W Księdze Rodzaju pojawiają się na chwilę. Nie mają imion, nie przemawiają, nie stają do żadnej opisanej bitwy. Biblia zostawia po nich zaledwie kilka zdań, jakby uchylała drzwi do opowieści znacznie starszej niż zapisany tekst, a potem natychmiast je zamykała.
Spis treści
Są synowie Boga, córki człowiecze i tajemniczy Nefilimowie. Za nimi nadciąga potop. Wiele pokoleń później ich nazwa wraca w ustach przerażonych zwiadowców stojących u granic Kanaanu. Czy widzieli ludzi niezwykłego wzrostu? Czy powtarzali dawną legendę? A może w Biblii rzeczywiście pozostał ślad historii o istotach zrodzonych ze związku nieba i ziemi?
Pismo Święte nie odpowiada na wszystkie te pytania wprost. Właśnie dlatego trzeba uważnie oddzielić to, co mówi Biblia, od tego, co dopowiedziała późniejsza tradycja żydowska, zwłaszcza Księga Henocha.
Cztery wersety przed potopem i ślad, który wraca w Kanaanie
Pierwsza wzmianka o Nefilimach znajduje się w Rdz 6,1-4. To krótki i gęsty fragment umieszczony między opowiadaniem o rozrastającej się ludzkości a opisem jej moralnego zepsucia. Synowie Boga biorą za żony córki człowiecze, a narrator wspomina o istotach, które Biblia Tysiąclecia nazywa gigantami.
A w owych czasach byli na ziemi giganci.
(Biblia Tysiąclecia, Rdz 6,4)
Tekst dodaje, że byli oni mocarzami znanymi w dawnych czasach:
Byli to więc owi mocarze, mający sławę w owych dawnych czasach.
(Biblia Tysiąclecia, Rdz 6,4)
Zaraz potem spojrzenie narratora przenosi się z niezwykłych postaci na zło opanowujące ziemię. Głównym tematem tego rozdziału nie jest niezwykły wzrost Nefilimów, lecz narastająca przemoc i niegodziwość, wobec których Bóg zapowiada sąd. Na tym tle pojawia się Noe, człowiek prawy, który żyje w przyjaźni z Bogiem.
Druga i ostatnia biblijna wzmianka o Nefilimach znajduje się w Lb 13,33. Izraelici stoją wtedy u progu Ziemi Obiecanej. Zwiadowcy wracający z Kanaanu opowiadają o potężnych mieszkańcach kraju i mówią:
Widzieliśmy tam nawet olbrzymów.
(Biblia Tysiąclecia, Lb 13,33)
W tekście hebrajskim ponownie występuje słowo nefilim. Zwiadowcy łączą ich z Anakitami, a własną małość opisują obrazem szarańczy. Nie jest to spokojny raport geograficzny. To mowa ludzi ogarniętych strachem, którzy próbują przekonać wspólnotę, że wejście do Kanaanu zakończy się klęską.
Nefilim: hebrajskie imię bez prostego tłumaczenia
Hebrajskie słowo nefilim występuje w Biblii tylko dwa razy: w Rdz 6,4 i Lb 13,33. Jest już formą liczby mnogiej. Polska nazwa Nefilimowie jest więc przyjętym, spolszczonym sposobem mówienia o tej grupie.
Najczęściej łączy się to słowo z hebrajskim rdzeniem npl, oznaczającym upadanie. Stąd pochodzą propozycje tłumaczenia: upadli, ci, którzy upadli, albo ci, którzy sprawiają, że inni padają. Żadna z tych etymologii nie rozstrzyga jednak sprawy. Sam tekst biblijny nie wyjaśnia nazwy i nie mówi, z jakiego powodu miałaby się wiązać z upadkiem.
Inny trop prowadzi przez starożytne przekłady. Grecka Septuaginta oddaje nefilim słowem gigantes, a łacińska Wulgata używa gigantes. Ta tradycja mocno utrwaliła obraz Nefilimów jako olbrzymów. Tłumaczenie nie jest jednak jeszcze opisem ich dokładnego wzrostu ani dowodem na istnienie osobnego gatunku istot.
Nazwa pozostaje nieprzejrzysta. Wiemy, że budziła skojarzenia z potęgą, grozą i dawnymi wojownikami. Nie wiemy natomiast, czy pierwotnie oznaczała olbrzymów, upadłych, napastników czy legendarnych bohaterów sprzed potopu.
Od mocarzy do olbrzymów. Skąd wzięli się biblijni giganci?
Księga Rodzaju zestawia dwa różne hebrajskie określenia. Pierwszym jest nefilim. Drugim są gibborim, czyli mocarze, wojownicy lub ludzie wielkiej siły. Biblia Tysiąclecia dobrze zachowuje tę różnicę, tłumacząc pierwsze słowo jako giganci, a drugie jako mocarze.
Sam Rdz 6,4 nie podaje ich wymiarów. Nefilimowie są tam kojarzeni przede wszystkim z potęgą i dawną sławą, nie z konkretną wysokością ciała. Wyraźniejsze skojarzenie z ogromnym wzrostem pojawia się dopiero w Księdze Liczb. Zwiadowcy widzą Anakitów i czują się przy nich jak szarańcza.
Ten obraz można rozumieć na dwa sposoby. Być może Anakici rzeczywiście wyróżniali się wzrostem i budową ciała, dlatego wywołali lęk Izraelitów. Możliwe też, że zwiadowcy świadomie wyolbrzymili zagrożenie. Kilka wersetów wcześniej ich wypowiedź zostaje nazwana złą wieścią o kraju. Kaleb i Jozue widzą tych samych przeciwników, ale nie uznają walki za niemożliwą.
Biblia pozwala więc mówić o biblijnych gigantach, zwłaszcza gdy przyjmujemy brzmienie Biblii Tysiąclecia i starożytnych przekładów. Nie daje jednak podstaw do tworzenia dokładnych opisów ich anatomii, wzrostu czy materialnych śladów. Takie szczegóły pochodzą zwykle z późniejszych legend, apokryfów albo współczesnej wyobraźni.
Synowie Boga wchodzą w świat ludzi
Największa trudność Rdz 6 nie zaczyna się od Nefilimów, lecz od pytania, kim byli synowie Boga. W historii interpretacji powstały trzy główne odpowiedzi.
Istoty należące do świata niebiańskiego
W Księdze Hioba podobne wyrażenie opisuje istoty stające przed Bogiem w niebiańskim zgromadzeniu (Hi 1,6; 2,1; 38,7). Dlatego wielu dawnych czytelników rozumiało synów Boga z Rdz 6 jako byty anielskie, które przekroczyły wyznaczoną im granicę. W tym kierunku poszła także Księga Henocha.
To odczytanie dobrze tłumaczy kontrast między synami Boga a córkami człowieczymi oraz niezwykłość całej sceny. Rodzi jednak poważne pytanie: jak istoty duchowe miałyby tworzyć biologiczne związki z ludźmi?
Katechizm określa aniołów jako stworzenia czysto duchowe (KKK 330). Jezus, mówiąc o zmartwychwstaniu, dodaje:
Przy zmartwychwstaniu bowiem nie będą się ani żenić, ani za mąż wychodzić.
(Biblia Tysiąclecia, Mt 22,30)
Słowa te nie są bezpośrednim komentarzem do Rdz 6, ale przestrzegają przed traktowaniem aniołów jak kolejnego biologicznego ludu. Jeśli synowie Boga oznaczają zbuntowane istoty niebiańskie, fragment należy czytać jako opowieść o radykalnym przekroczeniu porządku stworzenia, a nie jako zwyczajny opis angelicznej rodziny.
Potomkowie Seta i córki rodu Kaina
Drugie odczytanie widzi w synach Boga ludzi z linii Seta, a w córkach człowieczych kobiety pochodzące z rodu Kaina. Fragment mówiłby wtedy o zatarciu granicy między linią wzywającą imienia Pana a środowiskiem naznaczonym przemocą. Taką interpretację rozwinęła znaczna część tradycji chrześcijańskiej. W tym kierunku prowadzi również przypis Biblii Tysiąclecia do Rdz 6,2.
Trudnością pozostaje to, że sam tekst nie nazywa synów Boga Setytami ani córek człowieczych Kainitkami. To próba odczytania zagadkowego fragmentu w świetle wcześniejszych genealogii, a nie dosłowna informacja podana przez narratora.
Władcy, wojownicy albo możni biorący kobiety siłą
Trzecia interpretacja dostrzega w synach Boga starożytnych władców lub ludzi roszczących sobie boski status. Zdanie, że brali wszystkie kobiety, które im się podobały, można wtedy odczytać jako obraz nieograniczonej władzy, pożądania i przemocy. Nefilimowie oraz mocarze byliby wojownikami związanymi z tym światem siły.
To ujęcie dobrze pasuje do dalszej części rozdziału, gdzie ziemia napełnia się nieprawością. Nie wyjaśnia jednak w pełni niebiańskiego brzmienia określenia synowie Boga.
Kościół nie uczynił jednej z tych interpretacji artykułem wiary. Katolik nie musi wierzyć, że Rdz 6 opisuje biologiczne potomstwo aniołów. Nie powinien też przedstawiać wybranego odczytania tak, jakby tekst nie pozostawiał żadnej trudności. W podobnych miejscach szczególnie ważne jest pytanie, czy każdy fragment Biblii należy rozumieć dosłownie.
Czy z tego związku narodzili się Nefilimowie?
Popularne streszczenie brzmi prosto: upadli aniołowie połączyli się z kobietami, a z tego związku narodzili się Nefilimowie. Księga Rodzaju nie formułuje tego jednak tak jednoznacznie.
Rdz 6,4 najpierw stwierdza, że Nefilimowie byli na ziemi w owych czasach, a także później. Następnie mówi o związkach synów Boga z córkami człowieczymi i o narodzinach dzieci, które zostają nazwane dawnymi mocarzami, ludźmi sławnymi. Związek między tymi grupami jest bliski, lecz składnia wersetu pozostawia kilka możliwości.
Można uznać, że dzieci synów Boga i kobiet to właśnie Nefilimowie. Tak czytało ten tekst wielu starożytnych odbiorców. Można też przyjąć, że Nefilimowie już istnieli, gdy dochodziło do opisanych związków, natomiast ich potomstwo należało do szerszej grupy sławnych mocarzy. Jeszcze inne odczytanie traktuje oba określenia jako dwa sposoby opisania tych samych legendarnych wojowników.
Najuczciwsza odpowiedź brzmi zatem: Biblia łączy Nefilimów ze światem synów Boga, córek człowieczych i dawnych mocarzy, ale nie wyjaśnia ich pochodzenia bez reszty. Pewność, z jaką późniejsze opowieści nazywają ich półaniołami lub hybrydami, wykracza poza słowa Księgi Rodzaju.
Księga Henocha dopowiada historię Czuwających
To, co w Księdze Rodzaju mieści się w czterech wersetach, Księga Henocha rozwija w rozbudowane opowiadanie. W części nazywanej Księgą Czuwających, obejmującej 1 Hen 6-16, niebiańskie istoty schodzą na górę Hermon. Składają wspólną przysięgę, biorą ludzkie kobiety i przekazują ludziom zakazaną wiedzę.
Kobiety rodzą olbrzymów. Zachowane wersje tekstu różnią się szczegółami ich nazw i genealogii, lecz podstawowy obraz pozostaje ten sam: potomstwo Czuwających zostaje związane z tradycją o Nefilimach. Olbrzymi pochłaniają plony, przelewają krew i obracają swoją siłę przeciw ludziom oraz całemu stworzeniu. Ziemia woła o sąd. Czuwający zostają skazani, a ich dzieci giną. Opowieść łączy więc pochodzenie gigantów, rozprzestrzenienie przemocy i potop w jeden ciąg wydarzeń.
Księga Henocha idzie jeszcze dalej. Według niej po śmierci olbrzymów ich duchy pozostają na ziemi jako złe duchy. Tego wyjaśnienia nie ma w Księdze Rodzaju. Jest ono częścią dawnej żydowskiej interpretacji, która próbowała wypełnić luki pozostawione przez zwięzły tekst biblijny.
Dla katolika różnica ma znaczenie. 1 Księga Henocha nie należy do katolickiego kanonu Pisma Świętego. Jest cenna jako świadectwo sposobu, w jaki część judaizmu przedchrześcijańskiego rozumiała Rdz 6, lecz nie ma takiego samego autorytetu jak księgi natchnione. Osobno wyjaśniamy, czy Księga Henocha została usunięta z Biblii oraz dlaczego List Judy cytuje Księgę Henocha.
Księga Henocha nie odsłania więc tajnego rozdziału Biblii. Pokazuje, jak starożytni czytelnicy rozwinęli biblijną zagadkę w pełną opowieść o buncie Czuwających, narodzinach gigantów i sądzie nad światem.
Olbrzymi po potopie. Powrót Nefilimów czy język strachu?
Najbardziej kłopotliwe pytanie pojawia się w Księdze Liczb. Skoro potop miał zgładzić świat przemocy, dlaczego zwiadowcy mówią o Nefilimach żyjących w Kanaanie?
Pierwsza odpowiedź jest najprostsza: Księga Liczb nie opowiada o cudownym ocaleniu przedpotopowego rodu. Przytacza wypowiedź przestraszonych zwiadowców. Ci przedstawiają mieszkańców Kanaanu jako przeciwników tak wielkich, że Izrael nie ma żadnych szans. Nazwanie ich Nefilimami mogło znaczyć: spotkaliśmy ludzi podobnych do najgroźniejszych mocarzy z dawnych opowieści.
Druga możliwość wiąże się z użyciem tej samej nazwy wobec dwóch różnych grup. Tak jak słowo tytan może opisywać kogoś o niezwykłej sile bez wskazywania jego biologicznego pochodzenia, tak Nefilimowie mogli stać się określeniem budzących grozę wojowników.
Trzecie odczytanie traktuje wzmiankę z Lb 13,33 jako ślad tradycji, według której Anakici byli potomkami dawnych olbrzymów. Nie rozwiązuje to jednak problemu potopu. Biblia nie opisuje drugiego zejścia synów Boga, nie wskazuje żadnego Nefilima na arce i nie podaje historii ocalenia tej linii.
Także słowa z Rdz 6,4, że Nefilimowie żyli wtedy, a także później, mogą zapowiadać, iż nazwa powróci w opowieściach o Kanaanie. Nie wyjaśniają, w jaki sposób mieliby przetrwać potop. Próby wypełnienia tej luki historiami o ukrytych ocalałych, żonach niosących tajemniczą krew albo kolejnych związkach aniołów z kobietami są już spekulacją. Pismo o tym milczy.
Mocarze mają sławę, Noe znajduje łaskę
Nefilimowie fascynują, ponieważ stoją na granicy światów: między krótkim tekstem a ogromną tradycją, między historią a dawną opowieścią, między ludzką siłą a buntem przypisywanym istotom niebiańskim. Łatwo jednak zatrzymać się na pytaniu o ich wzrost i przeoczyć miejsce, w którym postawił ich autor Księgi Rodzaju.
Mocarze mają sławę. Ziemię wypełnia przemoc. Ludzie biorą to, co im się podoba. Bóg widzi, że zło przeniknęło ich zamysły. Wtedy pośród wielkich imion pojawia się Noe, którego wyróżnia nie potęga ciała, lecz prawość i więź z Bogiem.
Duchowy ciężar tej historii nie spoczywa na gigantach, lecz na świecie, który zachwycił się siłą i utracił miarę dobra. Biblia nie zaspokaja całej ciekawości o Nefilimach. Zostawia natomiast ostrzeżenie zrozumiałe bez względu na to, którą interpretację synów Boga uznamy za najbardziej przekonującą: sława mocarzy nie ocala świata, gdy siła odrywa się od posłuszeństwa Bogu.
Najczęściej zadawane pytania o Nefilimów
Krótki zapis z Księgi Rodzaju pozostawia więcej pytań niż odpowiedzi. Poniżej wyjaśniamy najczęstsze wątpliwości dotyczące pochodzenia Nefilimów, ich związku z aniołami oraz tajemniczej wzmianki o olbrzymach żyjących po potopie.
Czy Nefilimowie byli gigantami?
Biblia Tysiąclecia nazywa ich gigantami w Rdz 6,4 i olbrzymami w Lb 13,33. Księga Liczb łączy ich z ludźmi niezwykłego wzrostu. Hebrajskie słowo nefilim nie jest jednak prostym określeniem wzrostu, a Księga Rodzaju przedstawia ich również jako dawnych mocarzy.
Czy Nefilimowie byli aniołami?
Nie. Nawet interpretacja anielska odróżnia synów Boga od Nefilimów. Synowie Boga mieliby być zbuntowanymi istotami niebiańskimi, natomiast Nefilimowie lub mocarze byliby związani z ich wejściem w świat ludzi.
Czy Nefilimowie byli dziećmi aniołów i kobiet?
Tak przedstawia ich Księga Henocha i tak Rdz 6 odczytywała część starożytnej tradycji. Sama Księga Rodzaju nie zapisuje jednak wprost zdania, że Nefilimowie byli dziećmi aniołów. Łączy te postacie w jednej scenie, ale pozostawia niejasność.
Kim byli synowie Boga z Rdz 6?
Najczęściej widzi się w nich istoty niebiańskie, potomków Seta albo możnych władców i wojowników. Każda interpretacja wyjaśnia część tekstu i każda napotyka trudności. Kościół nie nakazuje przyjęcia jednego z tych odczytań jako prawdy wiary.
Ilu było Nefilimów?
Biblia nie podaje ich liczby. Liczba dwustu dotyczy Czuwających w Księdze Henocha, a nie Nefilimów wymienionych w kanonicznym tekście Księgi Rodzaju.
Jak Nefilimowie mogli pojawić się po potopie?
Biblia tego nie wyjaśnia i nie mówi, że ktoś z nich ocalał w arce. Wzmianka z Księgi Liczb może być przesadzoną wypowiedzią zwiadowców, porównaniem Anakitów do dawnych mocarzy albo użyciem tej samej nazwy wobec późniejszych wojowników o niezwykłym wzroście.
Czy katolik może czytać Księgę Henocha?
Może ją czytać jako starożytny tekst religijny i świadectwo żydowskiej interpretacji Biblii. Powinien jednak pamiętać, że 1 Księga Henocha nie należy do katolickiego kanonu i nie ma takiego samego autorytetu jak Pismo Święte.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Rdz 6,1-8; Lb 13,25-33; Hi 1,6; Mt 22,30; KKK 328-330; jako świadectwo starożytnej interpretacji: 1 Hen 6-16.



