzebie.
Skąd pochodzą uczynki miłosierdzia?
Biblijnym fundamentem tej listy jest przede wszystkim opis Sądu Ostatecznego w Ewangelii według św. Mateusza. Jezus wymienia w nim pomoc udzieloną potrzebującym i odnosi ją do siebie:
Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili
(Biblia Tysiąclecia, Mt 25,40)
W tej scenie pojawiają się głód, pragnienie, brak ubrania, przybycie do obcego miejsca, choroba i więzienie. Troska o zmarłych ma również podstawę biblijną. Księga Tobiasza opisuje pochówki, których Tobiasz podejmował się wobec porzuconych ciał swoich rodaków (Tb 1,17-18).
Lista siedmiu uczynków jest katechetycznym uporządkowaniem biblijnych wezwań, a nie jednym fragmentem Pisma Świętego przepisanym słowo w słowo. Katechizm Kościoła Katolickiego omawia pomoc w potrzebach ciała i duszy w punkcie 2447.
Ich wspólnym źródłem jest miłość bliźniego. W dwóch przykazaniach miłości troska o drugiego zostaje połączona z miłością do Boga. Uczynki miłosierdzia nadają tej trosce konkretny kształt.
Co oznacza każdy uczynek miłosierdzia względem ciała?
Każdy punkt listy wskazuje inną potrzebę, ale za każdym stoi czyjaś godność. Pomoc powinna odpowiadać temu, czego bliźni rzeczywiście potrzebuje, i być udzielana z szacunkiem. Przyjrzyjmy się, jak dawne sformułowania można rozumieć i wypełniać dzisiaj.
1. Głodnych nakarmić
Nakarmienie głodnego oznacza zapewnienie mu jedzenia. Może to być ciepły posiłek, zakupy dla rodziny w trudnej sytuacji, regularne wsparcie jadłodajni albo przygotowanie obiadu dla starszego sąsiada, który nie potrafi już sam gotować.
Głód nie zawsze jest widoczny. Zdarza się, że rodzice ograniczają własne posiłki, aby wystarczyło dla dzieci, albo emerytowi po opłaceniu mieszkania zostaje niewiele na żywność. Dyskretne zainteresowanie bywa początkiem pomocy, o którą trudno poprosić.
Dzielimy się jedzeniem, które sami uznalibyśmy za dobre do spożycia. Przekazanie zepsutych produktów lub zawstydzanie obdarowanego przeczy szacunkowi, z jakim powinno wiązać się miłosierdzie.
2. Spragnionych napoić
Ten uczynek dotyczy dostępu do wody i zaspokojenia pragnienia. Szklanka wody podana podczas upału jest najprostszym przykładem, ale podobną pomocą będzie zapewnienie napojów osobie bezdomnej czy wsparcie działań dostarczających wodę tam, gdzie jej brakuje.
W codziennej opiece nad starszym lub chorym bliskim troska o możliwość napicia się jest bardzo konkretna. Dzbanek stojący poza zasięgiem ręki nie zaspokoi pragnienia osoby, która nie może wstać. Czasem potrzeba po prostu podać kubek i zostać przez chwilę obok.
3. Nagich przyodziać
Przyodzianie nagich oznacza zapewnienie ubrania osobom, którym go brakuje. Dotyczy także niedostatku ciepłej kurtki, odpowiednich butów lub odzieży potrzebnej dziecku do szkoły.
Przekazywane rzeczy powinny być czyste, sprawne i dopasowane do potrzeb. Zimowa zbiórka wymaga ciepłych ubrań, a konkretna rodzina może potrzebować obuwia w określonym rozmiarze. Zapytanie organizatora o braki pozwala uniknąć sytuacji, w której dar trzeba odłożyć, bo nikomu obecnie nie służy.
Pomoc może polegać również na zakupie bielizny albo wypraniu ubrań. Godność potrzebującego obejmuje możliwość zadbania o własną higienę i wygląd.
4. Podróżnych w dom przyjąć
Dawna formuła kieruje uwagę na przybysza, który znalazł się poza swoim domem i potrzebuje gościnności. Dzisiaj chodzi między innymi o osoby pozbawione schronienia, uchodźców, ludzi po pożarze mieszkania czy bliskich chorego, którzy przyjechali do odległego szpitala.
Przyjęcie pod własny dach jest jednym ze sposobów wypełnienia tego uczynku. Innym będzie opłacenie noclegu, pomoc w dotarciu do schroniska albo wsparcie miejsca zapewniającego bezpieczne zakwaterowanie. Liczy się to, czy przybysz otrzyma potrzebne schronienie.
Gościnność wymaga rozeznania sytuacji oraz uwzględnienia domowników. Gdy nie możemy zaprosić kogoś do mieszkania, nadal możemy pomóc znaleźć inne rozwiązanie. Chrześcijańska troska daje się pogodzić z rozsądnym stawianiem granic.
5. Więźniów pocieszać
Więzienie ogranicza swobodę, oddziela od bliskich i może pogłębiać osamotnienie. Godność osoby pozostaje także za murami zakładu karnego. Ten uczynek wzywa do obecności przy osadzonych i pomocy, która pozwala im zachować nadzieję oraz podjąć zmianę życia.
Można go wypełniać przez korespondencję, odwiedziny zgodne z zasadami danej placówki, współpracę z duszpasterstwem więziennym czy pomoc w powrocie do uczciwego życia po odbyciu kary. Wsparcia potrzebują również rodziny osadzonych, zwłaszcza dzieci dotknięte rozłąką i niedostatkiem.
Choć słowo pocieszać kojarzy się z pomocą duchową, w tym punkcie odnosi się do szczególnej sytuacji więźnia. W Ewangelii Jezus mówi o przyjściu do uwięzionego. Możemy uznać odpowiedzialność za popełnione zło, troszczyć się o pokrzywdzonych i jednocześnie nie odbierać sprawcy prawa do ludzkiego traktowania.
6. Chorych nawiedzać
Nawiedzać to odwiedzać i otaczać troską. Choroba często utrudnia zwykłe czynności, dlatego ten uczynek obejmuje obecność przy łóżku, zrobienie zakupów, przygotowanie posiłku lub dowiezienie na umówioną wizytę.
Potrzeby chorego wyznaczają sposób pomocy. Czasem potrzebuje rozmowy, innym razem odpoczynku. Krótka, uzgodniona wizyta może być lepsza od długiego spotkania, po którym zostanie wyczerpany. Gdy odwiedziny są niemożliwe, można zadzwonić i zadbać o sprawy, których sam nie zdoła załatwić.
Troska może objąć również rodzinę. Zastąpienie opiekuna na kilka godzin pozwala mu odpocząć lub wyjść z domu. Wiele chorób trwa miesiącami, a wtedy szczególnie potrzebna jest pomoc, na którą można liczyć także po pierwszym poruszeniu wiadomością o diagnozie.
7. Umarłych pogrzebać
Ten uczynek oznacza troskę o godny pochówek i szacunek dla ciała zmarłego. Możemy go wypełniać przez pomoc w organizacji pogrzebu, udział w kosztach, towarzyszenie rodzinie podczas pożegnania lub zatroszczenie się o pochówek osoby samotnej.
Katechizm łączy szacunek wobec ciała zmarłego z wiarą i nadzieją zmartwychwstania (KKK 2300). Ciało należy do osoby, którą kochano i która miała własną historię. Śmierć nie czyni go przedmiotem pozbawionym godności.
Pomoc rodzinie i troska o miejsce pochówku mogą być dalszym wyrazem tej postawy. Modlitwa za zmarłych, na przykład Wieczny odpoczynek, należy natomiast do uczynków miłosierdzia względem duszy. Obie formy troski naturalnie spotykają się podczas pożegnania bliskiego.
Miłosierdzie zaczyna się od zauważenia potrzeby
W przypowieści o miłosiernym Samarytaninie pomoc przybiera bardzo praktyczną postać. Samarytanin opatruje rany pobitego, przewozi go do gospody i pokrywa koszty dalszej opieki. Jezus kończy rozmowę z uczonym w Prawie wezwaniem:
Idź, i ty czyń podobnie!
(Biblia Tysiąclecia, Łk 10,37)
Miłosierny Samarytanin zauważa cierpienie i odpowiada na nie działaniem. Potrzebujący nie musi należeć do naszej rodziny, wspólnoty ani podzielać naszych przekonań, aby zasługiwał na pomoc.
Siedem uczynków pozwala dostrzec także potrzeby bliskich. Opieka nad chorym rodzicem, zakupy dla niesamodzielnej sąsiadki czy zapewnienie noclegu rodzinie po utracie domu są miejscami, w których miłość staje się pracą, wydatkiem i poświęconym czasem.
Najlepsza pomoc zaczyna się od zapytania, czego brakuje. Osoba otrzymująca wsparcie powinna móc powiedzieć, co jest jej potrzebne, i zachować prywatność. Miłosierdzie chroni godność obdarowanego, również wtedy, gdy nikt poza nim nie dowie się o naszym geście.
Za nazwami siedmiu uczynków stoją bardzo zwyczajne rzeczy: pełny talerz, ciepłe ubranie, otwarte drzwi, odwiedziny. W Kazaniu na Górze Jezus mówi:
Błogosławieni miłosierni, albowiem oni miłosierdzia dostąpią.
(Biblia Tysiąclecia, Mt 5,7)
Taką postawę można zacząć od jednej potrzeby, którą już znamy. Być może wystarczy dziś zadzwonić do chorego bliskiego i ustalić, z czym przyjść jutro.
Najczęstsze pytania o uczynki miłosierdzia względem ciała
Przy nauce tej listy pojawiają się pytania o jej zakres i zastosowanie. Krótkie odpowiedzi pomagają połączyć formułę katechizmową z codziennymi decyzjami.
Jaka jest różnica między uczynkami względem ciała a uczynkami względem duszy?
Uczynki względem ciała odpowiadają na potrzeby materialne i fizyczne. Uczynki względem duszy dotyczą między innymi pouczenia, dobrej rady, przebaczenia i modlitwy. W praktyce mogą się łączyć: odwiedzając chorego, można zrobić mu zakupy i pomodlić się razem z nim.
Czy uczynki miłosierdzia są modlitwą?
Sama lista jest formułą katechetyczną, którą poznajemy i zapamiętujemy. Uczynki miłosierdzia polegają na działaniu wobec bliźniego. Modlitwa może im towarzyszyć i przygotowywać nas do pomocy.
Czy można je wypełniać bez pieniędzy?
Tak. Można poświęcić czas choremu, napisać list do więźnia, pomóc w zakupach lub wesprzeć organizację przygotowującą posiłki. Nie każdy dysponuje pieniędzmi, ale wiele potrzeb wymaga obecności i pracy.
Czy siedem uczynków wyczerpuje wszystkie sposoby pomocy?
Nie. To tradycyjne zestawienie podstawowych form troski o ciało. Inne działania, takie jak zapewnienie potrzebnych środków higieny, również mogą odpowiadać na rzeczywisty niedostatek bliźniego.
Czy pomoc własnej rodzinie też może być uczynkiem miłosierdzia?
Tak. Pokrewieństwo nie wyklucza miłosierdzia. Opieka nad chorym małżonkiem lub niesamodzielnym rodzicem odpowiada na realną potrzebę. Troska o bliskich nie zamyka jednak naszego zainteresowania losem innych potrzebujących.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Mt 25,31-46; Łk 10,25-37; Tb 1,17-18; Katechizm Kościoła Katolickiego, 2447 i 2300.



