Aszera u boku Jahwe? Bogini, której ślady prowadzą od Kanaanu do Biblii

Na glinianym dzbanie znalezionym na skraju pustyni zapisano błogosławieństwo. Obok imienia Jahwe pojawiło się jeszcze jedno słowo. Krótkie, niepozorne, a jednak wystarczające, by po niemal trzech tysiącach lat wywołać pytanie o to, czy Bóg Izraela miał kiedyś boską partnerkę.

Ślad nie prowadzi wyłącznie do jednego napisu. Imię Aszery pojawia się również w opowieściach o prorokach, królewskich reformach i przedmiotach usuwanych ze świątyni jerozolimskiej. Raz wygląda jak imię bogini, innym razem jak nazwa czegoś, co można ściąć, spalić albo ustawić obok ołtarza.

Czy Aszera była żoną Boga? Aby odpowiedzieć uczciwie, trzeba rozdzielić trzy rzeczy: religię ludów Kanaanu, praktyki części mieszkańców starożytnego Izraela i Judy oraz to, co o jedynym Bogu mówi sama Biblia. Dopiero wtedy pustynna inskrypcja przestaje być sensacyjnym hasłem, a staje się świadectwem poważnego sporu o wierność Bogu.

Zanim imię Aszery trafiło do Biblii

Aszera była znana na starożytnym Bliskim Wschodzie na długo przed powstaniem wielu tekstów biblijnych. W ugaryckich tekstach odnalezionych na terenie dzisiejszej Syrii występuje pod imieniem Athirat. Należała do najważniejszych żeńskich bóstw kananejskiego panteonu i była związana z Elem, najwyższym bogiem tego świata religijnego. Teksty przedstawiają ją jako boginię o charakterze macierzyńskim, związaną ze zgromadzeniem bóstw i boskim rodem.

Popularne określenie Aszery jako bogini płodności nie jest całkowicie bezpodstawne, ale bywa zbyt szerokie. Jej roli nie da się sprowadzić do jednego obszaru. W ugaryckiej mitologii była przede wszystkim partnerką Ela i matką bóstw, a także postacią posiadającą własny autorytet w świecie bogów.

To tło tłumaczy, dlaczego imię Aszery mogło być rozpoznawalne również w Izraelu i Judzie. Ludy tej części Bliskiego Wschodu żyły blisko siebie, posługiwały się spokrewnionymi językami i znały podobne wyobrażenia religijne. Biblia nie powstała w kulturowej próżni. Przekazuje jednak konsekwentne wezwanie, aby Izrael nie przejmował kultu innych bóstw.

Jedno imię pozostawiło w Biblii kilka różnych śladów

W Starym Testamencie hebrajskie słowo aszera pojawia się wielokrotnie, lecz nie w każdym miejscu znaczy dokładnie to samo. Niekiedy kontekst wskazuje na boginię Aszerę, innym razem na jej posąg, drewniany symbol kultowy albo obiekt ustawiony przy ołtarzu.

Osobowy charakter jest wyraźny w opowieści o Eliaszu. Prorok wzywa na Karmel proroków Baala oraz proroków Aszery utrzymywanych przez królową Izebel (por. 1 Krl 18,19). W innym miejscu król Manasses umieszcza w świątyni jerozolimskiej wykonany przez siebie posąg Aszery. Autor biblijny nie pozostawia wątpliwości, że jest to sprzeniewierzenie się przymierzu.

Posąg Aszery, który sporządził, postawił w świątyni.

(Biblia Tysiąclecia, 2 Krl 21,7)

Księga Królewska opisuje później reformę Jozjasza. Król poleca usunąć Aszerę ze świątyni, spalić ją i zetrzeć na proch (por. 2 Krl 23,4-7). Takie czasowniki kierują uwagę nie tylko ku niewidzialnemu bóstwu, lecz także ku jego materialnemu przedstawieniu.

Biblia nie ukrywa więc, że kult Aszery przenikał do Izraela i Judy, a w pewnych okresach znalazł miejsce nawet w świątyni. Opisuje ten stan po to, by go osądzić, a nie zaakceptować.

Drzewo obok ołtarza, którego nie wolno było posadzić

Prawo zakazywało ustawiania aszery przy ołtarzu Jahwe. Zakaz jest krótki i bardzo konkretny:

Nie ustawisz aszery z żadnego drzewa koło ołtarza Pana, Boga swego, jaki sobie zbudujesz.

(Biblia Tysiąclecia, Pwt 16,21)

W innych miejscach aszery należy wyrąbać, podobnie jak trzeba zburzyć pogańskie ołtarze i skruszyć stele. Gedeon otrzymuje polecenie zburzenia ołtarza Baala należącego do jego ojca oraz ścięcia stojącej obok aszery (por. Sdz 6,25-26). Drewno z tego obiektu ma zostać użyte do złożenia ofiary Panu. Scena pokazuje radykalne zerwanie z dotychczasowym kultem.

Dlaczego nakaz jest tak surowy? Aszera przy ołtarzu zacierała granicę między kultem Jahwe a kultami kananejskimi. Izrael nie miał czcić Jahwe jako jednego z wielu bóstw ani włączać Go do panteonu. Przymierze domagało się wyłączności: Pan nie jest lokalnym bogiem potrzebującym boskiej partnerki, lecz Bogiem, który wyprowadził Izraela z niewoli i związał się z nim przymierzem.

Niszczenie aszer nie było wymierzone w kobiecość ani w samo piękno drzewa. Dotyczyło przedmiotów pełniących funkcję religijną sprzeczną z wiarą Izraela. Problemem był kult innego bóstwa lub wprowadzenie obcego symbolu do czci oddawanej Jahwe.

Bogini, posąg czy święty pal? Słowo nie zawsze znaczy to samo

Trudność językowa nie jest drobnym szczegółem. Od niej zależy również interpretacja znalezisk archeologicznych. Gdy tekst mówi o prorokach Aszery, najprawdopodobniej wskazuje na boginię. Gdy wspomina o ścinaniu, wyrąbywaniu i paleniu aszer, opisuje materialne obiekty związane z jej kultem.

Nie wiemy, czy każdy taki obiekt wyglądał tak samo. Mógł to być drewniany pal, stylizowany pień, żywe drzewo albo przedstawienie bogini. Ponieważ drewno rzadko zachowuje się przez tysiące lat, archeologia nie daje tu prostego katalogu form. Sam tekst biblijny zachowuje jednak rozróżnienie: Aszera może być bóstwem, a aszera może oznaczać jej kultowy znak lub wyobrażenie.

Dlatego polski zapis wielką albo małą literą pomaga czytelnikowi, lecz nie rozwiązuje całego problemu hebrajskiego oryginału. Tłumacz musi rozpoznać znaczenie na podstawie zdania. Ta sama wieloznaczność wraca w słynnym napisie z Kuntillet Ajrud.

Dwa gliniane dzbany i zdanie zapisane na pustynnym szlaku

Kuntillet Ajrud było niewielkim stanowiskiem na północno-wschodnim Synaju, używanym w pierwszej połowie VIII wieku przed Chr. Znaleziono tam między innymi duże gliniane naczynia, rysunki oraz inskrypcje zawierające formuły błogosławieństw. Dwie z nich łączą Jahwe z określeniem tłumaczonym zwykle jako jego aszera. Jedna mówi o Jahwe z Samarii, druga o Jahwe z Temanu.

To znalezisko jest ważne, lecz nie daje jednej bezspornej odpowiedzi. Badacze proponują kilka interpretacji:

  • napis może odnosić się do bogini Aszery, postrzeganej przez autora jako partnerka Jahwe;
  • słowo może oznaczać kultowy symbol Aszery, przez który oczekiwano błogosławieństwa Jahwe;
  • możliwe jest również, że chodzi o symbol związany z samym kultem Jahwe, choć jego nazwa zachowała związek z Aszerą.

Do dyskusji dochodzi problem gramatyczny. Imię własne bogini nie powinno łatwo przyjmować zaimkowego określenia jego. Taki zapis może przemawiać za przedmiotem kultowym. Nie zamyka jednak sporu, ponieważ symbol mógł reprezentować boginię, a potoczny język religijny nie zawsze przestrzega reguł, których oczekiwalibyśmy od tekstu teologicznego.

Równie ostrożnie trzeba podchodzić do rysunków na naczyniach. Nie ma pewności, że dwie widoczne postacie przedstawiają Jahwe i Aszerę. Inskrypcja nie działa jak współczesny podpis pod ilustracją, a same figury bywają łączone z egipskim bóstwem Besem. Najmocniejszym świadectwem jest tekst błogosławieństwa, nie sensacyjna interpretacja rysunku.

Szerzej historię odkrycia i spór o odczytanie inskrypcji omawia artykuł Kuntillet Ajrud – co znaleziono i dlaczego napis „Jahwe i jego aszera” budzi tyle emocji?.

Gdy wiara Izraela mieszała się z kultami sąsiadów

Czy część Izraelitów mogła uważać Aszerę za partnerkę Jahwe? Tak, jest to historycznie możliwe i dla wielu badaczy prawdopodobne. Inskrypcje z Kuntillet Ajrud oraz podobna formuła odnaleziona w Chirbet el-Kom nie są jedynymi przesłankami. Biblijne opisy proroków Aszery, jej posągu w świątyni i kolejnych reform pokazują, że kult ten nie był wyłącznie praktyką odległych ludów.

Nie wolno jednak zamieniać tego w zdanie, że starożytny Izrael po prostu wierzył w żonę Jahwe. Świadectwa pochodzą z różnych miejsc, okresów i środowisk. Nie mówią, ilu ludzi podzielało taki pogląd ani jak dokładnie go rozumieli. Pokazują religijną różnorodność i synkretyzm, czyli łączenie czci Jahwe z elementami innych kultów.

Właśnie taką sytuację wielokrotnie opisuje Biblia. Izrael otrzymuje przykazanie wyłącznej wierności, lecz od niego odchodzi. Pojawiają się Baalowie, Aszera, wyżyny, stele i kult ciał niebieskich. Prorocy oraz reformatorzy nie walczą z wymyślonym problemem. Archeologia potwierdza, że spór o czystość kultu miał realne tło społeczne i religijne.

To ważne rozróżnienie: praktyka części Izraelitów nie jest automatycznie wiarą, której naucza Biblia. Pismo opowiada również o złotym cielcu, ofiarach składanych obcym bogom i niewierności królów. Nikt nie wyciąga z tego wniosku, że złoty cielec należał do objawionej wiary Izraela.

Biblia nie daje Jahwe małżonki

W Biblii nie ma opowieści, w której Jahwe poślubia Aszerę. Nie ma boskiej genealogii, małżeństwa bogów ani zrodzenia przez nich kolejnych bóstw. Są to elementy znane z mitologii sąsiadów Izraela, ale biblijny obraz Boga odrzuca taki panteon.

Pierwsze przykazanie domaga się czci jedynego Boga. Opis stworzenia nie przedstawia walki i rozmnażania bóstw, lecz jedno stwórcze słowo Boga. Prorocy nazywają kult obcych bogów niewiernością. Gdy Biblia posługuje się obrazem małżeństwa, ma on inne znaczenie: Pan jest Oblubieńcem, a Izrael oblubienicą. To metafora przymierza, nie informacja o boskiej żonie.

Z perspektywy katolickiej odpowiedź jest więc jasna: Bóg nie ma żony i nie należy do świata istot podzielonych na płeć tak jak stworzenia. Nazywanie Boga Ojcem objawia Jego relację do Syna i do stworzenia, ale nie oznacza biologicznej męskości ani istnienia żeńskiej partnerki. Aszera była boginią czczoną w religiach starożytnego Bliskiego Wschodu, a jej kult przenikał także do części społeczności Izraela i Judy.

Archeologia odsłania niewierność, a nie ukrytą rodzinę Boga

Pytanie o żonę Boga brzmi sensacyjnie, bo łączy dwa różne porządki. Archeologia bada to, w co wierzyli i co robili konkretni ludzie. Biblia przekazuje także ocenę tych praktyk w świetle przymierza. Gliniany dzban może więc świadczyć, że ktoś łączył Jahwe z Aszerą, ale nie może sam rozstrzygnąć, kim jest Bóg.

W pewnym sensie znaleziska z Kuntillet Ajrud sprawiają, że biblijne wezwania stają się bardziej konkretne. Zakazy ustawiania aszery przy ołtarzu i relacje o jej usuwaniu ze świątyni nie są abstrakcyjną polemiką. Dotykają pokusy, by czcić Boga na własnych warunkach, domieszać do wiary obce wyobrażenia i uczynić Jahwe jednym z elementów religijnego świata.

Pustynny napis pozostaje ważnym świadkiem tej pokusy. Nie odsłania jednak zapomnianej małżonki Boga. Odsłania raczej jak łatwo ludzie próbowali dopasować objawienie do religijnych schematów, które już znali.

Najczęściej zadawane pytania o Aszerę

Imię bogini, materialny przedmiot kultu i sporna inskrypcja bywają przedstawiane jako jeden prosty dowód. Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze rozróżnienia.

Czy Aszera była żoną Jahwe?

Biblia nie przedstawia Aszery jako żony Jahwe. Możliwe, że część mieszkańców starożytnego Izraela i Judy uważała ją za Jego partnerkę albo łączyła jej symbol z kultem Jahwe. Była to praktyka synkretyczna, którą teksty biblijne odrzucają.

Czy napis z Kuntillet Ajrud dowodzi, że Jahwe miał żonę?

Nie. Dowodzi, że autor inskrypcji łączył Jahwe z czymś określonym jako jego aszera. Badacze spierają się, czy chodzi o boginię, jej symbol kultowy czy przedmiot związany z udzielaniem błogosławieństwa. Napis jest świadectwem wierzeń człowieka, który go sporządził, a nie dowodem na istnienie boskiej małżonki.

Czy Aszera i Asztarta to ta sama bogini?

Nie. Aszera i Asztarta były odrębnymi bóstwami, choć występowały w zbliżonym środowisku kulturowym, a ich imiona lub funkcje bywały później mylone. W tekstach ugaryckich Athirat, utożsamiana z Aszerą, jest związana z Elem. Asztarta ma własną tożsamość i tradycję kultową.

Co oznacza słowo aszera zapisane małą literą?

Najczęściej chodzi o materialny obiekt kultowy związany z boginią: drewniany pal, pień, drzewo lub wyobrażenie. Dokładna forma nie zawsze jest możliwa do ustalenia. O znaczeniu decyduje kontekst, zwłaszcza czasowniki mówiące o ustawianiu, ścinaniu albo paleniu.

Dlaczego Aszera znalazła się w świątyni jerozolimskiej?

Według 2 Krl 21 posąg Aszery umieścił tam król Manasses. Autor biblijny przedstawia to jako ciężki grzech. Późniejsza reforma Jozjasza obejmowała usunięcie i zniszczenie tego przedmiotu. Obecność posągu świadczy o kryzysie kultu, nie o jego prawowitości.

Czy Izraelici od początku byli monoteistami?

Biblia od początku stawia przed Izraelem wymaganie wyłącznej wierności Panu, ale zarazem opisuje liczne odstępstwa. Dane historyczne pokazują, że praktyki religijne ludności były zróżnicowane, a monoteistyczna wiara wielokrotnie zderzała się z kultem innych bóstw. Trzeba więc odróżnić wezwanie przymierza od tego, jak żyli wszyscy jego adresaci.

Czy archeologia przeczy Biblii w sprawie Aszery?

Nie musi jej przeczyć. Znaleziska potwierdzają, że kult Aszery i mieszanie go z czcią Jahwe rzeczywiście występowały. Biblia sama o tym mówi i ocenia te praktyki jako niewierność. Archeologia opisuje zachowania ludzi, natomiast tekst biblijny wyjaśnia ich znaczenie religijne.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Wj 34,13-16; Pwt 16,21-22; 2 Krl 21,7 i 23,4-7; Katechizm Kościoła Katolickiego, 200-202, 239 i 2112-2114; inskrypcje z Kuntillet Ajrud z VIII wieku przed Chr.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *