Ewangelia Egipcjan. Co wiemy o zaginionej Ewangelii pierwszych chrześcijan?

Niekiedy po dawnej księdze zostaje papirus. Czasem ocaleje tytuł zapisany na końcu rękopisu. Bywa jednak, że pozostaje zaledwie kilka zdań przytoczonych przez autora, który chciał je skrytykować.

Tak właśnie zaczyna się historia Ewangelii Egipcjan. Jej ślad prowadzi do Aleksandrii, rozmowy Jezusa z Salome i sporu o małżeństwo, narodziny oraz śmierć. Potem ten sam tytuł pojawia się przy zupełnie innym utworze, ukrytym przez stulecia w egipskiej ziemi.

Czy są to resztki jednej zaginionej Ewangelii? A może nazwa połączyła księgi, które nigdy nie miały ze sobą nic wspólnego?

Pod jedną nazwą kryją się dwa różne teksty

Określenie Ewangelia Egipcjan odnosi się dziś do dwóch starożytnych dzieł. Nie są to dwie wersje tej samej księgi ani oryginał i późniejszy przekład.

Pierwszym jest grecka Ewangelia według Egipcjan, znana niemal wyłącznie z kilku cytatów i wzmianek pisarzy wczesnochrześcijańskich. Najważniejszym świadkiem pozostaje Klemens Aleksandryjski, który około przełomu II i III wieku przytacza rozmowy Jezusa z Salome.

Drugim jest zachowany po koptyjsku utwór z biblioteki Nag Hammadi. Jego właściwy tytuł brzmi Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha, choć w kolofonie pojawia się również nazwa Ewangelia Egipcjan. To rozbudowane objawienie o świecie istot niebiańskich, Adamie i Secie, a nie opowieść o publicznej działalności, śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa.

Wspólna nazwa jest więc myląca. Gdy czytamy o Ewangelii Egipcjan, zawsze trzeba najpierw ustalić, czy chodzi o tekst grecki znany Klemensowi, czy o koptyjskie dzieło odnalezione w Nag Hammadi.

Grecki ślad prowadzi do chrześcijan żyjących w Egipcie

Grecka Ewangelia Egipcjan zaginęła. Nie mamy jej rękopisu, początku, zakończenia ani imienia autora. Nie wiemy również, jak długa była i czy zawierała opis męki oraz zmartwychwstania Chrystusa. Próba odtworzenia całej księgi z kilku zdań byłaby budowaniem domu z pojedynczych kamieni.

Najczęściej umieszcza się jej powstanie w II wieku. Nazwa może wskazywać na tekst używany przez chrześcijan w Egipcie, być może poza wspólnotami posługującymi się Ewangelią według Hebrajczyków. Nie oznacza to jednak, że napisali ją starożytni wyznawcy religii egipskiej ani że opowiadała o pobycie Świętej Rodziny w Egipcie.

Słowo ewangelia również nie gwarantuje, że utwór przypominał księgi Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. W II wieku tym określeniem nazywano także zbiory wypowiedzi, dialogi objawieniowe i pisma przedstawiające własną interpretację nauczania Jezusa. Zachowane urywki greckiej Ewangelii Egipcjan mają właśnie formę krótkich rozmów.

Rozmówczynią Zbawiciela jest w nich Salome. Imię to pojawia się także w Ewangelii Marka wśród kobiet obecnych przy ukrzyżowaniu i idących do grobu Jezusa (Mk 15,40; 16,1). Sam apokryf nie zachował jednak dość informacji, aby z pełną pewnością rozstrzygnąć, jak przedstawiał tę postać.

Zaginiona księga przemawia głównie cudzym głosem

Najwięcej zawdzięczamy Klemensowi Aleksandryjskiemu. W trzeciej księdze Kobierców prowadzi on spór z chrześcijanami, którzy odrzucali małżeństwo i rodzenie dzieci. Przytacza używane przez nich wypowiedzi, po czym próbuje wykazać, że zostały źle odczytane.

To ważne ograniczenie. Klemens nie streszcza bezstronnie całej Ewangelii Egipcjan. Wybiera zdania potrzebne w polemice i objaśnia je zgodnie z własnym stanowiskiem. Co więcej, przy jednym z cytatów zaznacza ostrożnie, że słowa te znajdują się w Ewangelii według Egipcjan, jak sądzi. Nawet starożytny autor nie zawsze przedstawiał identyfikację tekstu jako całkowicie pewną.

O księdze wspominają również Hipolit Rzymski i Epifaniusz z Salaminy. Pierwszy wiąże tekst noszący ten tytuł z nauką naassenów o przemianach duszy. Drugi twierdzi, że z Ewangelii Egipcjan korzystali sabelianie. Nie daje to jednak pewności, że wszyscy autorzy znali dokładnie tę samą księgę. W starożytności podobny tytuł mógł krążyć w kilku środowiskach i oznaczać różne redakcje albo różne dzieła.

Nie zachował się żaden fragment papirusu, który można bezspornie przypisać greckiej Ewangelii Egipcjan. Jej treść poznajemy więc przez świadków piszących po latach, zwykle nastawionych polemicznie.

Salome pyta o śmierć, narodziny i granice wstrzemięźliwości

Najbardziej znany dialog zaczyna się od pytania Salome o kres śmierci:

Jak długo ludzie będą umierać? Pan odpowiedział: Dopóki kobiety będą rodzić.

(Klemens Aleksandryjski, Kobierce III, 6,45; przekład własny)

Wyrwane z kontekstu słowa brzmią jak potępienie macierzyństwa. Klemens natychmiast temu zaprzecza. Wyjaśnia, że narodzinom w porządku natury towarzyszy śmiertelność, lecz życie i stworzenie nie są przez to złe. Polemizuje z tymi, którzy z cytatu wyprowadzali wniosek, że chrześcijanin powinien odrzucić małżeństwo i prokreację.

W dalszym fragmencie Salome stwierdza, że dobrze zrobiła, nie rodząc. Jezus odpowiada zagadkowo:

Jedz z każdej rośliny, lecz nie jedz tej, która ma gorycz.

(Klemens Aleksandryjski, Kobierce III, 9,66; przekład własny)

Klemens odczytuje te słowa jako pozostawienie miejsca zarówno małżeństwu, jak i dobrowolnej wstrzemięźliwości. Sam cytat jest jednak zbyt krótki, aby niezależnie od polemisty odzyskać jego pierwotny sens. Nie wiemy, co w zaginionym dziele poprzedzało obraz gorzkiej rośliny ani co następowało po nim.

Jeszcze większą sławę zdobyła odpowiedź dotycząca chwili objawienia rzeczy, o które pytała Salome:

Kiedy podepczecie szatę wstydu, a dwoje stanie się jednym i męskie z żeńskim nie będzie ani męskie, ani żeńskie.

(Klemens Aleksandryjski, Kobierce III, 13,92; przekład własny)

Podobna formuła pojawia się w Drugim Liście Klemensa oraz w Ewangelii Tomasza. Jej dalekim biblijnym odpowiednikiem mogą wydawać się słowa św. Pawła o jedności ochrzczonych:

Nie ma już Żyda ani poganina, nie ma już niewolnika ani człowieka wolnego, nie ma już mężczyzny ani kobiety, wszyscy bowiem jesteście kimś jednym w Chrystusie Jezusie.

(Biblia Tysiąclecia, Ga 3,28)

Podobieństwo języka nie oznacza jednak tożsamości nauki. U Pawła różnice nie znikają przez odrzucenie ciała, małżeństwa czy stworzenia. Chodzi o jednakowy dostęp do synostwa Bożego i dziedzictwa w Chrystusie, co wynika z poprzedzającej wzmianki o chrzcie. Niektórzy użytkownicy Ewangelii Egipcjan odczytywali natomiast jedność męskiego i żeńskiego jako wezwanie do radykalnej ascezy oraz przerwania cyklu narodzin.

Klemens cytuje też zdanie przypisywane Zbawicielowi: „Przyszedłem zniszczyć dzieła kobiety”. Sam tłumaczy, że kobieta oznacza tu pożądliwość, a jej dzieła narodziny i zniszczenie. Współczesny czytelnik powinien zachować ostrożność: jest to interpretacja Klemensa w ramach prowadzonego sporu, a nie brakujący komentarz autora apokryfu.

Z fragmentów wyłania się tekst skupiony na wstrzemięźliwości, płci, rodzeniu i śmiertelności. Nie daje to jednak prawa do stwierdzenia, że cała księga potępiała kobiety. Słowo oznaczające to, co żeńskie, mogło pełnić funkcję symbolu w ascetycznej interpretacji stworzenia. Bez pełnego rękopisu nie rozstrzygniemy, jak dalece sam utwór podzielał poglądy grup, które się na niego powoływały.

Rękopisy z Nag Hammadi prowadzą do zupełnie innej Ewangelii Egipcjan

Wśród kodeksów odkrytych w pobliżu Nag Hammadi znalazły się dwie koptyjskie kopie tekstu nazywanego dziś koptyjską Ewangelią Egipcjan. Zajmują one miejsce oznaczane jako NHC III,2 oraz NHC IV,2. Drugi egzemplarz jest mocno uszkodzony, lecz jego obecność potwierdza, że utwór kopiowano więcej niż raz.

Już tytuły ostrzegają przed prostym utożsamieniem go z greckim apokryfem. W kodeksie III utwór nazywa siebie przede wszystkim Świętą Księgą Wielkiego Niewidzialnego Ducha. Określenie Ewangelia Egipcjan pojawia się w rozbudowanym zakończeniu rękopisu. Dzisiejsza nazwa jest więc wygodna, ale nie oddaje całego charakteru dzieła.

Tekst należy do nurtu setiańskiego, zaliczanego zwykle do szeroko rozumianej gnozy. Opisuje Wielkiego Niewidzialnego Ducha, Barbelo, niebiańskie moce, Adamasa, Seta i jego niezniszczalne potomstwo. Zawiera hymny, imiona istot duchowych oraz partie związane z rytuałem i chrztem. Jezus pojawia się w tej kosmicznej historii, lecz księga nie prowadzi czytelnika drogami Galilei i Judei znanymi z Ewangelii kanonicznych.

To jeden z powodów, dla których termin ewangelie gnostyckie wymaga ostrożności. Nie każdy utwór nazwany ewangelią jest biografią Jezusa. W koptyjskiej Ewangelii Egipcjan dobra nowina ma postać tajemnego objawienia o pochodzeniu świata, niebiańskich pokoleniach i drodze wybranych do niezniszczalności.

Koptyjskie kodeksy powstały w IV wieku, a sam utwór jest starszy i najpewniej został przełożony z greki. Jego dokładne datowanie pozostaje dyskutowane. Nie ma podstaw, aby łączyć go z dialogiem Jezusa i Salome cytowanym przez Klemensa. Zbieżność tytułu nie wystarcza, gdy treść, forma i sposób przekazu są tak odmienne.

Cztery Ewangelie rozpoznano wcześniej, niż powstały zachowane kodeksy apokryfów

Pytanie, dlaczego Ewangelia Egipcjan nie znalazła się w Biblii, łatwo podsuwa błędny obraz: na stole leżało wiele równorzędnych ksiąg, a biskupi wybrali cztery i kazali ukryć pozostałe. Historia kanonu była dłuższa i mniej widowiskowa.

Kościół rozpoznawał księgi Nowego Testamentu przez ich związek ze świadectwem apostolskim, zgodność z przekazaną wiarą oraz trwałe i szerokie użycie we wspólnotach. Nie była to jednorazowa procedura ani mechaniczna lista kryteriów. Cztery Ewangelie były czytane w wielu Kościołach, komentowane, przepisywane i bronione jako wspólne świadectwo o Jezusie.

Około 180 roku Ireneusz z Lyonu pisał już wyraźnie o czterech postaciach jednej Ewangelii. Kilkanaście lub kilkadziesiąt lat później Klemens, przytaczając zdanie z Ewangelii Egipcjan, zaznaczał, że nie znajduje się ono w czterech Ewangeliach przekazanych Kościołowi. Pokazuje to, że znał apokryf, ale nie stawiał go na tym samym poziomie co Mateusz, Marek, Łukasz i Jan.

Grecka Ewangelia Egipcjan nie ma potwierdzonego autorstwa apostolskiego, zachowała się jako tekst używany w ograniczonych środowiskach, a znane z niej wypowiedzi wiązano z nauką podważającą dobro małżeństwa i stworzenia. Koptyjska Ewangelia Egipcjan reprezentuje natomiast późniejszą kosmologię setiańską, daleką od sposobu opowiadania o Bogu, stworzeniu i zbawieniu w księgach apostolskich.

Dlatego trafniej mówić, że oba dzieła pozostały poza kanonem, a nie że zostały z niego usunięte. Nie ma dowodów, aby którekolwiek z nich należało wcześniej do powszechnie przyjmowanego Nowego Testamentu. Więcej o tym procesie wyjaśniają teksty o tym, jak powstał kanon Biblii oraz dlaczego w Biblii są tylko cztery Ewangelie.

Zaginiona nie znaczy zakazana ani ukryta

Grecka Ewangelia Egipcjan jest zaginiona dlatego, że nie przetrwał żaden znany rękopis. Nie potrafimy wskazać jednej decyzji, po której wszystkie jej kopie zniknęły. Starożytne teksty przepadały również wtedy, gdy przestawano je przepisywać, język ich wspólnoty zanikał albo materiał ulegał zniszczeniu.

Koptyjski utwór z Nag Hammadi miał więcej szczęścia. Dwie kopie przetrwały, choć przez stulecia nikt ich nie czytał. Ich odnalezienie poszerzyło wiedzę o sporach i wyobrażeniach religijnych późnej starożytności, ale nie odsłoniło brakującego rozdziału Ewangelii apostolskiej.

Apokryfy są cennymi świadkami historii chrześcijaństwa. Pokazują pytania, które zadawano, oraz odpowiedzi tworzone na obrzeżach i poza głównym nurtem wiary Kościoła. Trzeba je czytać zgodnie z ich rzeczywistym wiekiem i pochodzeniem. Inaczej fragment z II wieku łatwo zamienić w tajną relację naocznego świadka, choć sam tekst nie daje do tego podstaw.

Ewangelia Egipcjan nie jest więc jedną zamkniętą księgą czekającą na otwarcie. To dwa różne ślady: kilka zdań ocalałych w sporze Klemensa i koptyjska wizja kosmosu zachowana pod egipskim piaskiem. Tajemnica pozostaje, lecz dotyczy przede wszystkim tego, czego już nie potrafimy odzyskać.

Najczęściej zadawane pytania o Ewangelię Egipcjan

Ta nazwa pojawia się zarówno przy zaginionym tekście greckim, jak i przy dziele z Nag Hammadi. Krótkie odpowiedzi pomagają nie połączyć ich w jedną księgę.

Kto napisał Ewangelię Egipcjan?

Autor greckiej Ewangelii Egipcjan jest nieznany. Tekst nie został wiarygodnie przypisany żadnemu apostołowi. Koptyjska Święta Księga Wielkiego Niewidzialnego Ducha przedstawia się jako księga związana z Setem, lecz jest to element literackiej legitymizacji objawienia, a nie informacja o rzeczywistym autorze.

Kiedy powstała grecka Ewangelia Egipcjan?

Zwykle datuje się ją na II wiek. Musiała istnieć przed Klemensem Aleksandryjskim, który cytował ją około przełomu II i III wieku. Dokładniejsza data pozostaje hipotezą, ponieważ nie zachował się rękopis pozwalający zbadać pismo, materiał i redakcję księgi.

Czy Ewangelię Egipcjan znaleziono w Nag Hammadi?

W Nag Hammadi znaleziono koptyjski utwór nazywany Ewangelią Egipcjan lub Świętą Księgą Wielkiego Niewidzialnego Ducha. Nie jest to grecka Ewangelia Egipcjan cytowana przez Klemensa. Mamy do czynienia z dwoma różnymi dziełami.

Czy zachowane fragmenty zawierają prawdziwe słowa Jezusa?

Nie można tego potwierdzić. Fragmenty świadczą o tym, jakie wypowiedzi przypisywano Jezusowi w pewnych środowiskach chrześcijańskich II wieku. Brakuje jednak wczesnego, niezależnego i apostolskiego poświadczenia, które pozwalałoby uznać je za historyczne słowa Jezusa.

Czy grecka Ewangelia Egipcjan potępiała małżeństwo?

Zachowane cytaty były używane przez radykalnych ascetów przeciw małżeństwu i rodzeniu dzieci. Klemens twierdził, że taka interpretacja jest błędna. Ponieważ znamy tylko urywki przekazane w polemice, nie da się bez zastrzeżeń odtworzyć stanowiska całego zaginionego utworu.

Dlaczego utwór z Nag Hammadi nazwano ewangelią?

W starożytności nazwa ewangelia nie zawsze oznaczała narrację podobną do Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Mogła oznaczać także zbiór objawień lub naukę przedstawianą jako dobra nowina. Koptyjska Ewangelia Egipcjan jest przede wszystkim kosmologicznym i rytualnym objawieniem setiańskim.

Czy pełną grecką Ewangelię Egipcjan można odtworzyć?

Nie. Można zebrać cytaty Klemensa i późniejsze wzmianki, lecz nie znamy ich miejsca w pierwotnej kompozycji. Każda pełna rekonstrukcja byłaby w znacznej mierze domysłem.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 1,1-4; Ga 3,26-28; Sobór Watykański II, Dei verbum, 18-19; główne świadectwa historyczne: Klemens Aleksandryjski, Kobierce III, 6; 9; 13 oraz rękopisy NHC III,2 i NHC IV,2.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *