Na samotnym wzgórzu pośród pustyni archeolodzy odnaleźli ślady ludzi, którzy zatrzymywali się tu niemal trzy tysiące lat temu. Zostały po nich naczynia, resztki pożywienia, rysunki oraz zdania zapisane atramentem. Wśród nich pojawiło się imię Boga Izraela.
Spis treści
Obok niego widniało jednak słowo, którego wielu czytelników Biblii nigdy nie spodziewałoby się zobaczyć Aszera. Jeszcze większe poruszenie wywołał zaimek wskazujący na więź z Jahwe. Czy na pustynnym dzbanie zapisano ślad zapomnianej bogini? Czy znaleziono wizerunek Boga Izraela z boską towarzyszką? A może współczesne nagłówki mówią więcej, niż pozwala powiedzieć samo znalezisko?
Kuntillet Ajrud nie daje jednej łatwej odpowiedzi. Otwiera za to niezwykłe okno na świat, w którym biblijne wezwanie do wierności Bogu spotykało się z praktykami ludzi żyjących na pograniczu kultur.
Samotne wzgórze studni na szlaku przez Synaj
Kuntillet Ajrud leży w północno-wschodniej części Półwyspu Synaj, na terenie dzisiejszego Egiptu, około 50 kilometrów na południe od Kadesz-Barnea. Arabska nazwa miejsca bywa tłumaczona jako Samotne Wzgórze Studni. Nie jest to poetycki przydomek wymyślony przez archeologów. U podnóża wzniesienia znajdowało się jedno z nielicznych źródeł wody w tej suchej okolicy.
W starożytności przebiegał tędy ważny szlak łączący okolice Gazy i wybrzeże Morza Śródziemnego z Zatoką Akaba. Wędrowcy, kupcy, żołnierze i urzędnicy mogli odpocząć przy wodzie przed kolejnym odcinkiem drogi. Położenie tłumaczy obecność przedmiotów pochodzących z różnych stron: muszli znad Morza Śródziemnego i Czerwonego, drewna sprowadzanego z północy oraz ceramiki zdradzającej kontakty z królestwem Izraela.
Stanowisko odkopał w latach 1975-1976 zespół kierowany przez Ze’eva Meshela. Datowanie radiowęglowe i analiza ceramiki wskazują, że zabudowania funkcjonowały krótko, mniej więcej od końca IX do drugiej połowy VIII wieku przed Chrystusem. Najczęściej mówi się o okresie około 800 roku przed Chrystusem, a więc o czasach podzielonej monarchii, gdy na północy istniało królestwo Izraela ze stolicą w Samarii, a na południu królestwo Judy.
Do dziś nie rozstrzygnięto ostatecznie funkcji tego miejsca. Pierwsi badacze widzieli w nim przydrożny ośrodek religijny. Inni uznają je przede wszystkim za ufortyfikowaną stację na szlaku, obiekt administracyjny albo miejsce związane z królewską władzą i kształceniem pisarzy. Budynek nie miał typowego planu świątyni, a zarazem znaleziono w nim teksty błogosławieństw i przedmioty o możliwym znaczeniu religijnym. Najuczciwiej więc powiedzieć, że funkcja Kuntillet Ajrud pozostaje przedmiotem dyskusji.
Atrament na tynku, rysunki na dzbanach i ślady codziennego życia
Na stanowisku odkryto dwa budynki. Większy z nich miał około 15 na 25 metrów, dziedziniec, pomieszczenia magazynowe i charakterystyczną salę z ławami przy ścianach. Właśnie tam znajdowała się znaczna część najbardziej zagadkowych zabytków.
Archeolodzy wydobyli między innymi:
- duże zasobowe dzbany nazywane pitosami;
- napisy wykonane czerwonym i czarnym atramentem na ceramice oraz otynkowanych ścianach;
- inskrypcje w dawnym piśmie hebrajskim i piśmie fenickim;
- kamienne misy z imionami ofiarodawców;
- rysunki ludzi, zwierząt, drzew i postaci łączących cechy ludzkie ze zwierzęcymi;
- tkaniny, liny, kosze, drewniane naczynia, granaty i soczewicę.
Odnalezione przedmioty odsłaniają więcej niż same obrzędy. W Kuntillet Ajrud toczyło się codzienne życie, przygotowywano jedzenie, przechowywano zapasy i pozostawiano prywatne imiona. Religijne formuły pojawiały się pośród zwyczajnych naczyń. Nie znaleziono zwojów takich jak zwoje znad Morza Martwego, lecz krótkie teksty, które mogły służyć jako błogosławieństwa, pozdrowienia, modlitwy albo ćwiczenia pisarskie.
Największą sławę zdobyły dwa pitosy oznaczone przez badaczy literami A i B. Na ich fragmentach zachowały się słowa, które po tysiącach lat stały się centrum sporu o religię dawnych Izraelitów.
Jahwe z Samarii i Jahwe z Temanu. Imię Boga związane z miejscem
Inskrypcje są fragmentaryczne, dlatego ich przekład zależy częściowo od rekonstrukcji uszkodzonych liter. Sens dwóch najgłośniejszych formuł można oddać w przybliżeniu tak:
Błogosławię was przez Jahwe z Samarii i przez jego aszerę.
Na drugim naczyniu pojawia się podobne zdanie:
Błogosławię cię przez Jahwe z Temanu i przez jego aszerę. Niech cię błogosławi i strzeże.
Nie są to traktaty o naturze Boga. To formuły błogosławieństwa, przypominające życzenie opieki skierowane do konkretnej osoby. Właśnie ich codzienny charakter czyni znalezisko tak interesującym. Pokazują język, w którym religia była obecna poza księgami biblijnymi.
Określenie Jahwe z Samarii najprawdopodobniej łączy Boga z Samarią, stolicą północnego królestwa Izraela, albo z tamtejszym ośrodkiem kultu. Jahwe z Temanu kieruje uwagę ku południu. Hebrajskie słowo teman może oznaczać południe, a Teman był kojarzony także z Edomem i tradycjami o objawieniu Boga przychodzącego z południowych krain.
Czy są to dwaj bogowie o tym samym imieniu? Sam zapis nie wymusza takiego wniosku. W świecie starożytnym bóstwo mogło być określane nazwą miejsca, z którym łączono jego kult lub szczególną obecność. Inskrypcje mogą zatem świadczyć o lokalnych sposobach mówienia o tym samym Jahwe. Pokazują jednak, że religijna wyobraźnia mieszkańców Izraela nie zawsze była tak jednolita i wolna od lokalnych skojarzeń, jak moglibyśmy zakładać na podstawie uproszczonego obrazu przeszłości.
Jedno słowo i dwie główne interpretacje aszery
Największe emocje budzi wyrażenie zapisywane alfabetem spółgłoskowym jako l’šrth. Zwykle oddaje się je słowami jego aszera. Trudność polega na tym, że termin aszera nie wszędzie musi oznaczać dokładnie to samo.
W religiach Kanaanu znana była bogini Aszera, nazywana w tekstach ugaryckich Atirat. W Biblii hebrajskie słowo aszera może odnosić się zarówno do obcego bóstwa, jak i do związanego z jego kultem drewnianego przedmiotu, słupa lub stylizowanego drzewa. Tę dwuznaczność dobrze widać w zakazie zapisanym w Księdze Powtórzonego Prawa:
Nie ustawisz aszery z żadnego drzewa koło ołtarza Pana, Boga swego, jaki sobie zbudujesz.
(Biblia Tysiąclecia, Pwt 16,21)
Pierwsza interpretacja inskrypcji z Kuntillet Ajrud mówi więc o bogini Aszerze powiązanej z Jahwe, być może rozumianej przez autorów napisu jako Jego boska towarzyszka. Zwolennicy tego odczytania wskazują na znaną w regionie boginię oraz podobne sformułowanie odkryte w inskrypcji z Chirbet el-Qom.
Druga interpretacja widzi w aszerze przedmiot kultowy, symbol albo miejsce wiązane z obecnością i błogosławieństwem Jahwe. Za tym odczytaniem przemawia między innymi zaimek dzierżawczy. Łatwiej mówić o czyimś przedmiocie kultowym niż o bogini noszącej własne imię jako o jego Aszerze. Nie jest to jednak argument zamykający spór. Starożytny język religijny nie zawsze poddaje się regułom, których oczekiwalibyśmy od późniejszej teologii.
Dlatego zdania nie należy tłumaczyć wprost jako Jahwe i Jego żona. Inskrypcja nie zawiera słowa żona. Takie wyjaśnienie jest interpretacją jednej z możliwości, a nie dosłownym brzmieniem znaleziska. Z drugiej strony nie wolno usuwać niewygodnego problemu przez stwierdzenie, że aszera na pewno była tylko kawałkiem drewna. Materiał pozwala na kilka odczytań, a spór dotyczy właśnie tego, które najlepiej wyjaśnia język i religijne otoczenie napisu.
Dwie postacie na pitosie nie rozwiązują zagadki
Obok inskrypcji na pitosie A widnieją dwie stojące postacie o szerokich twarzach i zwierzęcych cechach. Z boku przedstawiono siedzącą postać grającą na instrumencie. Na naczyniach pojawiają się również lwy, stylizowane drzewo między koziorożcami oraz krowa z cielęciem.
Pierwsze popularne interpretacje połączyły napis z parą stojących figur. W ten sposób powstała sugestywna opowieść: oto Jahwe i Aszera zostali przedstawieni obok siebie. Problem polega na tym, że napis i rysunek nie muszą tworzyć jednej sceny wykonanej przez tę samą osobę. Na naczyniach pracowało prawdopodobnie kilku pisarzy i rysowników, a poszczególne elementy mogły powstawać w różnym czasie.
Wielu badaczy ikonografii rozpoznaje w obu stojących figurach wizerunki egipskiego bóstwa Besa albo postacie w typie Besa. Ich wygląd ma bliskie odpowiedniki w sztuce starożytnego Bliskiego Wschodu. Nie ma podstaw, by jedną z nich uznać po prostu za kobietę tylko dlatego, że znalazła się obok drugiej. Kandydatką do przedstawienia bogini bywa natomiast nazywana postać grająca na lirze lub samo stylizowane drzewo. Także te propozycje pozostają hipotezami.
Najbezpieczniejszy wniosek brzmi skromniej niż sensacyjny nagłówek: w Kuntillet Ajrud znaleziono rysunki o religijnej symbolice oraz inskrypcje wspominające Jahwe i aszerę, ale nie udowodniono, że rysunki są portretem Jahwe z małżonką.
Błogosławieństwo z dzbana i wiara praktykowana poza Jerozolimą
Znalezisko pozwala zajrzeć w religię przeżywaną poza światem oficjalnych deklaracji. Imię Jahwe pojawia się w pozdrowieniach i życzeniach ochrony. Towarzyszą mu lokalne określenia, obrazy zaczerpnięte z różnych kultur oraz tajemnicza aszera. W jednym miejscu spotkały się wpływy Izraela, Judy, Fenicji, Egiptu i południowych krain.
Nie oznacza to, że każdy Izraelita czcił Aszerę ani że inskrypcje przedstawiają oficjalne wyznanie całego narodu. Osoby umiejące pisać mogły należeć do wąskiej grupy wykształconych pisarzy, a sam obiekt mógł pozostawać pod opieką władzy. Część tekstów mogła być ćwiczeniami, nie spontanicznymi modlitwami podróżnych. Kuntillet Ajrud nie jest badaniem opinii starożytnego Izraela.
Świadczy jednak o tym, że przynajmniej niektóre środowiska łączyły cześć Jahwe z wyobrażeniami i symbolami, których autorzy biblijni nie uznawali za wierne przymierzu. Biblia sama zachowała pamięć o podobnych praktykach. Opowiada o aszerze stojącej w Samarii, o posągu Aszery umieszczonym przez króla Manassesa w świątyni oraz o reformie Jozjasza, podczas której usuwano przedmioty sporządzone dla Baala, Aszery i ciał niebieskich.
Zakazy proroków i reformy królów nie pojawiły się w próżni. Skoro trzeba było usuwać obce ołtarze i aszery, takie praktyki musiały istnieć. Odkrycie na pustyni nadaje materialny kształt konfliktowi, o którym księgi biblijne mówią od dawna.
Odkrycie burzy prosty obraz, ale nie obala biblijnego monoteizmu
W centrum wiary Izraela stoi wyznanie:
Słuchaj, Izraelu, Pan jest naszym Bogiem – Panem jedynym.
(Biblia Tysiąclecia, Pwt 6,4)
Znalezienie niezgodnej z tym wyznaniem praktyki nie sprawia, że samo wyznanie przestaje istnieć. Archeologia odpowiada przede wszystkim na pytanie, co robili i pisali konkretni ludzie w określonym miejscu. Tekst biblijny pyta również o to, komu Izrael miał być wierny i jak jego czyny ocenia Bóg.
Kuntillet Ajrud przeczy zatem naiwnej wizji, według której wszyscy Izraelici od początku i bez wyjątku praktykowali czysty, jednakowo rozumiany kult jedynego Boga. Takiej wizji nie przedstawia jednak także Biblia. Jej karty są pełne bałwochwalstwa, mieszania kultów, napomnień proroków, upadków królów oraz kolejnych powrotów do przymierza.
Nie ma sprzeczności między zdaniami, że Bóg jest jeden i że część ludzi należących do Izraela postępowała tak, jakby nie był jedyny. Pierwsze jest wyznaniem wiary i prawdą objawioną. Drugie opisuje ludzką niewierność. Pierwsze przykazanie nie jest statystyką zachowań mieszkańców starożytnego Izraela, lecz Bożym wezwaniem do wyłącznej wierności.
Z katolickiej perspektywy Objawienie rozwija się w historii i prowadzi ku swojej pełni w Chrystusie. Stary Testament nie ukrywa, że lud wybrany uczył się wierności pośród własnych grzechów i wpływów otaczających kultur. Natchnienie biblijne nie oznacza, że każdy pogląd i każdy czyn opisanej postaci staje się wzorem. Pismo może wiernie opowiadać o bałwochwalstwie właśnie po to, aby odsłonić jego fałsz.
Trzy słowa zapisane na naczyniu nie unieważniają więc Biblii. Zmuszają natomiast, by czytać ją bez wygładzonego obrazu przeszłości. Historia wiary Izraela nie toczyła się w świecie bez pokus. Toczyła się pośród nich.
Najczęściej zadawane pytania o Kuntillet Ajrud
Krótkie inskrypcje z pustynnego stanowiska doczekały się wielu daleko idących interpretacji. Poniższe odpowiedzi oddzielają to, co rzeczywiście znaleziono, od tego, co pozostaje przedmiotem sporu.
Gdzie leży Kuntillet Ajrud i z którego okresu pochodzi?
Kuntillet Ajrud leży w północno-wschodniej części Półwyspu Synaj, na terenie dzisiejszego Egiptu. Stanowisko przy źródle wody i ważnym szlaku funkcjonowało w epoce żelaza, na przełomie IX i VIII wieku przed Chrystusem. Inskrypcje zwykle datuje się na okolice 800 roku przed Chrystusem, gdy istniały oddzielne królestwa Izraela i Judy.
Czy Kuntillet Ajrud było świątynią?
Nie ma na to pewnego dowodu. Miejsce mogło łączyć funkcję stacji przy szlaku, obiektu administracyjnego i przestrzeni religijnej. Brakuje typowego planu świątyni oraz jednoznacznego zespołu przedmiotów kultowych, dlatego badacze nadal dyskutują o jego przeznaczeniu.
Czy napis naprawdę mówi o żonie Jahwe?
Nie. Inskrypcja zawiera zwrot tłumaczony jako Jahwe i jego aszera, ale nie występuje w niej słowo żona. Część badaczy rozumie Aszerę jako boginię i boską towarzyszkę Jahwe w wierzeniach autorów napisu. Inni widzą tu przedmiot kultowy, symbol lub miejsce związane z błogosławieństwem Jahwe.
Czy Aszera była boginią?
W religiach starożytnego Kanaanu Aszera była znaną boginią. W Biblii słowo aszera może jednak oznaczać także drewniany obiekt kultowy związany z zakazanym kultem. Właśnie ta podwójna możliwość utrudnia interpretację inskrypcji.
Czy rysunki przedstawiają Jahwe i Aszerę?
Nie można tego potwierdzić. Dwie stojące figury najczęściej interpretuje się dziś jako postacie w typie egipskiego Besa. Napis i ilustracje mogły powstać niezależnie, dlatego samo sąsiedztwo na naczyniu nie dowodzi, że tworzą wspólną scenę.
Czy Jahwe z Samarii i Jahwe z Temanu oznaczają dwóch bogów?
Niekoniecznie. Nazwy mogą określać lokalne formy kultu lub sposoby mówienia o obecności tego samego Jahwe związanej z Samarią i południem. Pokazują regionalne zróżnicowanie religii, ale same nie wystarczają, by dowieść wiary w dwóch odrębnych bogów o imieniu Jahwe.
Czy odkrycie z Kuntillet Ajrud podważa Biblię?
Nie podważa biblijnej prawdy o jednym Bogu. Potwierdza natomiast, że wyłączna wierność Jahwe nie była w starożytnym Izraelu praktykowana przez wszystkich. Biblia sama opisuje kult Aszery, bałwochwalstwo oraz reformy, które miały oczyścić kult. Znalezisko pomaga zobaczyć historyczne tło tego sporu.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Pwt 6,4-5; Pwt 16,21; 2 Krl 21,7; 2 Krl 23,4-7; Sobór Watykański II, Dei verbum, 11-15; Ze’ev Meshel i in., Kuntillet Ajrud (Horvat Teman): An Iron Age II Religious Site on the Judah-Sinai Border.



