Pięć przykazań kościelnych – aktualny tekst i wyjaśnienie

Pięć krótkich zdań, które wiele osób pamięta z katechezy, dotyka niemal całego rytmu katolickiego życia: niedzielnej Mszy Świętej, spowiedzi, Komunii wielkanocnej, dni pokuty oraz odpowiedzialności za wspólnotę. Łatwo nauczyć się ich na pamięć. Trudniej zobaczyć, dlaczego Kościół właśnie te obowiązki uznał za podstawowe.

Pięć przykazań kościelnych nie zastępuje przykazań Bożych. Określa ono konieczne minimum, które ma chronić więź wiernego z modlitwą Kościoła, sakramentami, pokutą i wspólnotą. Minimum nie jest jednak pełnym programem dojrzałej wiary. Wyznacza raczej granicę, poniżej której życie religijne zaczyna tracić swój stały rytm.

Warto znać dokładne brzmienie przykazań, ponieważ w obiegu nadal pojawia się nieaktualna wersja czwartego z nich. Poniżej podajemy tekst obowiązujący wraz z praktycznym wyjaśnieniem.

Aktualny tekst pięciu przykazań kościelnych

  1. W niedziele i święta nakazane uczestniczyć we Mszy świętej i powstrzymać się od prac niekoniecznych.
  2. Przynajmniej raz w roku przystąpić do Sakramentu Pokuty.
  3. Przynajmniej raz w roku, w okresie wielkanocnym, przyjąć Komunię świętą.
  4. Zachowywać nakazane posty i wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych, a w czasie Wielkiego Postu powstrzymywać się od udziału w zabawach.
  5. Troszczyć się o potrzeby wspólnoty Kościoła.

To ujednolicone brzmienie zostało promulgowane przez Konferencję Episkopatu Polski w 2014 roku. Najważniejsza zmiana dotyczyła czwartego przykazania. Dawne sformułowanie o powstrzymywaniu się od zabaw „w okresach pokuty” zastąpiono słowami „w czasie Wielkiego Postu”.

Po co Kościół ustanowił własne przykazania?

Dziesięć przykazań Bożych należy do Objawienia i wyraża podstawowe wymagania przymierza z Bogiem. Z kolei dwa przykazania miłości wskazują serce całego prawa: miłość Boga oraz bliźniego. Przykazania kościelne są prawami ustanowionymi przez władzę pasterską Kościoła, aby konkretnie porządkować życie wiernych.

Katechizm Kościoła Katolickiego nazywa je niezbędnym minimum ducha modlitwy i wysiłku moralnego potrzebnego do wzrastania w miłości Boga i bliźniego. Nie są więc konkurencją dla Ewangelii. Przekładają jej wymagania na stały rytm wspólnego życia katolików.

Słowo minimum ma tutaj duże znaczenie. Kto spowiada się raz w roku, przyjmuje Komunię tylko w okresie wielkanocnym i wspiera Kościół wyłącznie wtedy, gdy czuje obowiązek, może formalnie spełnić podstawowe nakazy. Dojrzała relacja z Bogiem nie rozwija się jednak przez szukanie najmniejszej możliwej miary. Przykazania wyznaczają początek, a nie kres drogi.

Pierwsze przykazanie: niedzielna Msza Święta i świąteczny odpoczynek

W niedziele i święta nakazane uczestniczyć we Mszy świętej i powstrzymać się od prac niekoniecznych.

Niedziela jest pamiątką zmartwychwstania Chrystusa i najstarszym świętem chrześcijan. Uczestnictwo w Eucharystii nie polega jedynie na wysłuchaniu modlitw. Kościół gromadzi się, aby słuchać słowa Bożego, składać dziękczynienie i uczestniczyć w Ofierze Chrystusa. Znaczenie kolejnych momentów liturgii szerzej omawia artykuł Msza Święta krok po kroku.

Nie opuszczajmy naszych wspólnych zebrań, jak się to stało zwyczajem niektórych, ale zachęcajmy się nawzajem.

(Biblia Tysiąclecia, Hbr 10,25)

Obowiązek można wypełnić, uczestnicząc we Mszy Świętej w samą niedzielę lub święto nakazane, a także wieczorem poprzedniego dnia. Może to być Eucharystia sprawowana w dowolnym obrządku katolickim, niekoniecznie we własnej parafii.

Poza wszystkimi niedzielami świętami nakazanymi w Polsce są:

  • 1 stycznia – Uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi;
  • 6 stycznia – Uroczystość Objawienia Pańskiego;
  • Uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa, czyli Boże Ciało;
  • 15 sierpnia – Uroczystość Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny;
  • 1 listopada – Uroczystość Wszystkich Świętych;
  • 25 grudnia – Uroczystość Narodzenia Pańskiego.

Druga część przykazania dotyczy prac niekoniecznych. Nie każda aktywność w niedzielę jest zakazana. Trzeba jednak unikać zajęć, które bez potrzeby utrudniają oddanie Bogu czci, przeżycie świątecznej radości oraz należny odpoczynek duchowy i fizyczny. Opieka nad dzieckiem lub chorym, ratowanie zdrowia, zapewnienie bezpieczeństwa czy praca naprawdę potrzebna społeczeństwu nie są tym samym co dobrowolne wypełnianie dnia zajęciami, które można było wykonać w innym czasie.

Poważna przyczyna, na przykład choroba, opieka nad osobą zależną albo rzeczywista niemożność dotarcia na Eucharystię, zwalnia z obowiązku uczestnictwa. Jeśli udział we Mszy jest niemożliwy, Kościół zaleca liturgię słowa, gdy jest dostępna, albo odpowiedni czas modlitwy indywidualnej lub rodzinnej. Transmisja Mszy nie jest sakramentalnym uczestnictwem, choć może pomóc w modlitwie osobie, która z ważnej przyczyny nie może być w kościele.

Drugie przykazanie: spowiedź przynajmniej raz w roku

Przynajmniej raz w roku przystąpić do Sakramentu Pokuty.

Drugie przykazanie przypomina o sakramentalnej drodze pojednania z Bogiem. Zmartwychwstały Jezus powierzył Apostołom posługę odpuszczania grzechów:

Którym odpuścicie grzechy, są im odpuszczone, a którym zatrzymacie, są im zatrzymane.

(Biblia Tysiąclecia, J 20,23)

Prawo kanoniczne zobowiązuje wiernego, który osiągnął wiek rozeznania, do szczerego wyznania grzechów ciężkich przynajmniej raz w roku. Kościół zaleca również wyznawanie grzechów powszednich, ponieważ regularna spowiedź pomaga w kształtowaniu sumienia, walce ze złem i powrocie do łaski. Więcej o miejscu pokuty pośród znaków ustanowionych przez Chrystusa mówi tekst Co to jest sakrament i dlaczego Kościół wyróżnia ich siedem?.

Przykazanie nie mówi, że spowiedź musi odbyć się w Wielkim Poście. Można wypełnić je w dowolnym czasie w ciągu roku. Wielkopostna spowiedź jest mocno zakorzenionym zwyczajem, ponieważ przygotowuje do godnego przyjęcia Komunii wielkanocnej, ale drugiego i trzeciego przykazania nie wolno utożsamiać.

Raz w roku oznacza minimum. Jeżeli ktoś po spowiedzi popełnił grzech ciężki, nie powinien czekać do kolejnego roku. Powrót do sakramentu pokuty jest konieczny przed przyjęciem Komunii Świętej.

Trzecie przykazanie: Komunia Święta w okresie wielkanocnym

Przynajmniej raz w roku, w okresie wielkanocnym, przyjąć Komunię świętą.

Trzecie przykazanie nie nakazuje jedynie obecności na Mszy. Mówi o rzeczywistym przyjęciu Ciała Chrystusa. Eucharystia uobecnia Ofiarę Pana i jednoczy wiernych z Tym, który umarł i zmartwychwstał.

Ilekroć bowiem spożywacie ten chleb albo pijecie kielich, śmierć Pańską głosicie, aż przyjdzie.

(Biblia Tysiąclecia, 1 Kor 11,26)

W Polsce czas przeznaczony na wypełnienie obowiązku Komunii wielkanocnej jest szerszy niż sam liturgiczny okres wielkanocny. Rozciąga się od Środy Popielcowej do Niedzieli Trójcy Świętej. Ze słusznej przyczyny obowiązek można wypełnić w innym czasie w ciągu roku.

Do Komunii trzeba przystępować w odpowiednim usposobieniu. Osoba świadoma grzechu ciężkiego powinna wcześniej otrzymać rozgrzeszenie w sakramencie pokuty, poza wyjątkową sytuacją opisaną w prawie Kościoła: gdy istnieje poważna racja, nie ma możliwości spowiedzi i zostanie wzbudzony żal doskonały wraz z zamiarem wyspowiadania się jak najszybciej.

Także tutaj przykazanie wskazuje najniższą granicę. Kościół zachęca do częstej, nawet codziennej Komunii, jeśli wierny jest należycie przygotowany. Doroczne minimum nie powinno zasłaniać prawdy, że Eucharystia jest pokarmem chrześcijańskiego życia.

Czwarte przykazanie: post, wstrzemięźliwość i rezygnacja z zabaw

Zachowywać nakazane posty i wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych, a w czasie Wielkiego Postu powstrzymywać się od udziału w zabawach.

Pokuta nie jest próbą zasłużenia na Bożą miłość ani demonstracją smutku. Otwiera miejsce na modlitwę, nawrócenie i miłosierdzie. Jezus zakładał, że Jego uczniowie będą pościć, a zarazem przestrzegał przed robieniem z tego widowiska.

Ty zaś, gdy pościsz, namaść sobie głowę i umyj twarz, aby nie ludziom pokazać, że pościsz, ale Ojcu twemu, który jest w ukryciu.

(Biblia Tysiąclecia, Mt 6,17-18)

W praktyce trzeba rozróżnić dwa obowiązki:

  • wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych obowiązuje osoby, które ukończyły 14 lat, we wszystkie piątki roku, chyba że w danym dniu przypada uroczystość, a także w Środę Popielcową;
  • post, nazywany często postem ścisłym, obowiązuje od pełnoletności do rozpoczęcia 60. roku życia w Środę Popielcową i Wielki Piątek. Oznacza jeden posiłek do syta oraz dwa mniejsze.

Choroba i inne poważne okoliczności mogą sprawić, że zachowanie postu albo wstrzemięźliwości będzie niemożliwe lub niewskazane. W konkretnych przypadkach właściwa władza kościelna może też udzielić dyspensy albo zamienić obowiązek na inny czyn pobożny. Nie należy narażać zdrowia ani samodzielnie osądzać cudzej sytuacji.

Powstrzymanie się od udziału w zabawach obowiązuje w czasie Wielkiego Postu. Obecne brzmienie nie wprowadza formalnego zakazu zabaw we wszystkie piątki roku. Każdy piątek pozostaje jednak dniem pokutnym, dlatego powinien różnić się od pozostałych dni modlitwą, uczynkiem miłości, wierniejszym wypełnianiem obowiązków lub umartwieniem.

Rezygnacja z zabaw nie oznacza zakazu każdego spotkania, uśmiechu czy rodzinnego posiłku. Chodzi o uszanowanie pokutnego charakteru Wielkiego Postu i odstąpienie od hucznych zabaw, których charakter przeczyłby skupieniu tego czasu.

Piąte przykazanie: troska o potrzeby wspólnoty Kościoła

Troszczyć się o potrzeby wspólnoty Kościoła.

Kościół potrzebuje środków na sprawowanie kultu, działalność apostolską i charytatywną, utrzymanie świątyń oraz godziwe wynagrodzenie osób, które dla wspólnoty pracują. Piąte przykazanie przypomina, że ochrzczony nie jest jedynie odbiorcą sakramentów i duszpasterstwa. Współodpowiada za wspólnotę stosownie do swoich możliwości.

Troska ta może przybrać formę ofiary pieniężnej lub rzeczowej, poświęconego czasu, pracy, wiedzy i służby osobom potrzebującym. Nie ustanowiono jednak jednej jednakowej kwoty dla wszystkich. Inne możliwości ma osoba dobrze sytuowana, inne ktoś chory, bezrobotny lub utrzymujący rodzinę w trudnych warunkach. Ofiarność chrześcijańska nie może wynikać z nacisku ani zawstydzania.

Każdy niech przeto postąpi tak, jak mu nakazuje jego własne serce, nie żałując i nie czując się przymuszonym, albowiem radosnego dawcę miłuje Bóg.

(Biblia Tysiąclecia, 2 Kor 9,7)

Szerzej o dobrowolności chrześcijańskiej ofiary piszemy w artykule Radosnego dawcę miłuje Bóg. Wsparcie materialne nie wyczerpuje odpowiedzialności za parafię i ludzi, którzy ją tworzą. Pytanie o taką więź rozwija także tekst Czy wspólnota jest potrzebna do rozwoju wiary?.

Przykazania kościelne są początkiem, nie miarą całej wiary

W pięciu przykazaniach Kościół chroni podstawowy rytm życia katolika. Niedziela prowadzi do Eucharystii. Coroczna spowiedź nie pozwala całkowicie zerwać z sakramentem pojednania. Komunia wielkanocna wiąże życie wiernego z Paschą Chrystusa. Post uczy nawrócenia, a troska o wspólnotę przypomina, że wiara nie jest samotnym projektem.

Można jednak spełnić minimum i pozostać daleko od miłości, do której wzywa Ewangelia. Dlatego pytanie nie kończy się na tym, czy przykazanie zostało formalnie wykonane. Prowadzi dalej: czy Msza Święta, pojednanie, Eucharystia, pokuta i odpowiedzialność za Kościół rzeczywiście kształtują moje życie?

Najczęściej zadawane pytania o pięć przykazań kościelnych

Krótkie formuły przykazań nie opisują wszystkich wyjątków i szczegółów. Poniższe odpowiedzi wyjaśniają najczęstsze wątpliwości dotyczące ich praktycznego przestrzegania.

Czy przykazania kościelne są tym samym co przykazania Boże?

Nie. Przykazania Boże należą do Objawienia, natomiast przykazania kościelne są prawami ustanowionymi przez władzę Kościoła. Służą konkretnemu uporządkowaniu życia sakramentalnego, liturgicznego i wspólnotowego katolików.

Czy Msza w sobotę wieczorem spełnia obowiązek niedzielny?

Tak. Udział w Eucharystii wieczorem dnia poprzedzającego niedzielę lub święto nakazane spełnia obowiązek. Prawo kościelne nie określa jednej godziny rozpoczęcia wieczoru, dlatego w razie wątpliwości można kierować się porządkiem Mszy podanym przez parafię jako liturgia niedzielna lub świąteczna.

Kiedy nieobecność na niedzielnej Mszy nie jest grzechem?

Obowiązek nie wiąże, gdy uczestnictwo jest rzeczywiście niemożliwe albo zachodzi poważna przyczyna, na przykład choroba lub konieczna opieka nad osobą zależną. Świadome i dobrowolne opuszczenie Mszy bez poważnego powodu jest materią ciężką, ale ocena osobistej winy zawsze uwzględnia wiedzę, wolność i okoliczności.

Czy trzeba spowiadać się właśnie przed Wielkanocą?

Drugie przykazanie nie wyznacza konkretnej pory roku. Spowiedź wielkopostna jest dobrym i mocno utrwalonym zwyczajem, ponieważ pomaga przygotować się do Komunii wielkanocnej, ale coroczny obowiązek spowiedzi można wypełnić także w innym czasie.

Jak długo trwa okres Komunii wielkanocnej w Polsce?

Na potrzeby trzeciego przykazania okres ten trwa w Polsce od Środy Popielcowej do Niedzieli Trójcy Świętej. Nie należy mylić go ze ściśle liturgicznym okresem wielkanocnym, który rozpoczyna się w Niedzielę Zmartwychwstania i kończy w Niedzielę Zesłania Ducha Świętego.

Czy w każdy piątek trzeba powstrzymać się od mięsa?

Tak, wstrzemięźliwość od pokarmów mięsnych obowiązuje katolików po ukończeniu 14. roku życia we wszystkie piątki, chyba że przypada wtedy uroczystość albo została udzielona dyspensa. Osobną kwestią są poważne przyczyny, które uniemożliwiają zachowanie tej praktyki.

Czy w każdy piątek obowiązuje zakaz udziału w zabawach?

Nie. Zgodnie z aktualnym brzmieniem czwartego przykazania obowiązek powstrzymania się od zabaw dotyczy czasu Wielkiego Postu. Wszystkie piątki pozostają natomiast dniami pokuty.

Czy piąte przykazanie oznacza obowiązek dawania pieniędzy na tacę?

Przykazanie zobowiązuje do troski o realne potrzeby Kościoła stosownie do własnych możliwości. Ofiara pieniężna jest jedną z podstawowych form tej troski, ale nie jedyną. Wsparciem mogą być także dobra materialne, praca, kompetencje oraz służba wspólnocie i ubogim.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Hbr 10,25; J 20,22-23; 1 Kor 11,26-29; 2 Kor 9,7; Katechizm Kościoła Katolickiego 2041-2043; uchwała Konferencji Episkopatu Polski z 13 marca 2014 roku.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *