W tej Ewangelii nie ma Betlejem, cudów w Galilei, procesu przed Piłatem ani pustego grobu. Nie ma nawet opowieści, która prowadziłaby czytelnika od początku do końca. Są słowa. Jedne brzmią znajomo, inne jak zagadka pozostawiona bez klucza.
Spis treści
Ewangelia Tomasza składa się ze 114 logionów, czyli wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Czasem wystarcza jedno zdanie. Czasem pojawia się pytanie uczniów, krótka przypowieść albo rozmowa, która urywa się właśnie wtedy, gdy chcielibyśmy usłyszeć wyjaśnienie.
Nie będziemy traktować wszystkich logionów jednakowo. Przyjrzymy się ośmiu wypowiedziom, które odsłaniają sposób myślenia autora: obietnicę ocalenia przez zrozumienie, Królestwo obecne wewnątrz i na zewnątrz, człowieka pożerającego lwa, tajne słowa powierzone Tomaszowi, zjednoczenie kobiety i mężczyzny, Chrystusa pod kamieniem oraz Marię, która ma stać się mężczyzną. Każdy fragment będzie małym śledztwem.
Ewangelia bez opowieści o śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa
Pełny tekst Ewangelii Tomasza zachował się po koptyjsku w czwartowiecznym Kodeksie II z Nag Hammadi. Znacznie wcześniej, w II i III wieku, w Egipcie krążyły już greckie odpisy jej fragmentów. Nie wiemy jednak, kiedy dokładnie powstała cała kolekcja. Badacze spierają się również o to, czy część wypowiedzi zachowuje tradycję niezależną od Ewangelii synoptycznych, czy autor znał już Mateusza, Marka i Łukasza.
To apokryf, który nie wszedł do kanonu Nowego Testamentu. Jego wartość nie polega więc na tym, że odsłania tajną, pełniejszą wersję chrześcijaństwa. Pozwala natomiast zobaczyć, jak pewne środowisko wczesnochrześcijańskie zbierało i interpretowało słowa przypisywane Jezusowi. Więcej o samym rękopisie, odkryciu i miejscu tego pisma wśród apokryfów wyjaśniamy w artykule Ewangelia Tomasza – co zawiera i dlaczego nie ma jej w Biblii?.
Określenie ewangelia może zmylić. W pismach kanonicznych słowa Jezusa należą do historii Jego działalności, męki i zmartwychwstania. U Tomasza mówiący nazywany jest żyjącym Jezusem, lecz nie dostajemy narracji paschalnej. Czytelnik ma spotkać Jezusa przede wszystkim w wypowiedziach wymagających odczytania.
„Kto odnajdzie znaczenie tych słów, nie zakosztuje śmierci”
Pierwsze trzy logiony działają jak instrukcja czytania całej księgi. Nie wystarczy poznać słowa. Trzeba odnaleźć ich sens.
Oto ukryte wypowiedzi, które powiedział żyjący Jezus, a zapisał Didymos Juda Tomasz.
I powiedział: „Kto odnajdzie wyjaśnienie tych wypowiedzi, nie zakosztuje śmierci”.
Jezus powiedział: „Niech szukający nie przestaje szukać, aż znajdzie. Gdy znajdzie, ogarnie go niepokój. Gdy ogarnie go niepokój, zdumieje i zapanuje nad Wszystkim”.
Jezus powiedział: „Jeżeli wasi przywódcy powiedzą wam: Królestwo jest w niebie, wtedy ptaki niebieskie wyprzedzą was. Jeżeli powiedzą wam: Jest w morzu, wtedy ryby wyprzedzą was. Królestwo jest wewnątrz was i na zewnątrz was. Kiedy poznacie samych siebie, zostaniecie poznani i zrozumiecie, że jesteście dziećmi żyjącego Ojca. Jeżeli jednak nie poznacie samych siebie, żyjecie w ubóstwie i jesteście tym ubóstwem”.
(Ewangelia Tomasza, NHC II,2, prolog oraz logiony 1-3; przekład własny na podstawie tekstu koptyjskiego i przekładów Thomasa O. Lambdina oraz Stephena J. Pattersona i Marvina Meyera)
Czy autor obiecuje nieśmiertelność?
Sformułowanie o niezakosztowaniu śmierci nie musi oznaczać, że uważny czytelnik nigdy nie umrze biologicznie. Podobny zwrot występuje w tradycji kanonicznej, gdzie może odnosić się do śmierci ostatecznej, sądu albo udziału w życiu, którego śmierć cielesna nie przekreśla. Sam Tomasz nie wyjaśnia jednak pojęcia przez krzyż i zmartwychwstanie Jezusa. Łączy ocalenie z odnalezieniem właściwego znaczenia wypowiedzi.
Nie chodzi przy tym o rozwiązanie łamigłówki dla samej satysfakcji. Logion 2 opisuje drogę: poszukiwanie, niepokój, zdumienie i panowanie nad Wszystkim. Zrozumienie ma przemienić poznającego. Bardziej przypomina przebudzenie niż zdanie egzaminu z tajnej wiedzy.
W tym miejscu zaczyna się również różnica wobec wiary katolickiej. Chrześcijańskie zbawienie nie jest nagrodą dla tych, którzy prawidłowo rozszyfrują sekretny tekst. Jest łaską daną w Chrystusie, przyjmowaną w wierze i prowadzącą do życia z Bogiem. U Tomasza poznanie nie jest tylko jednym z owoców spotkania z Jezusem. W otwarciu księgi staje się bramą prowadzącą do życia.
Czy śmierć oznacza tutaj niewiedzę?
Pierwsze logiony pozwalają tak przypuszczać. Ubóstwo z logionu 3 nie jest brakiem pieniędzy. Wynika z nierozpoznania własnego pochodzenia i tożsamości. Śmierć, ubóstwo i zagubienie należą więc do jednego pola znaczeń: żyjemy poniżej tego, kim naprawdę jesteśmy, dopóki nie rozpoznamy siebie jako dzieci żyjącego Ojca.
To odczytanie jest spójne z początkiem dzieła, ale nie daje nam prawa do zrównania każdego użycia słowa śmierć z niewiedzą. Ewangelia Tomasza nie zawiera słownika własnych symboli. Ten sam obraz może pracować inaczej w różnych logionach, a kolekcja prawdopodobnie rosła etapami.
Królestwo nie przyjdzie z nieba. Ono już tutaj jest
Logion 3 uderza w potrzebę wskazania miejsca, do którego trzeba pójść. Królestwo nie leży ponad chmurami ani za morzem. Jest wewnątrz i na zewnątrz uczniów. Jeszcze mocniej brzmi logion 113:
Uczniowie powiedzieli mu: „Kiedy przyjdzie Królestwo?” Jezus powiedział: „Nie przyjdzie przez wypatrywanie. Nie powiedzą: Oto jest tutaj, albo: Oto jest tam. Królestwo Ojca rozciąga się na ziemi, a ludzie go nie widzą”.
(Ewangelia Tomasza, NHC II,2, logion 113; przekład własny na podstawie tekstu koptyjskiego i przekładów Thomasa O. Lambdina oraz Stephena J. Pattersona i Marvina Meyera)
Dlaczego Jezus Tomasza mówi o Królestwie inaczej?
Nie wszystko jest tu obce Ewangeliom kanonicznym. Jezus głosi w nich, że Królestwo Boże jest blisko, działa już w Jego osobie i czynach, a zarazem oczekuje pełnego objawienia. Łukasz przekazuje także odpowiedź, że Królestwo Boże nie przychodzi dostrzegalnie i jest pośród słuchaczy.
Tomasz przesuwa jednak akcent. Niemal znika oczekiwanie na przyszłe dopełnienie historii. Problemem nie jest nieobecność Królestwa, lecz niezdolność zobaczenia tego, co już rozciąga się na ziemi. Uczniowie nie mają wypatrywać znaków na horyzoncie. Mają rozpoznać rzeczywistość, w której już żyją.
Możemy odczytać to mistycznie: Boże panowanie jest bliżej, niż sądzimy, a duchowa ślepota każe szukać daleko. Nie powinniśmy jednak automatycznie wkładać w tekst współczesnego przekonania, że boskość ukrywa się w każdym z nas i wystarczy ją odkryć. Logion mówi o dzieciach żyjącego Ojca, poznaniu siebie i Królestwie, ale nie tworzy nowoczesnej teorii wewnętrznego bóstwa.
Czy zbawienie zależy tutaj bardziej od poznania niż od wiary?
W badaniach nad Tomaszem łatwo użyć słowa gnoza jak pieczęci zamykającej dyskusję. Tekst rzeczywiście stawia poznanie w centrum, lecz nie przedstawia rozbudowanego mitu o złym stwórcy, eonach i upadku boskiej iskry, znanego z części pism nazywanych gnostyckimi. Dlatego badacze nie są zgodni, czy całe dzieło należy po prostu nazwać gnostyckim.
Możemy powiedzieć coś bardziej precyzyjnego: Tomasz opisuje ocalenie językiem interpretacji, samopoznania i rozpoznania ukrytej rzeczywistości. Wiara rozumiana jako zaufanie Chrystusowi, Jego śmierci i zmartwychwstaniu nie organizuje tej księgi tak, jak organizuje pisma Nowego Testamentu.
Lew staje się człowiekiem, człowiek staje się lwem
Logion 7 jest krótki, symetryczny i niemal nieprzenikniony. Jego grecka wersja należała już do jednego z papirusów odnalezionych w Oksyrynchos, a więc zagadka nie jest późnym dodatkiem koptyjskiego tłumacza.
Jezus powiedział: „Szczęśliwy lew, którego zje człowiek, a lew stanie się człowiekiem. Przeklęty człowiek, którego zje lew, a lew stanie się człowiekiem”.
(Ewangelia Tomasza, NHC II,2, logion 7; por. P.Oxy. 654; przekład własny na podstawie tekstu koptyjskiego i greckiego oraz przekładów Thomasa O. Lambdina i Stephena J. Pattersona i Marvina Meyera)
Dosłowna przemiana jest najmniej prawdopodobnym rozwiązaniem
W obu częściach lew staje się człowiekiem. Zmienia się ten, kto kogo pożera, oraz ocena całego zdarzenia. Gdy człowiek przyswaja lwa, wynik jest błogosławiony. Gdy lew pochłania człowieka, wynik zostaje nazwany przeklętym.
Najprostsze symboliczne odczytanie widzi w lwie zwierzęce namiętności. Człowiek, który je opanowuje i przemienia, zachowuje właściwy porządek. Gdy agresja, pożądanie lub gniew pochłaniają człowieka, to niższa siła przejmuje nad nim władzę. Takie rozumienie pasuje do ascetycznego tonu części logionów, lecz sam tekst nie nazywa lwa namiętnością.
Co mógł symbolizować lew?
W starożytnych tekstach lew bywał królewski i groźny, mógł oznaczać siłę, przeciwnika, dziką naturę albo pożerającą śmierć. Dlatego zaproponowano kilka interpretacji. Jedni czytają logion antropologicznie: to obraz wyższej natury przemieniającej niższą. Inni szukają tła platońskiego i widzą w lwie jedną z sił duszy. Andrew Crislip powiązał fragment z wczesnochrześcijańskim myśleniem o zmartwychwstaniu: pochłonięta materia zostaje włączona w ludzką tożsamość, a zwycięstwo człowieka nad lwem staje się obrazem przemiany tego, co śmiertelne.
Każda propozycja coś wyjaśnia, ale żadna nie zamyka sprawy. Nie znamy pierwotnej sytuacji, w której wypowiedź miała sens dla słuchaczy. Ewangelia Tomasza usunęła ją albo już jej nie znała. Został sam paradoks.
Dlaczego badacze nadal się spierają?
Ponieważ logion nie daje punktu zaczepienia poza własną konstrukcją. Nie mówi o duszy, grzechu, zmartwychwstaniu ani ascezie. Każde z tych pojęć wnosimy z innych tekstów i dopiero sprawdzamy, czy rozjaśnia zagadkę.
Najuczciwszy wniosek jest skromny. Logion 7 opowiada o przemianie przez pochłonięcie i uznaje za dobre zwycięstwo pierwiastka ludzkiego nad lwią siłą. Czym dokładnie jest lew, pozostaje pytaniem. To nie porażka interpretacji. Właśnie tak wygląda tekst, który przetrwał bez własnego komentarza.
Tomasz słyszy trzy słowa, których nie wolno powtórzyć
W logionie 13 Jezus pyta uczniów, do kogo jest podobny. Piotr porównuje Go do sprawiedliwego anioła, Mateusz do mądrego filozofa. Tomasz odmawia porównania. Wtedy Jezus zabiera go na bok.
Jezus powiedział swoim uczniom: „Porównajcie mnie z kimś i powiedzcie, do kogo jestem podobny”. Szymon Piotr powiedział mu: „Jesteś podobny do sprawiedliwego anioła”. Mateusz powiedział mu: „Jesteś podobny do mądrego filozofa”. Tomasz powiedział mu: „Nauczycielu, moje usta nie potrafią powiedzieć, do kogo jesteś podobny”.
Jezus powiedział: „Nie jestem twoim nauczycielem, ponieważ napiłeś się i upiłeś z kipiącego źródła, które odmierzyłem”. Wziął go, odsunął się i powiedział mu trzy słowa.
Kiedy Tomasz wrócił do swoich towarzyszy, zapytali go: „Co powiedział ci Jezus?” Tomasz odpowiedział: „Jeżeli powiem wam choć jedno z tych słów, które mi powiedział, podniesiecie kamienie, aby mnie ukamienować, a ogień wyjdzie z kamieni i spali was”.
(Ewangelia Tomasza, NHC II,2, logion 13; przekład własny na podstawie tekstu koptyjskiego i przekładów Thomasa O. Lambdina oraz Stephena J. Pattersona i Marvina Meyera)
Czy Tomasz otrzymuje naukę tylko dla wybranych?
Scena buduje jego wyjątkową pozycję. Piotr i Mateusz potrafią nazwać Jezusa, ale ich odpowiedzi zostają na poziomie dostępnych kategorii. Tomasz przyznaje, że nie umie Go porównać. Właśnie on otrzymuje prywatne objawienie.
Trzech słów nie znamy. Próby ich odtworzenia więcej mówią o pomysłowości komentatorów niż o rękopisie. Tekst celowo pozostawia puste miejsce, a sekret działa dzięki temu mocniej. Czytelnik wie, że Tomasz usłyszał coś niebezpiecznego, lecz nie może sprawdzić co.
To ważna wskazówka dotycząca całej księgi. Autor przedstawia Tomasza jako ucznia zdolnego przyjąć naukę, której inni jeszcze nie rozumieją. Podpisanie dzieła jego imieniem nie jest więc ozdobą. Uzasadnia autorytet kolekcji: te słowa mają pochodzić od powiernika ukrytego nauczania.
Czy tajemnica dowodzi, że Kościół coś ukrył?
Nie. Logion świadczy o roszczeniu autora, nie o historycznym spisku. Różne starożytne wspólnoty przypisywały swoje pisma apostołom, aby połączyć naukę z autorytetem czasów Jezusa. Samo zdanie o sekrecie nie potwierdza, że apostoł Tomasz rzeczywiście zapisał prywatne słowa Chrystusa.
W Ewangeliach kanonicznych również występuje nauka przekazywana uczniom osobno, a przypowieści wymagają wyjaśnienia. Różnica leży w kierunku narracji. U Marka tajemnica Królestwa prowadzi przez niezrozumienie uczniów ku krzyżowi i zmartwychwstaniu. U Tomasza sekret pozostaje związany z osobą uprzywilejowanego interpretatora.
Kiedy dwoje staje się jednym, znika podział na mężczyznę i kobietę
Logion 22 rozpoczyna się od obrazu niemowląt przy piersi. Uczniowie pytają, czy mają stać się mali, aby wejść do Królestwa. Odpowiedź idzie znacznie dalej niż wezwanie do dziecięcej prostoty.
Jezus zobaczył niemowlęta pijące mleko. Powiedział swoim uczniom: „Te niemowlęta są podobne do tych, którzy wchodzą do Królestwa”. Zapytali Go: „Czy więc, gdy staniemy się mali, wejdziemy do Królestwa?”
Jezus powiedział im: „Gdy uczynicie dwoje jednym, wnętrze takim jak zewnętrze, a zewnętrze takim jak wnętrze, górę taką jak dół, i gdy uczynicie mężczyznę i kobietę jednym, aby mężczyzna nie był mężczyzną, a kobieta kobietą; gdy uczynicie oczy w miejsce oka, rękę w miejsce ręki, stopę w miejsce stopy i obraz w miejsce obrazu, wtedy wejdziecie do Królestwa”.
(Ewangelia Tomasza, NHC II,2, logion 22; przekład własny na podstawie tekstu koptyjskiego i przekładów Thomasa O. Lambdina oraz Stephena J. Pattersona i Marvina Meyera)
Jedność nie oznacza jedynie zgody między ludźmi
Lista przeciwieństw sugeruje odwrócenie podziałów: wnętrze i zewnętrze, góra i dół, męskie i żeńskie. Badacze łączą ten język z wyobrażeniem powrotu do pierwotnej jedności, istniejącej przed rozdzieleniem człowieka na płcie. Inni zwracają uwagę na kontekst chrzcielny oraz wczesnochrześcijańskie formuły o jedności, w tym Pawłowe wyznanie, że w Chrystusie nie ma już mężczyzny ani kobiety.
Podobieństwo nie oznacza tożsamości. Paweł mówi o równej godności ochrzczonych i ich jedności w Chrystusie. Tomasz opisuje wejście do Królestwa przez zniesienie albo przekroczenie przeciwieństw, a jego język jest bardziej obrazowy i cielesny.
Czy logion mówi o wyzwoleniu z płci?
Można go tak odczytać, jeśli przez wyzwolenie rozumiemy przekroczenie hierarchii i podziału, a nie pogardę dla ciała. Niemowlę nie ustanawia swojej wartości przez społeczną rolę mężczyzny lub kobiety. Jedność oznaczałaby powrót do stanu, w którym różnica nie tworzy nierówności.
Istnieje jednak ciemniejsza możliwość. W części starożytnych tekstów neutralny duchowo stan opisywano jako męski, natomiast kobiecość wiązano z cielesnością, słabością i brakiem. Logion 22 sam mówi o jedności obu stron. Logion 114 pokaże jednak, że autor nie zawsze potrafił wyobrazić sobie duchową przemianę bez ustanowienia męskości jako kierunku.
„Rozłup kawałek drewna, a jestem tam”
To jedna z najczęściej cytowanych wypowiedzi Ewangelii Tomasza. Łatwo brzmi jak gotowy manifest: Chrystus jest obecny w całym świecie, także w drewnie i kamieniu.
Jezus powiedział: „Ja jestem światłem ponad wszystkim. Ja jestem Wszystkim. Ze mnie Wszystko wyszło i do mnie Wszystko doszło. Rozłup kawałek drewna, a jestem tam. Podnieś kamień, a znajdziecie mnie tam”.
(Ewangelia Tomasza, NHC II,2, logion 77; przekład własny na podstawie tekstu koptyjskiego i przekładów Thomasa O. Lambdina oraz Stephena J. Pattersona i Marvina Meyera)
Czy autor mówi, że Bóg jest wszędzie?
W koptyjskiej postaci logionu odpowiedź wydaje się niemal oczywista. Jezus nazywa siebie światłem, Wszystkim i źródłem Wszystkiego, a potem obiecuje swoją obecność pod kamieniem i w rozłupanym drewnie. Możemy tu widzieć kosmiczny obraz Chrystusa przenikającego stworzenie. Pierwsza część przypomina język Prologu Jana i Pawłowych hymnów o Chrystusie, przez którego i dla którego wszystko zostało stworzone.
Nie jest to jednak proste stwierdzenie, że kamień jest Bogiem. Tekst mówi o obecności Jezusa tam, gdzie człowiek podnosi kamień i rozłupuje drewno. Możliwa jest wszechobecność, ale także zapewnienie, że żyjącego Jezusa można spotkać poza świątynią i bez podróży do świętego miejsca.
Czy można widzieć tu mistyczną wizję rzeczywistości?
Tak, pod warunkiem że nazwiemy ją interpretacją. Logion daje ku temu mocne podstawy: światło, Wszystko, pochodzenie rzeczy i obecność w materii tworzą wizję obejmującą cały kosmos. Nie dziwi, że wypowiedź stała się ważna dla współczesnych czytelników szukających chrześcijańskiego języka bliskości Boga w stworzeniu.
Wiara katolicka również wyznaje, że całe stworzenie zależy od Boga, a Chrystus podtrzymuje wszystko w istnieniu. Nie utożsamia jednak Boga ze światem. Obecność Stwórcy w stworzeniu nie sprawia, że drewno lub kamień stają się częścią boskiej istoty.
A może czytamy tekst przez współczesne okulary?
Tutaj rękopisy zmieniają śledztwo. Zdania o drewnie i kamieniu zachowały się także po grecku w P.Oxy. 1, lecz występują tam przy wypowiedzi odpowiadającej koptyjskiemu logionowi 30, a nie po kosmicznej deklaracji o świetle i Wszystkim. Oznacza to, że dwa człony dzisiejszego logionu 77 mogły wcześniej krążyć osobno.
Nie możemy więc bez zastrzeżeń uznać całego fragmentu za jedną wypowiedź Jezusa o boskości przenikającej materię. Być może dopiero redaktor znanej nam wersji zestawił dwa obrazy i stworzył ich nowy sens. Mistyczne odczytanie jest możliwe w obrębie koptyjskiej postaci tekstu, ale nie musi być najstarszym znaczeniem słów o drewnie i kamieniu.
Jezus mówi, żeby Maria stała się mężczyzną
Ostatni logion nie pozwala spokojnie zamknąć księgi. Piotr chce wykluczyć Marię, ponieważ jest kobietą. Jezus odrzuca jego żądanie, lecz odpowiada słowami, które dla współczesnego czytelnika brzmią równie dotkliwie.
Szymon Piotr powiedział do nich: „Niech Maria odejdzie od nas, ponieważ kobiety nie są godne życia”.
Jezus powiedział: „Oto poprowadzę ją, aby uczynić ją mężczyzną, tak żeby również ona stała się żyjącym duchem podobnym do was, mężczyzn. Każda bowiem kobieta, która uczyni siebie mężczyzną, wejdzie do Królestwa niebios”.
(Ewangelia Tomasza, NHC II,2, logion 114; przekład własny na podstawie tekstu koptyjskiego i przekładów Thomasa O. Lambdina oraz Stephena J. Pattersona i Marvina Meyera)
Piotr chce usunąć Marię
Tekst nie łagodzi jego wypowiedzi. Problemem nie jest zachowanie Marii, spór o konkretną naukę ani pytanie o przywództwo. Piotr podaje jedną przyczynę: kobiety nie są godne życia. Maria staje się reprezentantką wszystkich kobiet, a jej obecność w kręgu uczniów zostaje zakwestionowana.
Podobne napięcie między Piotrem a Marią pojawia się w innych apokryfach. W Ewangelii Marii Piotr nie chce uwierzyć, że Zbawiciel przekazał kobiecie naukę nieznaną pozostałym uczniom. Nie dowodzi to historycznego konfliktu między dwiema konkretnymi osobami. Może natomiast odzwierciedlać późniejsze spory o to, czy kobieta może być uczennicą, nauczycielką i nosicielką autorytetu.
Co oznacza „uczynię ją mężczyzną”?
Pierwsza interpretacja łączy logion 114 z logionem 22. Męskość nie oznaczałaby zmiany biologicznej, lecz powrót do pierwotnej jedności, w której podział na męskie i żeńskie przestaje określać duchową wartość. Jezus broni Marii przed wykluczeniem i zapowiada jej udział w życiu. Marvin Meyer rozwijał to odczytanie w kontekście symboliki pierwotnej jedności, choć sam zaliczał obecną postać dzieła przynajmniej do obrzeży chrześcijańskiego gnostycyzmu. Finał staje się wówczas korektą Piotra: Maria może stać się żyjącym duchem tak samo jak uczniowie.
Druga interpretacja nie pozwala tak łatwo oczyścić tekstu. Jezus wprawdzie pozostawia Marię we wspólnocie, ale czyni męskość miarą dojrzałości. Mężczyźni już są wzorem żyjącego ducha, kobieta dopiero musi się do nich upodobnić. Ivan Miroshnikov analizuje logion wprost jako połączenie wyobrażeń o początku człowieka z mizoginicznym językiem. Wykluczenie zostaje odrzucone, lecz hierarchia ukrywa się w języku przemiany.
W koptyjskim tekście chodzi rzeczywiście o uczynienie jej męską, a nie jedynie o stanie się ogólnie człowiekiem. Dlatego tłumaczenie fragmentu jako uczynię ją człowiekiem usuwa problem zamiast go wyjaśniać.
Wyzwolenie z płci czy tekst przesiąknięty patriarchalnym światem?
Obie interpretacje mają oparcie w logionie. Jezus sprzeciwia się usunięciu Marii, a więc nie potwierdza żądania Piotra. Zarazem nie mówi, że kobieta jako kobieta jest w pełni podobna do mężczyzn. Jej droga do życia zostaje opisana jako stanie się męską.
Najbardziej przekonuje nas odczytanie, które nie wybiela żadnej połowy tej odpowiedzi. Logion 114 broni Marii przed wykluczeniem, ale robi to językiem świata, w którym męskość uchodziła za formę pełniejszą i bardziej duchową. Autor potrafi zakwestionować decyzję Piotra, lecz nie potrafi całkowicie opuścić jego kategorii.
To nie jest drobna niezręczność możliwa do usunięcia przez metaforę. Nawet jeśli męskość symbolizuje duchową transformację, pozostaje pytanie, dlaczego zbawiona kobieta ma stać się podobna do mężczyzn, a nie wszyscy mają przekroczyć hierarchię płci. Logion 22 dawał możliwość takiej symetrii. Finał księgi ją narusza.
Czy te słowa naprawdę wypowiedział Jezus?
Ewangelia Tomasza stawia historyka w trudnej sytuacji. Część logionów ma bliskie odpowiedniki w Ewangeliach synoptycznych. Inne przypominają znane tradycje, ale zostały skrócone, rozszerzone albo ustawione w nowym otoczeniu. Są też wypowiedzi bez kanonicznej paraleli.
Niektóre logiony mogą zachowywać starą tradycję
Sam fakt, że księga nie weszła do kanonu, nie oznacza, że każde zdanie powstało późno. Kolekcja mogła włączyć wcześniejsze wypowiedzi krążące ustnie lub pisemnie. Greckie papirusy potwierdzają, że tekst był kopiowany najpóźniej około początku III wieku, a tradycje wykorzystane przez redaktora są oczywiście starsze od zachowanych odpisów.
Niektórzy badacze uznają Tomasza za częściowo niezależnego świadka tradycji o Jezusie. Inni wskazują na słownictwo i układ sugerujące znajomość Ewangelii kanonicznych, a nawet ich późniejszą harmonizację. Spór nie ma prostego rozstrzygnięcia dla całego zbioru, ponieważ każdy logion może mieć własną historię.
Inne prowadzą nas w świat późniejszej reinterpretacji
Logiony 13, 22 i 114 nie brzmią jak przypadkowe notatki przechowujące surowe wspomnienia. Budują autorytet Tomasza, rozwijają temat ukrytego poznania i pokazują duchową przemianę językiem przekraczania podziałów. Noszą ślady środowiska, które nie tylko zbierało słowa Jezusa, lecz także układało je zgodnie z własnymi pytaniami.
Dlatego nie wolno przechodzić od zdania Ewangelia Tomasza przypisuje te słowa Jezusowi do wniosku Jezus historyczny na pewno je wypowiedział. Potrzebne są porównanie źródeł, analiza języka i próba odtworzenia rozwoju tradycji. W przypadku najbardziej osobliwych logionów pewność pozostaje niewielka.
Starsza tradycja czy późniejsza reinterpretacja?
Najczęściej nie musimy wybierać jednej odpowiedzi dla całej księgi. Ewangelia Tomasza może jednocześnie przechowywać stare wypowiedzi i nadawać im późniejszy sens. Logion 77 pokazuje to niemal na poziomie rękopisów: zdanie znane w greckiej wersji zostaje w koptyjskiej kolekcji połączone z inną deklaracją i zaczyna brzmieć inaczej.
Tomasz jest więc cenny nie jako tajny zamiennik Ewangelii kanonicznych, ale jako świadectwo pracy pamięci. Widzimy, jak słowo przypisywane Jezusowi przechodzi z ust do zbioru, ze zbioru do kolejnej redakcji, a z nowego sąsiedztwa otrzymuje nowe znaczenie.
Tomasz nie przedstawia innego Jezusa przypadkiem
W analizowanych logionach powtarza się jedna myśl: rzeczywistość zbawcza jest obecna, lecz ukryta. Królestwo rozciąga się na ziemi, ale ludzie go nie widzą. Słowa niosą życie, ale trzeba odnaleźć ich interpretację. Tomasz słyszy tajemnicę, której inni nie potrafią przyjąć. Jedność istnieje poza podziałami, lecz trzeba do niej powrócić.
Ten Jezus nie prowadzi czytelnika przede wszystkim ku wydarzeniu Paschy. Prowadzi go ku rozpoznaniu. Nie jest to przypadkowa różnica formy, lecz teologiczny wybór redaktora. Gdy usuwa się opowieść o czynach, śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa, na pierwszym planie zostaje Nauczyciel wypowiadający zagadki, a zbawienie łatwo przybiera postać odkrycia ukrytej tożsamości.
Właśnie tutaj katolicki czytelnik powinien zachować jednocześnie ciekawość i właściwą miarę. Apokryf może pomóc zobaczyć pytania, spory i wyobrażenia wczesnych chrześcijan. Nie zastępuje jednak świadectwa apostolskiego przyjętego przez Kościół. Chrystus Ewangelii kanonicznych nie tylko przekazuje słowa prowadzące do życia. Sam przechodzi przez śmierć i zmartwychwstaje, a zbawienie dokonuje się w relacji z Nim, nie w samym rozszyfrowaniu wypowiedzi.
Pozostaje pytanie, które Ewangelia Tomasza stawia nam mimo wszystkich różnic: czy słowa Jezusa naprawdę mają nas przemieniać, czy wystarcza nam ich znajome brzmienie? Być może największą siłą tego apokryfu nie jest sekret, który rzekomo ukrywa, lecz niepokój, jaki budzi w czytelniku przekonanym, że wszystko już rozumie.
Najczęściej zadawane pytania o Ewangelię Tomasza
Ewangelia Tomasza budzi pytania nie tylko o znaczenie poszczególnych logionów, lecz także o autorstwo, datowanie i miejsce tego pisma wśród tekstów wczesnochrześcijańskich. Poniżej odpowiadamy krótko na kwestie, które najczęściej wracają podczas czytania tego apokryfu.
Ile wypowiedzi Jezusa zawiera Ewangelia Tomasza?
Ewangelia Tomasza zawiera 114 ponumerowanych logionów, czyli wypowiedzi przypisywanych Jezusowi. Nie wszystkie są pojedynczymi zdaniami. Część obejmuje dialog, przypowieść albo kilka powiązanych wypowiedzi.
Czy Ewangelia Tomasza została napisana przez apostoła Tomasza?
Nie mamy dowodów, że autorem był apostoł Tomasz. Prolog przypisuje zapis Didymosowi Judzie Tomaszowi, ale takie przypisanie pełniło funkcję nadania dziełu apostolskiego autorytetu. Zachowane rękopisy są późniejsze, a data powstania kolekcji pozostaje przedmiotem sporu.
Czy Ewangelia Tomasza jest gnostycka?
Nie ma pełnej zgody badaczy. Tekst mocno akcentuje ukryte poznanie, samopoznanie i przekraczanie podziałów, dlatego bywa nazywany gnostyckim albo gnostycyzującym. Brakuje w nim jednak rozbudowanej mitologii typowej dla wielu klasycznych pism gnostyckich. Więcej o trudnościach związanych z tą nazwą piszemy w artykule Czym są ewangelie gnostyckie i czym różnią się od Ewangelii kanonicznych?.
Czy Ewangelia Tomasza mówi o śmierci i zmartwychwstaniu Jezusa?
Nie opowiada męki, śmierci ani zmartwychwstania Jezusa. Jest zbiorem wypowiedzi, a nie narracją o Jego życiu. Ta nieobecność nie dowodzi jeszcze, że autor zaprzeczał zmartwychwstaniu, ale sprawia, że nie pełni ono w księdze roli centrum orędzia.
Co oznacza logion 77 o drewnie i kamieniu?
Może wyrażać obecność Jezusa w całym stworzeniu albo zapewniać, że można Go spotkać poza szczególnym miejscem kultu. Grecka wersja słów o drewnie i kamieniu występuje jednak w innym otoczeniu niż pełny logion koptyjski, dlatego kosmiczne odczytanie może wynikać z późniejszego zestawienia dwóch wypowiedzi.
Co oznacza logion 114 o uczynieniu Marii mężczyzną?
Jedna interpretacja widzi w nim metaforę duchowego powrotu do jedności ponad podziałem płci. Druga podkreśla patriarchalny język tekstu, w którym męskość staje się normą duchowej dojrzałości. Najpełniejsze odczytanie musi uwzględnić oba fakty: Jezus nie pozwala wykluczyć Marii, ale jej ocalenie opisuje jako upodobnienie do mężczyzn.
Dlaczego Ewangelia Tomasza nie znajduje się w Biblii?
Kościół nie rozpoznał w niej księgi należącej do kanonu apostolskiego. Jej postać, teologia i historia przekazu różnią się od czterech Ewangelii przyjętych jako normatywne świadectwo o Jezusie. Szerszy kontekst wyjaśniamy w artykule Dlaczego w Biblii są tylko cztery Ewangelie?.
Podstawa źródłowa, biblijna i doktrynalna: Ewangelia Tomasza, NHC II,2 oraz P.Oxy. 1, 654 i 655; por. Mk 4,10-12; Łk 17,20-21; Ga 3,28; Kol 1,15-17; Katechizm Kościoła Katolickiego 65-67 i 541-546.



