Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha. Czym jest gnostycka Ewangelia Egipcjan?

Na końcu jednego z dawnych kodeksów pojawia się tytuł, który brzmi znajomo: Ewangelia Egipcjan. Kto jednak oczekuje kolejnej opowieści o działalności Jezusa, przypowieściach i wydarzeniach paschalnych, trafia do zupełnie innego świata. Zamiast dróg Galilei są niewidzialne moce, eony, tajemnicze imiona i hymny skierowane ku rzeczywistości ukrytej ponad stworzeniem.

W centrum tego świata stoi postać znana z zaledwie kilku wersetów Księgi Rodzaju. Set, trzeci syn Adama i Ewy, urasta tutaj do rangi ojca duchowego rodu, którego los ma sięgać poza widzialny kosmos. Obok niego pojawiają się Adamas, Barbelo, Autogenes i cztery wielkie światła.

Dopiero po przejściu przez tę gęstą sieć nazw widać, czym naprawdę jest Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha i dlaczego jej nazywanie Ewangelią może prowadzić do nieporozumienia.

Nie jest to piąta Ewangelia o ziemskim życiu Jezusa

Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha to koptyjski traktat gnostycki należący do nurtu setiańskiego. Zachował się w dwóch uszkodzonych odpisach z biblioteki z Nag Hammadi. Tekst przedstawia rozbudowaną opowieść o powstawaniu świata boskich bytów, szczególnej misji Seta i ocaleniu jego duchowego potomstwa. Zawiera też hymny, wezwania i materiał związany z obrzędem chrzcielnym.

Nie przypomina Ewangelii według św. Mateusza, Marka, Łukasza czy Jana. Nie prowadzi czytelnika przez publiczną działalność Chrystusa, Jego mękę i zmartwychwstanie. Słowo ewangelia zostało tu użyte inaczej niż w odniesieniu do czterech ksiąg kanonicznych. Dlatego w opracowaniach coraz częściej na pierwszym miejscu pojawia się rzeczywisty tytuł dzieła: Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha.

Szersze różnice między takimi utworami a księgami Nowego Testamentu wyjaśnia artykuł Czym są ewangelie gnostyckie i czym różnią się od Ewangelii biblijnych?.

Dwie uszkodzone kopie wyłoniły się z piasków Górnego Egiptu

Dzieło odnaleziono nie jako osobną księgę, lecz jako część zbioru rękopisów odkrytych w 1945 roku w pobliżu Nag Hammadi w Górnym Egipcie. W trzynastu papirusowych kodeksach zapisano po koptyjsku dziesiątki pism religijnych, w większości związanych z rozmaitymi nurtami gnostyckimi. Historię samego znaleziska opisujemy szerzej we wpisie Nag Hammadi – co naprawdę znaleziono w dzbanie na egipskiej pustyni?.

Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha zachowała się w kodeksach oznaczonych jako NHC III,2 i NHC IV,2. Nie są to dwa różne dzieła, ale dwie koptyjskie wersje zasadniczo tego samego tekstu, najpewniej przełożonego z greckiego. Oba rękopisy są uszkodzone, przy czym kopia z Kodeksu IV zachowała się gorzej. Porównanie odpisów pozwoliło badaczom odtworzyć znaczną część treści.

Same kodeksy powstały prawdopodobnie w IV wieku. Dzieło, z którego je przetłumaczono, jest wcześniejsze. Wielu badaczy umieszcza jego powstanie pod koniec II lub na początku III wieku, ale dokładna data i miejsce napisania pozostają nieznane. Pewne jest jedynie, że utwór musiał istnieć przed sporządzeniem zachowanych odpisów. Trzeba więc odróżnić wiek rękopisów od trudniejszego do ustalenia czasu powstania pierwotnej greckiej kompozycji.

Tytuł Ewangelia Egipcjan bardziej myli, niż wyjaśnia

Określenie Ewangelia Egipcjan pochodzi z zakończenia kopii zachowanej w Kodeksie III. W początkowych partiach obu wersji oraz w dalszej części kolofonu pojawia się jednak nazwa Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha. To ona lepiej oddaje charakter utworu.

Dlaczego w kolofonie zapisano także Ewangelię Egipcjan? Nie da się tego rozstrzygnąć z pełną pewnością. Nazwa mogła wskazywać środowisko, w którym tekst krążył, jego egipskie pochodzenie albo tradycję przypisującą mu taki tytuł. Nie świadczy natomiast o tym, że księga zawiera egipską wersję historii Jezusa. Nie ma też podstaw, aby traktować ją jako zaginioną relację apostolskiego świadka.

Tytuł utrwalił się w XX-wiecznych publikacjach, dlatego spotyka się dziś nazwy koptyjska Ewangelia Egipcjan oraz gnostycka Ewangelia Egipcjan. Obie pomagają odróżnić utwór od wcześniejszego dzieła znanego pod podobnym tytułem, ale nadal mogą sugerować gatunek, do którego tekst właściwie nie należy.

Na szczycie setiańskiego nieba stoi Niewidzialny Duch

Wielki Niewidzialny Duch jest w tym traktacie najwyższym, niewysłowionym źródłem boskiej rzeczywistości. Tekst opisuje go językiem światła, milczenia, niezniszczalności i niedostępności dla zwykłego poznania. Nie chodzi o Ducha Świętego rozumianego zgodnie z wiarą Kościoła, choć podobieństwo słów może być mylące.

Z Wielkiego Niewidzialnego Ducha wyłaniają się kolejne moce i porządki boskiego świata. Pojawia się układ Ojciec, Matka i Syn, lecz nie jest to nauka o Trójcy Świętej. W wierze chrześcijańskiej Ojciec, Syn i Duch Święty są jednym Bogiem, trzema współwiecznymi i współistotnymi Osobami. W traktacie setiańskim mamy natomiast łańcuch emanacji i rozbudowaną hierarchię bytów, a nazwy znane chrześcijanom otrzymują inne znaczenie.

Ta różnica dotyczy także osoby Chrystusa. Prolog Ewangelii według św. Jana mówi o odwiecznym Słowie:

Wszystko przez Nie się stało, a bez Niego nic się nie stało, co się stało.

(Biblia Tysiąclecia, J 1,3)

W ujęciu chrześcijańskim stworzenie nie jest skutkiem oddalania się kolejnych eonów od niepoznawalnego źródła. Jeden Bóg stwarza wszystko przez Słowo, a świat nie jest obcą pułapką zbudowaną poza Jego zamysłem.

Boski świat rozrasta się w eony, światła i tajemnicze imiona

Kosmologia dzieła przypomina wędrówkę przez kolejne kręgi niewidzialnej rzeczywistości. Z najwyższego Ducha wyłaniają się trzy wielkie moce określane jako Ojciec, Matka i Syn. Następnie tekst wymienia między innymi Barbelo, boskiego Autogenesa, niezniszczalnego Adamasa oraz cztery światła: Harmozela, Oroiaela, Daveithe i Eleletha. Nazw jest znacznie więcej, a ich układ nie zawsze można łatwo odtworzyć z uszkodzonych rękopisów.

Nie jest to opis stworzenia na wzór Księgi Rodzaju. Autor układa mit o pochodzeniu boskiej pełni i duchowego rodu Seta, posługując się doksologiami, powtórzeniami, ciągami samogłosek oraz formułami o charakterze modlitewnym lub obrzędowym. Kosmologia nie służy więc wyłącznie zaspokojeniu ciekawości. Ma uzasadniać drogę wtajemniczenia, oczyszczenia i powrotu wybranych do ich prawdziwego pochodzenia.

W końcowych partiach mocno wybrzmiewają motywy chrztu, żywej wody, pieczęci, namaszczenia i przywoływania imion niebiańskich mocy. Nie wiadomo, czy każda z opisanych czynności odpowiadała rzeczywistemu rytuałowi określonej wspólnoty. Tekst zachowuje jednak ślady tradycji inicjacyjnej, w której poznanie własnej duchowej tożsamości łączyło się z obrzędem i tajemnymi formułami.

Biblijny Set zostaje ojcem niezniszczalnego rodu

W Biblii Set pojawia się po śmierci Abla. Ewa nadaje mu imię, mówiąc:

Dał mi Bóg potomka innego w zamian za Abla, którego zabił Kain.

(Biblia Tysiąclecia, Rdz 4,25)

Księga Rodzaju przedstawia następnie linię potomków Seta i prowadzi rodowód dalej ku Noemu. Nie czyni jednak z niego niebiańskiego zbawcy ani posłańca tajemnej wiedzy. Tę nową rolę nadaje mu tradycja setiańska.

W Świętej Księdze Wielkiego Niewidzialnego Ducha Set staje się wzorem i ojcem duchowego potomstwa nazywanego wielkim, niezniszczalnym rodem. Autor opowiada o jego przyjściach, ochronie jego nasienia oraz walce z mocami wrogimi wybranym. Postać Jezusa zostaje włączona w tę setiańską historię zbawienia w sposób daleki od świadectwa czterech Ewangelii. Zamiast wcielenia Syna Bożego dla odkupienia całej ludzkości otrzymujemy mit o objawicielu przychodzącym dla duchowego rodu.

Nowy Testament nie pozostawia miejsca na drugiego zbawcę ukrytego za osobą Jezusa:

Jeden jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek, Chrystus Jezus.

(Biblia Tysiąclecia, 1 Tm 2,5)

Z perspektywy katolickiej Set jest postacią biblijną i synem pierwszych rodziców, ale nie jest pośrednikiem zbawienia ani wcześniejszą tożsamością Chrystusa.

W opowieści o Secie widać rdzeń gnostycyzmu setiańskiego

Nazwa gnostycyzm setiański jest współczesnym określeniem używanym przez badaczy wobec grupy starożytnych tekstów o podobnej mitologii. Nie oznacza jednej dobrze udokumentowanej instytucji o ustalonej nazwie, zwierzchnikach i jednakowym wyznaniu wiary. Poszczególne pisma różnią się szczegółami, a samo pojęcie gnostycyzmu pozostaje przedmiotem dyskusji.

W Świętej Księdze Wielkiego Niewidzialnego Ducha widoczne są jednak cechy, które pozwalają zaliczyć ją do tradycji setiańskiej:

  • najwyższe bóstwo jest niewidzialne, niewysłowione i oddzielone od niższych poziomów rzeczywistości;
  • boska pełnia rozwija się przez kolejne moce, eony i światła;
  • Barbelo, Autogenes, Adamas i cztery światła tworzą charakterystyczny układ postaci;
  • Set oraz jego duchowe potomstwo zajmują centralne miejsce w historii ocalenia;
  • zbawienie łączy się z objawionym poznaniem, odzyskaniem tożsamości i obrzędem inicjacyjnym;
  • widzialny porządek podlega wrogim lub niższym mocom, przed którymi wybrany ród potrzebuje ochrony.

To pokazuje zasadniczą różnicę między gnozą a chrześcijańską Ewangelią. W gnostyckim micie ocalenie jest skierowane przede wszystkim ku tym, którzy rozpoznają swoje pochodzenie i należą do duchowego rodu. Ewangelia głoszona przez Kościół mówi natomiast o zbawczym dziele Chrystusa skierowanym do wszystkich ludzi, przyjmowanym w wierze i łasce, a nie dzięki dostępowi do elitarnej kosmologii.

Pod jednym tytułem ukryły się dwa różne starożytne dzieła

Gnostyckiej księgi z Nag Hammadi nie wolno utożsamiać z wcześniejszą grecką Ewangelią Egipcjan. Tamto pismo nie zachowało się w całości. Znamy je jedynie z niewielkich cytatów i wzmianek starożytnych autorów, zwłaszcza Klemensa Aleksandryjskiego. W zachowanych fragmentach pojawia się dialog Jezusa z Salome oraz tematy małżeństwa, rodzenia dzieci i wstrzemięźliwości.

Podobny tytuł nie oznacza wspólnego tekstu. Grecka Ewangelia Egipcjan i koptyjska Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha różnią się treścią, formą oraz historią przekazu. Pierwszą znamy pośrednio z cytatów. Drugą odnaleziono w dwóch koptyjskich odpisach wśród kodeksów z Nag Hammadi.

Osobny artykuł Ewangelia Egipcjan. Co wiemy o zaginionej Ewangelii pierwszych chrześcijan? omawia właśnie to wcześniejsze dzieło. Rozróżnienie obu tekstów chroni przed budowaniem jednej sensacyjnej historii z dwóch niezależnych świadectw.

Starożytny tekst jest świadectwem sporu o Boga, świat i zbawienie

Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha nie jest brakującym rozdziałem Nowego Testamentu. Nie przekazuje alternatywnej biografii Jezusa i nie pochodzi od Seta, mimo że końcowa nota przypisuje mu autorstwo. Jest pseudonimicznym dziełem religijnym, które wykorzystuje imiona i obrazy biblijne do zbudowania własnego mitu o pochodzeniu świata oraz duchowego rodu.

Jej znaczenie jest historyczne. Pozwala zobaczyć, jak w pierwszych wiekach po Chrystusie niektóre środowiska łączyły język Biblii, spekulację o boskich emanacjach i praktyki inicjacyjne. Sam fakt, że tekst przetrwał, nie potwierdza jednak jego zgodności z nauką apostołów. O kanoniczności nie decyduje wiek rękopisu, niezwykły tytuł ani moment odkrycia, lecz apostolskie pochodzenie i wiara Kościoła, w której dane pismo zostało przyjęte jako natchnione. Więcej o tym rozróżnieniu piszemy w artykule Czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii?.

Pozostaje więc księgą ważną dla poznania starożytnej gnozy, ale nie Ewangelią w takim znaczeniu, w jakim Kościół czyta podczas liturgii świadectwa Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Za znajomo brzmiącymi słowami ukrywa się inna odpowiedź na pytanie, kim jest Bóg, czym jest stworzenie i skąd przychodzi zbawienie.

Najczęściej zadawane pytania o Świętą Księgę Wielkiego Niewidzialnego Ducha

Nazwa dzieła i dwa różne teksty określane jako Ewangelia Egipcjan łatwo prowadzą do pomyłek. Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze informacje o rękopisach, treści i miejscu księgi poza kanonem Biblii.

Czy Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha jest Ewangelią?

Nie jest Ewangelią w takim sensie jak cztery Ewangelie kanoniczne. Nie opowiada o ziemskim życiu, nauczaniu, męce i zmartwychwstaniu Jezusa. To setiański traktat objawieniowy z rozbudowaną kosmologią, hymnami i materiałem obrzędowym.

Gdzie odnaleziono gnostycką Ewangelię Egipcjan?

Dwie koptyjskie wersje tekstu zachowały się w Kodeksie III i Kodeksie IV z biblioteki odkrytej w 1945 roku w pobliżu Nag Hammadi w Górnym Egipcie.

Kiedy powstał ten tekst?

Zachowane kodeksy pochodzą prawdopodobnie z IV wieku. Pierwotne dzieło, zapewne napisane po grecku, jest wcześniejsze, lecz jego dokładna data pozostaje niepewna. Wielu badaczy umieszcza jego powstanie pod koniec II lub na początku III wieku.

Czy Wielki Niewidzialny Duch jest Duchem Świętym?

Nie należy utożsamiać tych pojęć. Wielki Niewidzialny Duch to najwyższa zasada w kosmologii omawianego tekstu. Katolicka nauka o Duchu Świętym mówi o trzeciej Osobie Trójcy Świętej, współistotnej Ojcu i Synowi, a nie o źródle łańcucha gnostyckich emanacji.

Dlaczego Set jest tak ważny w tym dziele?

Set zostaje przedstawiony jako ojciec i opiekun duchowego, niezniszczalnego rodu. Jest to gnostyckie rozwinięcie jego postaci, którego nie ma w Księdze Rodzaju ani w chrześcijańskim nauczaniu o zbawieniu.

Czy księga została usunięta z Biblii?

Nie. Nie była częścią katolickiego kanonu, z którego później ją wykreślono. Reprezentuje inną teologię niż wiara apostolska przekazana w księgach Nowego Testamentu i przyjęta przez Kościół.

Czy koptyjska i grecka Ewangelia Egipcjan to ten sam tekst?

Nie. Wcześniejsza grecka Ewangelia Egipcjan jest znana z kilku cytatów u starożytnych autorów. Koptyjska Ewangelia Egipcjan to umowna nazwa Świętej Księgi Wielkiego Niewidzialnego Ducha, zachowanej w kodeksach z Nag Hammadi.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Rdz 4,25; J 1,1-3; 1 Tm 2,5; Katechizm Kościoła Katolickiego, 253-255. Podstawowym świadectwem historycznym są koptyjskie rękopisy NHC III,2 i NHC IV,2.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *