Ilu było ewangelistów? Dlaczego mówimy o Czterech Ewangelistach?

Cztery imiona stoją na początku ksiąg opowiadających o Jezusie: Mateusz, Marek, Łukasz i Jan. W sztuce towarzyszą im cztery symbole, w liturgii ich teksty są czytane jako Ewangelia, a tradycja nazywa ich Czterema Ewangelistami. Mogłoby się więc wydawać, że słowo ewangelista od początku oznaczało autora jednej z czterech ksiąg.

Kiedy jednak zaglądamy do Nowego Testamentu, pojawia się pewien zaskakujący szczegół. Ewangelistą zostaje nazwany człowiek, któremu nie przypisujemy żadnej Ewangelii. Inny otrzymuje polecenie, aby wykonał dzieło ewangelisty, choć również nie dołącza do grona czterech autorów. Jedno słowo prowadzi więc do dwóch różnych, choć blisko związanych znaczeń.

Pełnej liczby nie znamy, ponieważ Nowy Testament nie podaje, ilu łącznie było ewangelistów. W pierwotnym znaczeniu byli nimi głosiciele Dobrej Nowiny i takich osób mogło być bardzo wiele. Niektóre szacunki dopuszczają liczbę przekraczającą 150, ale nie jest to wielkość poświadczona wprost przez starożytne źródło. O Czterech Ewangelistach mówimy natomiast dlatego, że Kościół przyjął cztery kanoniczne Ewangelie: według Mateusza, Marka, Łukasza i Jana.

Co pierwotnie oznaczało słowo „ewangelista”?

Greckie słowo euangelistes oznacza zwiastuna dobrej nowiny, czyli osobę, która ją ogłasza. Jest spokrewnione ze słowem euangelion, tłumaczonym jako Ewangelia lub Dobra Nowina.

Na początku nie była to nazwa pisarza ani określenie gatunku literackiego. Ewangelista przede wszystkim głosił Jezusa Chrystusa, Jego śmierć i zmartwychwstanie. Mógł wyruszać do miejsc, w których nie znano jeszcze Ewangelii, nauczać, umacniać rodzące się wspólnoty i przygotowywać innych do przyjęcia wiary.

Trzeba przy tym odróżnić dwa znaczenia słowa Ewangelia. Najpierw oznacza ono radosną wieść o zbawieniu w Chrystusie. Dopiero w drugim znaczeniu nazywa księgę, która przekazuje życie i nauczanie Jezusa. Ewangelista mógł więc nieść Ewangelię, zanim jeszcze słowo to zaczęło powszechnie kojarzyć się z jedną z czterech ksiąg Nowego Testamentu.

Kogo Nowy Testament nazywa ewangelistą?

Rzeczownik ewangelista pojawia się w Nowym Testamencie tylko trzy razy. Te miejsca nie tworzą listy wszystkich osób pełniących taką posługę, ale dobrze pokazują jej charakter.

W Dziejach Apostolskich Filip zostaje wprost nazwany ewangelistą. Był jednym z Siedmiu wybranych wcześniej do posługi we wspólnocie. Głosił Chrystusa w Samarii, a następnie wyjaśnił Pismo etiopskiemu dworzaninowi i ochrzcił go. Tekst nie przedstawia Filipa jako autora księgi. Pokazuje go jako misjonarza, który niesie Dobrą Nowinę kolejnym osobom.

W Liście do Efezjan ewangeliści zostają wymienieni obok apostołów, proroków, pasterzy i nauczycieli. Chodzi o posługi służące budowaniu Kościoła. Sam fragment mówi o ewangelistach w liczbie mnogiej, ale nie wymienia ich imion ani nie podaje ich liczby.

W Drugim Liście do Tymoteusza Tymoteusz słyszy wezwanie, aby wykonał dzieło ewangelisty i wypełnił swoją posługę. Także tutaj najważniejsze jest głoszenie słowa, a nie napisanie księgi.

Nowy Testament imiennie nazywa ewangelistą Filipa, Tymoteuszowi powierza takie dzieło, a List do Efezjan wspomina całą grupę ewangelistów. Nie pozwala to jednak policzyć wszystkich ewangelistów pierwszego Kościoła.

Dlaczego Mateusza, Marka, Łukasza i Jana nazywamy Ewangelistami?

W tradycji Kościoła znaczenie słowa stopniowo się rozszerzyło. Tytuł Ewangelisty zaczęto odnosić w sposób szczególny do osób, którym przypisano cztery księgi przedstawiające życie, nauczanie, śmierć i zmartwychwstanie Jezusa.

Dlatego mówimy o:

  • Mateuszu Ewangeliście, któremu tradycja przypisuje pierwszą Ewangelię;
  • Marku Ewangeliście, łączonym z przepowiadaniem św. Piotra;
  • Łukaszu Ewangeliście, towarzyszu św. Pawła i autorze wiązanym także z Dziejami Apostolskimi;
  • Janie Ewangeliście, którego tradycja łączy z umiłowanym uczniem Jezusa.

Nie oznacza to, że wszyscy czterej należeli do Dwunastu. Mateusz i Jan są tradycyjnie utożsamiani z apostołami, natomiast Marek i Łukasz byli ludźmi kręgu apostolskiego. Ich księgi pozostają zakorzenione w świadectwie apostołów, choć relacja każdego autora z tym świadectwem wygląda inaczej.

Kościół mówi nie o czterech niezależnych dobrych nowinach, lecz o jednej Ewangelii przekazanej w czterech ujęciach. Każdy autor wybiera i układa materiał zgodnie z potrzebami wspólnoty, do której pisze. Więcej o odmiennych akcentach poszczególnych ksiąg wyjaśnia artykuł o tym, czym różnią się cztery Ewangelie.

Czy każdy ewangelista pisał Ewangelię?

Krótka odpowiedź brzmi: nie. Jeżeli używamy słowa ewangelista w znaczeniu nowotestamentowym, mówimy przede wszystkim o głosicielu. Filip głosił Chrystusa, ale nie zachowała się żadna wiarygodna tradycja, według której napisał Ewangelię. Podobnie Tymoteusz miał wykonywać dzieło ewangelisty, a jednak nie przypisuje mu się żadnej z ksiąg ewangelicznych.

Możliwa jest także sytuacja odwrotna. Autor tekstu nazywanego Ewangelią nie musi być ewangelistą w znaczeniu urzędu lub posługi opisanej w Liście do Efezjan. Sam tytuł starożytnego pisma nie dowodzi jeszcze, że stworzyła je osoba wskazana w nazwie. Wiele późniejszych tekstów przypisywano apostołom lub innym znanym postaciom, aby nadać im autorytet.

Tego rozróżnienia nie należy zacierać:

  • ewangelista w pierwotnym znaczeniu to głosiciel Dobrej Nowiny;
  • Czterej Ewangeliści to utrwalone określenie Mateusza, Marka, Łukasza i Jana;
  • autor lub domniemany autor apokryficznej Ewangelii nie staje się przez sam tytuł księgi jednym z Czterech Ewangelistów.

Podobne rozróżnienie dotyczy apostołów. Nie każdy ewangelista był apostołem i nie każdy apostoł pozostawił po sobie Ewangelię. Pomocne uzupełnienie stanowi wyjaśnienie, kim byli apostołowie i dlaczego Jezus wybrał właśnie Dwunastu.

Czy naprawdę istniało 150 ewangelistów?

Mogło ich być ponad 150, ale liczby tej nie potrafimy potwierdzić jako historycznego faktu. Nie przekazuje jej wprost Nowy Testament ani nauczanie Kościoła. Nie zachowała się też wiarygodna imienna lista wszystkich ewangelistów z czasów apostolskich. Mówimy więc o szacunku, a nie o liczbie zapisanej w konkretnym starożytnym dokumencie.

Taki szacunek staje się prawdopodobny, gdy słowo ewangelista rozumiemy pierwotnie i szeroko: jako określenie człowieka, który głosi Dobrą Nowinę. Do tej grupy można zaliczyć apostołów, wędrownych misjonarzy, współpracowników apostołów oraz wielu anonimowych wierzących niosących orędzie o Chrystusie do kolejnych miast i wspólnot.

Skala pierwszej misji chrześcijańskiej pozwala sądzić, że nie była to mała grupa. Jezus posłał nie tylko Dwunastu, lecz także siedemdziesięciu lub siedemdziesięciu dwóch uczniów, zależnie od wariantu tekstu Łk 10,1. Po zesłaniu Ducha Świętego wspólnota szybko się rozrastała. Dzieje Apostolskie mówią następnie, że rozproszeni wierzący szli z miejsca na miejsce i głosili słowo. Nie wszyscy nosili formalny tytuł ewangelisty, jednak wykonywali dzieło odpowiadające pierwotnemu znaczeniu tego słowa.

Również najstarsza tradycja kościelna nie daje zamkniętego spisu. Euzebiusz z Cezarei, pisząc o pokoleniu następców apostołów, przyznawał, że trudno ustalić ich liczbę i imiona. Wspominał zarazem licznych uczniów, którzy opuszczali swoje strony, podejmowali dzieło ewangelistów, głosili Chrystusa ludom, które wcześniej o Nim nie słyszały, a potem powierzali nowo powstałe wspólnoty pasterzom i ruszali dalej.

Dlatego przekroczenie liczby 150 w pierwszych dziesięcioleciach chrześcijaństwa jest historycznie możliwe. Nie należy jednak przedstawiać tego jako pewnej statystyki ani utożsamiać wszystkich głosicieli z urzędem ewangelisty w ścisłym znaczeniu. Najuczciwsza odpowiedź brzmi: ewangelistów w szerokim znaczeniu mogło być ponad 150, ale ich rzeczywistej liczby nie znamy. Czterech jest tylko Ewangelistów w szczególnym, utrwalonym znaczeniu autorów czterech Ewangelii kanonicznych.

Ile starożytnych tekstów określanych jako Ewangelie znamy?

Nie da się podać jednej liczby akceptowanej przez wszystkich badaczy. Wszystko zależy od tego, czy liczymy tylko zachowane dzieła, także niewielkie fragmenty, odmienne wersje tego samego utworu oraz teksty znane wyłącznie z cytatów dawnych autorów.

Jedna z obszernych współczesnych antologii naukowych zawiera ponad 40 niekanonicznych tekstów ewangelicznych i fragmentów. Nie oznacza to jednak, że obok czterech Ewangelii istniało ponad 40 równie wczesnych, kompletnych i wiarygodnych opowieści o Jezusie. W tym zbiorze mieszczą się utwory o bardzo różnym charakterze, czasie powstania i stanie zachowania.

Do najbardziej znanych należą Ewangelia Tomasza, Ewangelia Piotra, Ewangelia Judasza, Ewangelia Marii, Ewangelia Filipa, Protoewangelia Jakuba i Ewangelia Dzieciństwa Tomasza. Część zawiera zbiory wypowiedzi, część rozwija dzieciństwo Jezusa lub Maryi, inne opisują mękę albo przekazują późne nauki wkładane w usta Zbawiciela. Nie wszystkie przypominają cztery Ewangelie Nowego Testamentu pod względem formy.

Nie były to jednak równorzędne relacje. Kościół nie wybierał arbitralnie czterech spośród dziesiątek jednakowych Ewangelii. Cztery księgi kanoniczne były związane z przepowiadaniem apostolskim, czytane w Kościołach i rozpoznane jako natchnione. Późniejsze pisma mogą być cenne dla poznania historii idei, pobożności albo sporów pierwszych wieków, lecz nie mają przez to tej samej rangi. Więcej o ich zróżnicowaniu mówi artykuł wyjaśniający, czym są apokryfy i dlaczego nie znalazły się w Biblii.

Sama obecność wielu tytułów nie dowodzi również, że kanon powstał przez przypadek. Proces rozpoznawania ksiąg był stopniowy i dokonywał się w życiu Kościoła. Szerzej opisuje go tekst o tym, jak powstał kanon Biblii.

Czterech Ewangelistów, ale znacznie więcej głosicieli

Pytanie o liczbę ewangelistów ma dwie poprawne odpowiedzi, zależnie od znaczenia słowa. Czterech Ewangelistów to Mateusz, Marek, Łukasz i Jan, ponieważ z ich imionami Kościół łączy cztery kanoniczne Ewangelie. Ewangelistów jako głosicieli Dobrej Nowiny było natomiast znacznie więcej. Mogło być ich ponad 150, choć pełnej liczby nie znamy.

To rozróżnienie pomaga zobaczyć, że chrześcijaństwo nie zaczęło się od czterech pisarzy siedzących nad księgami. Najpierw było spotkanie ze Zmartwychwstałym, świadectwo apostołów i żywe głoszenie. Później ta sama Dobra Nowina została wiernie przekazana na piśmie w czterech Ewangeliach, które Kościół czyta jako uprzywilejowane świadectwo o Jezusie Chrystusie.

Pytania i odpowiedzi o ewangelistach

Słowo ewangelista może oznaczać autora jednej z czterech kanonicznych Ewangelii albo człowieka głoszącego Dobrą Nowinę. Poniższe odpowiedzi porządkują najczęstsze pytania wynikające z tych dwóch znaczeń.

Ilu było ewangelistów?

W szczególnym znaczeniu mówimy o Czterech Ewangelistach: Mateuszu, Marku, Łukaszu i Janie. W pierwotnym znaczeniu głosicieli Dobrej Nowiny było znacznie więcej. Ich dokładnej liczby nie znamy, a szacunki przekraczające 150 pozostają możliwe, lecz sporne.

Czy naprawdę mogło być ponad 150 ewangelistów?

Tak, jeżeli słowem ewangelista określimy szeroko misjonarzy i głosicieli działających w pierwszych dziesięcioleciach chrześcijaństwa. Nie jest to jednak liczba przekazana wprost przez Nowy Testament ani potwierdzona pełną listą imion. Należy ją traktować jako rekonstrukcję skali pierwszej misji Kościoła.

Czy wszyscy Czterej Ewangeliści byli apostołami?

Nie. Tradycja utożsamia Mateusza i Jana z osobami należącymi do Dwunastu. Marek był związany ze św. Piotrem, a Łukasz ze św. Pawłem. Ich Ewangelie wyrastają z przepowiadania apostolskiego, choć nie wszyscy ich tradycyjni autorzy byli apostołami.

Czy Filip Ewangelista napisał Ewangelię Filipa?

Nie ma wiarygodnych podstaw, aby tak twierdzić. Filip znany z Dziejów Apostolskich był głosicielem i misjonarzem. Tak zwana Ewangelia Filipa jest znacznie późniejszym pismem apokryficznym, a jej tytuł nie dowodzi autorstwa biblijnego Filipa.

Czy każdy, kto głosił Ewangelię, był ewangelistą?

W szerokim znaczeniu można tak nazwać każdego głosiciela Dobrej Nowiny. W Nowym Testamencie ewangelista może jednak oznaczać także szczególną posługę w Kościele. Dlatego nie należy zakładać, że każda osoba dająca świadectwo o Chrystusie nosiła ten tytuł.

Dlaczego w Biblii są tylko cztery Ewangelie?

Kościół rozpoznał cztery Ewangelie jako natchnione, zakorzenione w świadectwie apostolskim i przekazujące wiarygodne świadectwo o Jezusie Chrystusie. Istnienie innych starożytnych pism nazywanych Ewangeliami nie oznacza, że miały one taki sam czas powstania, pochodzenie i autorytet.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 10,1; Dz 8,4; Dz 21,8; Ef 4,11-13; 2 Tm 4,5; Sobór Watykański II, konstytucja Dei Verbum, 18-19; Euzebiusz z Cezarei, Historia kościelna, III, 4 i III, 37.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *