W betlejemskiej opowieści znamy imiona, miejsca i gesty. Jest Maryja, Józef, Dziecko położone w żłobie. W oddali pojawia się dwór Heroda, a nad całą historią rozciąga się władza rzymskiego cesarza. Kiedy jednak próbujemy wpisać te wydarzenia do kalendarza, znajoma scena zaczyna stawiać opór.
Spis treści
Kiedy urodził się Jezus? Pytanie wydaje się proste, skoro od Jego narodzin liczymy lata. Ale czy na pewno urodził się 1 roku naszej ery?
Wystarczy zestawić pierwsze rozdziały Mateusza i Łukasza, aby zobaczyć, że droga od Betlejem do początku naszej ery prowadzi przez kilka trudnych miejsc. Jedno z nich nosi imię Heroda. Inne kryje się w krótkim zdaniu o spisie ludności.
Mateusz prowadzi nas na dwór Heroda, Łukasz do żłobu
Opisy narodzin Jezusa znajdujemy w dwóch Ewangeliach: według św. Mateusza i św. Łukasza. Marek rozpoczyna swoją opowieść od wystąpienia Jana Chrzciciela, a Jan od tajemnicy Słowa, które stało się ciałem. Żaden ewangelista nie podaje dnia i miesiąca narodzin.
Mateusz od początku łączy przyjście Jezusa na świat z Betlejem i panowaniem Heroda. W pierwszym zdaniu drugiego rozdziału znajdujemy określenie:
[…] w Betlejem w Judei za panowania króla Heroda […]
(Biblia Tysiąclecia, Mt 2,1)
Następnie pojawiają się Mędrcy ze Wschodu, pytanie o króla żydowskiego i lęk władcy. Józef otrzymuje we śnie polecenie ucieczki do Egiptu. Po śmierci Heroda wraca z Dzieckiem i Maryją, lecz z obawy przed Archelaosem kieruje się do Galilei. Rodzina osiada w Nazarecie.
Łukasz układa opowieść inaczej. Najpierw opisuje zwiastowanie i wydarzenia poprzedzające narodziny Jana Chrzciciela. Józef i Maryja są związani z Nazaretem, a do Betlejem udają się z powodu spisu. Po narodzinach przychodzą pasterze. Dalej czytamy o obrzezaniu Jezusa, ofiarowaniu w świątyni i powrocie do Nazaretu.
Te różnice dotyczą zarówno wyboru scen, jak i sposobu prowadzenia narracji. Mateusz mocno eksponuje królewską godność Jezusa oraz spełnienie Pism. Łukasz opowiada o radości zbawienia, ubóstwie narodzin i ludziach, którzy pierwsi słyszą dobrą nowinę. Takie akcenty pomagają rozumieć, czym różnią się cztery Ewangelie.
Trzeba też odróżnić tekst od obrazu utrwalonego w szopkach. Mędrcy należą do opowieści Mateusza, pasterze do opowieści Łukasza. Ewangelie nie mówią, że obie grupy przybyły tej samej nocy. Podobnie imiona i królewski status przybyszów ze Wschodu mają własną historię, opisaną w artykule o tym, skąd znamy imiona Trzech Króli.
Kiedy urodził się Jezus? Dlaczego wskazuje się lata przed naszą erą
Najczęściej spotykane datowanie umieszcza narodziny Jezusa około 6-4 roku przed naszą erą. Jest to przybliżenie, związane przede wszystkim z przekazem o narodzinach za życia Heroda Wielkiego. Nie znamy źródła, które pozwalałoby zamienić ten przedział w pewną datę.
Herod Wielki zmarł według najczęściej przyjmowanej chronologii w 4 roku przed naszą erą. Jeżeli Jezus urodził się za jego panowania, musiało to nastąpić przed śmiercią króla. Tak powstaje podstawowa granica datowania.
Nie oznacza to jednak, że historycy odnaleźli zapis narodzin z 6 roku przed naszą erą. Wcześniejsza część przedziału pozostaje szacunkiem. Uwzględnia się między innymi czas potrzebny na wydarzenia opisane przez Mateusza i informację, że Herod nakazał zabicie chłopców do dwóch lat. Granica wieku wyznaczona przez Heroda nie dowodzi, że Jezus miał wtedy dokładnie dwa lata.
Łukasz daje jeszcze inną wskazówkę: przy rozpoczęciu działalności Jezus miał około trzydziestu lat (Łk 3,23). Wystąpienie Jana Chrzciciela umieszcza w piętnastym roku rządów Tyberiusza (Łk 3,1), zwykle odnoszonym do 28/29 roku naszej ery. Określenie wieku jest jednak przybliżone, a sposób liczenia lat panowania cesarza również wymaga interpretacji. Nie wystarczy więc odjąć trzydziestu i uznać wyniku za rok narodzin.
Dokładny rok pozostaje nieznany. Przedział 6-4 przed naszą erą jest częstą rekonstrukcją, a nie datą podaną przez Ewangelię ani rozstrzygnięciem Kościoła.
Herod zostawił po sobie ślad, ale nie metrykę Jezusa
W datowaniu pomaga Józef Flawiusz, żydowski historyk piszący w I wieku. W Dawnych dziejach Izraela opisuje ostatnie dni Heroda, długość jego panowania oraz zaćmienie Księżyca, które nastąpiło przed śmiercią władcy. Opowiada także o wydarzeniach związanych z następującą później Paschą.
Te informacje porównuje się z chronologią polityczną i obliczeniami astronomicznymi. Rok 4 przed naszą erą wynika z zestawienia świadectw, a nie z jednego zdania Flawiusza zapisanego według naszego kalendarza.
Istnieją również propozycje późniejszego datowania śmierci Heroda, między innymi na 1 rok przed naszą erą. Pozostają stanowiskami mniejszościowymi. Samo wskazanie innego zaćmienia nie rozwiązuje całej chronologii: trzeba jeszcze uwzględnić długość rządów króla i początki panowania jego następców.
Flawiusz nie opisuje narodzin Jezusa. Jego dzieło pozwala datować otoczenie polityczne ewangelicznej opowieści. To różne rodzaje świadectwa, które mogą się wzajemnie oświetlać, lecz nie powinny być traktowane jak jeden dokument.
Spis Kwiryniusza jest najtrudniejszym miejscem chronologii
Łukasz wiąże podróż do Betlejem z zarządzeniem Cezara Augusta. Następnie dodaje zdanie, które od dawna zajmuje komentatorów:
Pierwszy ten spis odbył się wówczas, gdy wielkorządcą Syrii był Kwiryniusz.
(Biblia Tysiąclecia, Łk 2,2)
Problem polega na tym, że dobrze poświadczony spis Kwiryniusza w Judei odbył się w 6 roku naszej ery, po usunięciu Archelaosa i objęciu jego terytorium bezpośrednią administracją rzymską. Flawiusz opisuje ten spis oraz opór, jaki wywołał. Było to około dziesięciu lat po najczęściej przyjmowanej dacie śmierci Heroda Wielkiego.
Trudność występuje także wewnątrz Ewangelii Łukasza. Wydarzenia poprzedzające narodziny Jana Chrzciciela autor umieszcza za Heroda (Łk 1,5). Późniejsze odwołanie do Kwiryniusza nie pasuje łatwo do tak określonego czasu. Nie jest to zatem wyłącznie różnica między Mateuszem a Łukaszem.
Próbowano wyjaśnić ją wcześniejszym spisem, wcześniejszą funkcją Kwiryniusza albo innym odczytaniem greckiej konstrukcji w Łk 2,2. Żadna z tych propozycji nie uzyskała powszechnej akceptacji. Brakuje niezależnego potwierdzenia wcześniejszego spisu, który odpowiadałby wszystkim szczegółom opowieści.
W przypisie do Biblii Tysiąclecia pojawia się możliwość powiązania spisu z Sencjuszem Saturninusem i wyjaśnienia wzmianki o Kwiryniuszu jego większą rozpoznawalnością. To propozycja komentatorów, a nie dodatkowa informacja zawarta w samym wersecie.
Wielu badaczy przyjmuje, że Łukasz połączył pamięć o narodzinach za Heroda ze znanym późniejszym spisem. Taką możliwość omawiają również katolickie komentarze. Inni szukają sposobu uzgodnienia chronologii. Uczciwa odpowiedź powinna pokazać, gdzie źródła stawiają opór, zamiast ogłaszać rozwiązanie na podstawie niepotwierdzonego przypuszczenia.
Osobnej weryfikacji wymaga zakres spisu. Znamy rzymskie spisy i rejestracje, lecz nie mamy niezależnego potwierdzenia jednego zarządzenia Augusta, które odpowiadałoby opisanemu przez Łukasza powszechnemu spisowi wraz z podróżami do miast odległych przodków. Potwierdzenie praktyki administracyjnej nie jest jeszcze potwierdzeniem wszystkich szczegółów konkretnej relacji.
Betlejem jest wspólnym punktem obu opowieści
Mateusz i Łukasz wskazują Betlejem w Judei jako miejsce narodzin Jezusa. Dla obu autorów ma ono również znaczenie mesjańskie: jest związane z Dawidem. Mateusz przywołuje proroctwo o władcy, który wyjdzie z Betlejem, a Łukasz podkreśla pochodzenie Józefa z rodu Dawida.
Droga do tego wspólnego miejsca wygląda jednak inaczej. Łukasz wyjaśnia przybycie rodziny z Nazaretu spisem ludności. Mateusz nie opowiada o takiej podróży; po powrocie z Egiptu tłumaczy osiedlenie w Nazarecie obawą przed Archelaosem.
Zgodność co do Betlejem nie usuwa trudności związanych ze spisem. Nie da się też wyprowadzić roku narodzin z samej nazwy miasta. Ewangelie przekazują tradycję o miejscu, natomiast ustalenie czasu wymaga porównania innych informacji.
Betlejem pozostaje miejscem narodzin w przekazie ewangelicznym i tradycji Kościoła. Ocena historyczna poszczególnych szczegółów tych opowieści jest przedmiotem dyskusji. Ich znaczenie teologiczne trzeba rozpoznawać równocześnie z pytaniami o historię, bez dopisywania brakujących odcinków podróży tak, jakby zostały opisane przez autorów.
Dlaczego nasza era zaczyna się później niż prawdopodobne narodziny Jezusa
Rachuby lat od Chrystusa nie wprowadzono w Betlejem ani za życia apostołów. System, który stał się podstawą naszej numeracji, opracował w VI wieku Dionizy Mały, znany także jako Dionysius Exiguus.
W 525 roku, przygotowując tablice służące obliczaniu terminu Wielkanocy, zastosował liczenie lat od Wcielenia Chrystusa zamiast odwołania do ery cesarza Dioklecjana. Ta rachuba stopniowo się rozpowszechniła. Powstała jednak wiele stuleci po wydarzeniu, które miało stanowić jej początek.
Nie zachowało się jednoznaczne wyjaśnienie wszystkich przesłanek jego obliczeń. Popularne zdanie, że Dionizy pomylił się o kilka lat, skraca bardziej złożony problem: umowny początek ery nie pokrywa się z najczęściej przyjmowaną rekonstrukcją narodzin Jezusa.
Dlatego zdanie, że Jezus urodził się przed naszą erą, nie zawiera sprzeczności. Nazwa systemu i historyczne datowanie wydarzenia należą do dwóch różnych porządków.
W tradycyjnej rachubie historycznej nie ma też roku zerowego. Po 1 roku przed naszą erą następuje 1 rok naszej ery. Trzeba uwzględniać to przy obliczaniu odstępów między datami po obu stronach tej granicy.
25 grudnia mówi o święcie, nie o odnalezionej dacie narodzin
Kościół katolicki w obrządku rzymskim obchodzi Boże Narodzenie 25 grudnia. Ewangelie nie wskazują jednak tej daty. Jej obecność w kalendarzu liturgicznym nie oznacza, że dysponujemy dokumentem potwierdzającym historyczny dzień narodzin Jezusa.
Jednym z najważniejszych wczesnych świadectw jest rzymski Chronograf z 354 roku. Zawiera zapis wiążący narodziny Chrystusa w Betlejem z 25 grudnia; odpowiadającą mu tradycję kalendarzową zwykle odnosi się do 336 roku. Świadectwo to dotyczy chrześcijańskiego kalendarza, a nie rejestru narodzin z czasów Heroda.
Badacze dyskutują, dlaczego wybrano właśnie ten dzień. Jedno wyjaśnienie wskazuje na rzymską symbolikę słoneczną i święto związane ze Słońcem Niezwyciężonym. Drugie podkreśla chrześcijańskie obliczenia chronologiczne: powiązanie poczęcia Chrystusa z 25 marca prowadziło po dodaniu dziewięciu miesięcy do 25 grudnia. W tych rozważaniach łączono także datę poczęcia z datą śmierci Jezusa.
Nie ma podstaw, aby całą historię sprowadzać do pewnego, prostego przejęcia pogańskiego święta. Równie nieuprawnione byłoby przedstawienie obliczeń wczesnych chrześcijan jako dowodu rzeczywistego dnia narodzin. Spór dotyczy pochodzenia daty liturgicznej.
Także pasterze czuwający nocą przy trzodach nie dają pewnej odpowiedzi o porze roku. Ten szczegół sam w sobie nie pozwala ani udowodnić grudniowych narodzin, ani ich definitywnie wykluczyć.
Boże Narodzenie ma jasno określoną treść: Syn Boży stał się człowiekiem. Tę prawdę rozwija wyjaśnienie, co znaczy, że Jezus jest prawdziwym Bogiem i prawdziwym człowiekiem. Przeżywanie jej nie zależy od odnalezienia brakującej kartki starożytnego kalendarza.
Co możemy powiedzieć z pewnością, a czego nadal nie wiemy
Przy narodzinach Jezusa spotykają się tekst Ewangelii, źródła dotyczące rzymskiej administracji oraz późniejsza historia kalendarza. Krótkie zestawienie pomaga zachować różnicę między ich świadectwem a naszymi wnioskami.
| Zagadnienie | Co wynika ze źródeł | Gdzie kończy się pewność |
|---|---|---|
| Betlejem | Mateusz i Łukasz wskazują je jako miejsce narodzin | Sama zgodność nie ustala roku ani dnia |
| Herod Wielki | Mateusz umieszcza narodziny za jego życia; Łukasz wiąże z jego panowaniem początek opowieści | Najczęściej przyjmuje się śmierć króla w 4 roku przed naszą erą; istnieją odmienne datowania |
| Spis Kwiryniusza | Spis w Judei z 6 roku naszej ery jest dobrze poświadczony | Jego związek z narodzinami za Heroda pozostaje trudnością chronologiczną |
| Początek naszej ery | Rachubę Dionizego Małego opracowano w VI wieku | Nie jest współczesnym narodzinom świadectwem ich daty |
| 25 grudnia | To data uroczystości w rzymskim kalendarzu liturgicznym | Nie znamy historycznego dnia i miesiąca narodzin |
W pytaniu o datę łatwo pomylić trzy rzeczy: to, co napisał ewangelista, późniejszą rekonstrukcję historyka i dzień wybrany do świętowania. Kiedy zachowujemy te rozróżnienia, możemy czytać źródła uważniej i mówić o nich bez pozornej precyzji.
W Betlejem pozostaje Dziecko, któremu Ewangelie poświęcają całą dalszą opowieść. Kalendarz pozwala nazwać czas. Wiara prowadzi nas do pytania, kim jest Ten, który w ten czas wszedł.
Najczęściej zadawane pytania o narodziny Jezusa
Wiele wątpliwości bierze się z utożsamiania początku naszej ery z dokładnym rokiem narodzin. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze pytania o kalendarz i przekaz Ewangelii.
W którym roku urodził się Jezus?
Najczęściej wskazuje się około 6-4 roku przed naszą erą, przede wszystkim ze względu na narodziny za panowania Heroda Wielkiego. Dokładnego roku nie udało się ustalić, a przedział pozostaje rekonstrukcją.
Czy Jezus urodził się 25 grudnia?
Nie znamy dnia ani miesiąca Jego narodzin. 25 grudnia jest datą uroczystości Bożego Narodzenia w obrządku rzymskim. Nie można jej potwierdzić jako daty historycznej na podstawie Ewangelii.
Dlaczego Jezus urodził się przed naszą erą?
Numerację lat opracowano dopiero kilka stuleci później. Początek przyjętej rachuby nie pokrywa się z najbardziej rozpowszechnionym historycznym datowaniem narodzin Jezusa.
Czy Jezus urodził się w roku zerowym?
Nie. Tradycyjna rachuba lat nie ma roku zerowego: po 1 roku przed naszą erą następuje 1 rok naszej ery. Nie znamy też źródła potwierdzającego narodziny w 1 roku naszej ery.
Czy spis ludności rozstrzyga rok narodzin Jezusa?
Nie. Poświadczony spis Kwiryniusza z 6 roku naszej ery trudno uzgodnić z narodzinami za życia Heroda. Propozycje wcześniejszego spisu lub innego odczytania Łk 2,2 nie stanowią powszechnie przyjętego rozwiązania.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Mt 1-2; Łk 1-2; Łk 3,1-23; Katechizm Kościoła Katolickiego, 525-526; Józef Flawiusz, Dawne dzieje Izraela, księgi XVII-XVIII.



