Przez stulecia znano ten tekst z jednego oskarżenia zapisanego przez przeciwnika. Potem zniszczony kodeks pojawił się na rynku antykwarycznym, rozsypany na setki fragmentów. Gdy uczeni odczytali jego tytuł, powróciło pytanie, które od początku musiało budzić niepokój… Dlaczego ktoś nazwał swoją księgę Ewangelią Judasza?
Spis treści
W środku Judasz nie stoi po prostu w cieniu pozostałych uczniów. Jako jedyny rozpoznaje pochodzenie Jezusa, zostaje odsunięty od Dwunastu i słyszy słowa, których oni nie poznają. Jedna z wypowiedzi Jezusa brzmi niemal jak zapowiedź niezwykłej misji, lecz kilka stron dalej pojawiają się określenia, które trudno uznać za pochwałę.
Czy Ewangelia Judasza przedstawia zdrajcę jako najwierniejszego ucznia Jezusa, czy tylko wykorzystuje jego postać do sporu z innymi chrześcijanami? Odpowiedź ukrywa się między uszkodzonymi kartami, niejednoznacznym słowem daimon i zdaniem o ofierze z człowieka, który „nosi” Jezusa.
Tekst, który przez wieki znano tylko z oskarżenia
Ewangelia Judasza naprawdę istnieje. Zachowała się w koptyjskim rękopisie nazywanym Kodeksem Tchacos. Kodeks odnaleziono najprawdopodobniej pod koniec lat 70. XX wieku w pobliżu egipskiego Al-Minja, chociaż okoliczności znaleziska nie zostały dobrze udokumentowane. Przez kolejne lata przechodził z rąk do rąk i był przechowywany w warunkach, które doprowadziły papirus do katastrofalnego stanu.
Badania radiowęglowe papirusu i skórzanej oprawy wskazały okres między 220 a 340 rokiem. Analiza pisma, atramentu i języka potwierdziła, że nie jest to współczesne fałszerstwo. Zachowany tekst napisano po koptyjsku, lecz wiele wskazuje na to, że był przekładem wcześniejszego utworu greckiego.
Sama nazwa nie pojawiła się jednak dopiero wraz z odkryciem kodeksu. Około 180 roku św. Ireneusz z Lyonu wspomniał o grupie, która uważała, że Judasz jako jedyny poznał prawdę i dokonał tajemnicy zdrady. Dodał, że jej członkowie posługiwali się opowieścią nazywaną Ewangelią Judasza. Nie możemy dowieść, że Ireneusz znał dokładnie tę wersję, którą zachował Kodeks Tchacos. Zbieżność tytułu i głównego motywu jest jednak bardzo mocna.
Odkrycie jest więc autentyczne, ale słowo „autentyczne” wymaga dopowiedzenia. Autentyczny jest starożytny rękopis i starożytna tradycja, nie podpis Judasza jako autora ani opis wydarzeń pochodzący od naocznego świadka. Podobnie należy czytać inne ewangelie gnostyckie i ich różnice względem Ewangelii biblijnych.
Rękopis jest późny, ale sama Ewangelia musiała być starsza
Kodeks pochodzi z III lub IV wieku, natomiast sam utwór powstał wcześniej. Wzmianka Ireneusza wyznacza górną granicę: jakaś Ewangelia Judasza była znana najpóźniej około 180 roku. Badacze najczęściej umieszczają powstanie greckiego pierwowzoru w połowie lub drugiej połowie II wieku.
To oznacza, że od śmierci Judasza dzieliło autora co najmniej kilka pokoleń. Ewangelie kanoniczne były już wtedy czytane w Kościele, rozwijały się wspólnoty chrześcijańskie, a jednocześnie trwały spory o stworzenie, ciało, zmartwychwstanie i źródło zbawczej wiedzy. Ewangelia Judasza nie otwiera okna bezpośrednio na wydarzenia z Wieczernika. Otwiera okno na konflikt między chrześcijanami II wieku.
Autor zakłada, że odbiorca zna historię zdrady. Nie opowiada całego życia Jezusa, Jego nauczania w Galilei ani drogi od narodzenia do zmartwychwstania. Buduje dialog objawieniowy rozgrywający się krótko przed Paschą. Postać znana z wcześniejszej tradycji zostaje włączona w rozbudowaną kosmologię, podobnie jak w wielu tekstach odnalezionych w Nag Hammadi.
Imię Judasza w tytule nie zdradza autora
Ewangelii Judasza nie napisał Judasz Iskariota. Tekst jest anonimowy. Nie przemawia w pierwszej osobie jako wspomnienie apostoła i nie podaje żadnych danych autora. Tytuł oznacza raczej Ewangelię o Judaszu albo Ewangelię związaną z objawieniem przekazanym Judaszowi.
Przypisywanie utworu znanej postaci było w starożytności częstym sposobem nadawania mu autorytetu. Sam tytuł nie wystarcza więc do ustalenia autorstwa. Tak samo imię Tomasza w tytule Ewangelii Tomasza nie dowodzi, że księgę spisał apostoł Tomasz.
Między Judaszem historycznym a zachowanym tekstem znajduje się jeszcze jedna bariera: język. Kodeks zawiera przekład koptyjski, a jego grecki pierwowzór nie zachował się. Nie dysponujemy rękopisem z I wieku ani ciągiem świadectw łączących księgę z Judaszem i wspólnotą apostolską. Mamy późniejszy utwór, który wykorzystuje dramatyczną postać zdrajcy, aby wypowiedzieć się o wiedzy, zbawieniu i błędach innych uczniów.
Judasz wychodzi z szeregu, lecz nie staje się prostym bohaterem
Na początku tekstu Jezus zastaje uczniów przy dziękczynieniu nad chlebem i śmieje się z ich praktyki. Uczniowie reagują gniewem. Tylko Judasz jest zdolny stanąć przed Jezusem i rozpoznać, że pochodzi On z nieśmiertelnej krainy Barbelo. To nazwa z mitologii setiańskiej, obcej Biblii i wierze Kościoła.
Jezus odpowiada mu:
Odejdź od pozostałych, a powiem ci tajemnice królestwa.
(Ewangelia Judasza 35,23-25, przekład własny na podstawie wydania krytycznego R. Kassera, M. Meyera, G. Wursta i F. Gaudarda)
Właśnie ten fragment najmocniej wspiera obraz Judasza jako ucznia uprzywilejowanego. Wie więcej niż Dwunastu, rozpoznaje pochodzenie Jezusa i otrzymuje osobne objawienie. Ireneusz również znał tradycję, według której Judasz jako jedyny poznał prawdę.
Tekst nie prowadzi jednak prostą drogą od szczególnej wiedzy do pochwały. Jezus zapowiada Judaszowi cierpienie, odrzucenie przez inne pokolenia i miejsce „trzynastego”. W jednym z najbardziej spornych zdań nazywa go trzynastym daimon. Pierwsze głośne tłumaczenie oddawało to słowo neutralniej jako „duch”. April DeConick oraz inni badacze przekonywali, że w żydowskim i chrześcijańskim otoczeniu tekstu trafniejsze jest negatywne słowo „demon”.
Nie wszyscy uczeni dochodzą do identycznego wniosku. Dla części Judasz pozostaje pozytywnym przeciwieństwem niezorientowanych apostołów. Inni widzą w nim postać tragiczną, która rozpoznaje więcej od pozostałych, ale nie należy do świętego pokolenia i nie osiąga najwyższego świata. Jeszcze inni odczytują go zdecydowanie negatywnie: jako trzynastego demona, który przewyższy uczniów nie w wierności, lecz w złym kulcie ofiarniczym.
Najuczciwiej powiedzieć, że Ewangelia Judasza wyróżnia Judasza, ale nie nazywa go najwierniejszym uczniem. Uprzywilejowana wiedza nie usuwa z tekstu przekleństwa, gwiazdy kierującej jego losem, dwuznacznej liczby trzynaście ani złowrogiego określenia daimon.
Wiedza przekazana na osobności nie musi być nagrodą
Dlaczego więc Jezus odsłania Judaszowi tajemnice? W świecie tego apokryfu wiedza odróżnia wtajemniczonego od ludzi, którzy pozostają pod władzą niższego kosmosu. Dialog z Judaszem pozwala autorowi przedstawić własną wizję początku świata, eonów, aniołów i wybranego pokolenia.
Judasz pełni przy tym funkcję literacką. Zadaje pytania, dzięki którym Jezus może wygłosić kolejne objawienia. Jego szczególna pozycja służy także polemice z apostołami reprezentującymi wspólnoty, które autor krytykuje. Pozostali uczniowie modlą się do boga, którego Jezus z tego tekstu nie uznaje za najwyższego, a ich wizja kapłanów składających ofiary zostaje przedstawiona jako obraz błędnego kultu.
Nie jest to drobna różnica w opisie jednego ucznia. Ewangelia Judasza proponuje inną wizję Boga, stworzenia i zbawienia. Materialny świat wiąże z niższymi mocami, a ratunek z poznaniem pochodzenia duszy i wyjściem poza świat ciała. Tymczasem chrześcijańskie wyznanie wiary mówi o jednym Bogu, Stwórcy nieba i ziemi, oraz o Synu, który naprawdę stał się człowiekiem, umarł i zmartwychwstał w ciele.
Szczególna wiedza Judasza nie jest więc ukrytą częścią nauczania Jezusa przechowaną poza Kościołem. Pokazuje przekonania autora z II wieku. Właśnie dlatego apokryf jest cennym świadectwem historii sporów wczesnego chrześcijaństwa, lecz nie alternatywną relacją naocznego świadka.
Jedno zdanie odwróciło całą historię, ale nie kończy sporu
Najczęściej przytaczane słowa Ewangelii Judasza brzmią:
Ty przewyższysz ich wszystkich. Złożysz bowiem w ofierze człowieka, który mnie nosi.
(Ewangelia Judasza 56,17-20, przekład własny na podstawie wydania krytycznego R. Kassera, M. Meyera, G. Wursta i F. Gaudarda)
Pierwsi wydawcy odczytali tę zapowiedź jako pochwałę. Cielesna postać Jezusa byłaby jedynie okryciem, a Judasz przez wydanie Mistrza pomógłby Mu uwolnić się od ciała. W medialnym skrócie powstała historia o jedynym uczniu, który naprawdę zrozumiał Jezusa i z miłości przyjął najtrudniejsze polecenie.
Sam tekst nie mówi jednak wprost: Jezus nakazał Judaszowi zdradę, ponieważ najbardziej mu ufał. Zdanie ma formę zapowiedzi, a nie wyraźnego rozkazu. Co więcej, bezpośredni kontekst mówi o ludziach składających złe ofiary niższemu bogu Saklasowi. Judasz może ich „przewyższyć” dlatego, że złoży najgorszą ofiarę ze wszystkich: wyda cielesnego Jezusa. W takim odczytaniu nie jest wybawcą Mistrza, lecz kulminacją błędu potępianego w całej księdze.
Finał nie opisuje wzruszającego pożegnania przyjaciół. Arcykapłani pytają Judasza, co robi w tym miejscu. On odpowiada zgodnie z ich oczekiwaniem, bierze pieniądze i wydaje Jezusa. Motyw zapłaty nie znika. Apokryf urywa się w chwili zdrady, bez sceny krzyża i zmartwychwstania.
Ewangelie kanoniczne nie pozostawiają podobnej dwuznaczności moralnej:
Wprawdzie Syn Człowieczy odchodzi, jak o Nim jest napisane, lecz biada temu człowiekowi, przez którego Syn Człowieczy będzie wydany. Byłoby lepiej dla tego człowieka, gdyby się nie narodził.
(Biblia Tysiąclecia, Mt 26,24)
W Ewangelii Jana Jezus mówi do Judasza: „Co chcesz czynić, czyń prędzej!” (Biblia Tysiąclecia, J 13,27). Te słowa pokazują, że Jezus zna nadchodzące wydarzenia i nad nimi panuje. Nie zamieniają jednak zdrady w akt wierności ani Judasza w posłusznego wykonawcę polecenia. Dzieje Apostolskie mówią o apostolstwie, któremu Judasz się sprzeniewierzył (por. Biblia Tysiąclecia, Dz 1,25).
Nas najbardziej przekonuje odczytanie ostrożne: Judasz jest w apokryfie kimś więcej niż płaskim złoczyńcą, ale jego uprzywilejowanie nie oznacza pełnej rehabilitacji. Otrzymuje wiedzę, ponieważ autor potrzebuje go jako outsidera przeciwstawionego Dwunastu. Jego czyn uruchamia tajemnicę zapowiedzianą w tekście, lecz zarazem pozostaje ofiarą wpisaną w krytykowany porządek. To postać wybrana do szczególnej roli, nie wzór najwierniejszego ucznia.
Ta księga od początku stała poza pamięcią apostolską Kościoła
Ewangelia Judasza nie znalazła się w Biblii, ponieważ nie pochodziła od apostoła, pojawiła się zbyt późno, nie była powszechnie czytana w Kościołach i przekazywała naukę sprzeczną z wiarą apostolską. Nie ma dowodów, że należała kiedyś do Nowego Testamentu, a potem została z niego usunięta.
Już Ireneusz znał cztery Ewangelie i bronił ich apostolskiego świadectwa, a Ewangelię Judasza opisywał jako tekst grupy pozostającej poza regułą wiary Kościoła. Jego wzmianka pochodzi z czasu, gdy nie istniał jeszcze jeden późniejszy sobór, któremu można byłoby przypisać rzekome usunięcie niewygodnej księgi. Granice kanonu dojrzewały w życiu wspólnot, które rozpoznawały pisma odziedziczone po apostołach i używane w liturgii. Szerzej wyjaśniamy to w artykule o tym, jak powstał kanon Biblii i kto rozpoznał księgi natchnione.
Różnica doktrynalna jest zasadnicza. Cztery Ewangelie mówią o Jezusie zakorzenionym w historii Izraela, ukrzyżowanym i zmartwychwstałym. Ewangelia Judasza wkłada w Jego usta setiańską mapę bytów niebieskich, oddziela najwyższego Boga od stwórcy tego świata i traktuje ciało jak zewnętrzne okrycie. To nie brakujący rozdział tej samej opowieści, ale inna teologia opowiedziana przy użyciu znanych imion.
Nie oznacza to, że chrześcijanin powinien bać się tego tekstu albo udawać, że nie istnieje. Apokryfy, które nie znalazły się w Biblii, pomagają zobaczyć pytania i konflikty pierwszych wieków. Trzeba jedynie czytać je zgodnie z tym, czym są: jako świadectwa późniejszych wspólnot, a nie przemilczane księgi apostolskie.
Najwierniejszy uczeń czy postać tragiczna?
Ewangelia Judasza stworzyła jedną z najbardziej prowokacyjnych wersji postaci zdrajcy. Judasz rozumie więcej niż pozostali, zostaje dopuszczony do tajemnic i dokonuje czynu, który w logice utworu ma kosmiczne znaczenie. Żaden z tych elementów nie wystarcza jednak, aby bez zastrzeżeń nazwać go przyjacielem Jezusa działającym na Jego prośbę.
Pierwsza sensacyjna interpretacja wydobyła z kodeksu przede wszystkim bohatera. Późniejszy spór o tłumaczenie przywrócił słowa o demonie, przekleństwie i złej ofierze. Być może autor celowo pozostawił Judasza pomiędzy poznaniem a zgubą. Wie więcej od innych, lecz sama wiedza nie czyni go wiernym.
To właśnie może być najbardziej niewygodne pytanie pozostawione przez ten apokryf: czy poznanie tajemnicy ma jakąkolwiek wartość, jeśli nie prowadzi do prawdy o Bogu i wierności Temu, którego rzekomo się rozpoznało?
Najczęściej zadawane pytania o Ewangelię Judasza
Ewangelia Judasza budzi pytania zarówno o sam rękopis, jak i o kanon Biblii. Poniższe odpowiedzi porządkują najważniejsze fakty bez utożsamiania treści apokryfu z historią Judasza Iskarioty.
Czy Ewangelia Judasza jest autentyczna?
Tak, jeśli przez autentyczność rozumiemy starożytny rękopis, a nie autorstwo Judasza. Papirus, oprawę, atrament, język i pismo przebadano, a kodeks datuje się na III lub IV wiek.
Gdzie znaleziono Ewangelię Judasza?
Kodeks znaleziono najprawdopodobniej w pobliżu Al-Minja w Egipcie pod koniec lat 70. XX wieku. Dokładne okoliczności są niejasne, ponieważ rękopis trafił na rynek antykwaryczny bez dobrze udokumentowanych badań archeologicznych.
W jakim języku napisano Ewangelię Judasza?
Zachowany tekst jest koptyjski. Badacze przyjmują, że stanowi przekład wcześniejszego utworu greckiego, który nie zachował się do naszych czasów.
Czy Jezus kazał Judaszowi Go zdradzić?
Apokryf zapowiada, że Judasz złoży w ofierze człowieka „noszącego” Jezusa, ale nie zawiera jednoznacznego rozkazu zdrady opartego na szczególnym zaufaniu. Takie odczytanie było popularne po publikacji tekstu w 2006 roku, lecz pozostaje przedmiotem sporu.
Czy Ewangelia Judasza oczyszcza Judasza z winy?
Nie w sposób bezsporny. Wyróżnia go wiedzą i osobnym objawieniem, ale wiąże też z określeniem daimon, przekleństwem i ofiarą, którą część badaczy odczytuje negatywnie. Tekst komplikuje obraz Judasza, nie daje jednak prostej rehabilitacji.
Czy Kościół ukrywał Ewangelię Judasza?
Nie. Jej istnienie było znane przynajmniej od wzmianki Ireneusza z II wieku. Tekst zaginął wskutek historii przekazu, a nie dlatego, że przechowywano go w tajnym archiwum. Kościół od początku nie uznawał go za świadectwo apostolskie.
Dlaczego Ewangelia Judasza nie jest piątą Ewangelią w Biblii?
Powstała późno, nie ma apostolskiego autora ani potwierdzonej apostolskiej tradycji, nie była powszechnie przyjmowana w Kościele i przekazuje teologię sprzeczną z wiarą biblijną. Cztery Ewangelie kanoniczne mają inny status historyczny i kościelny.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Mt 26,14-25; J 13,21-30; Dz 1,15-26; Katechizm Kościoła Katolickiego, 120; Sobór Watykański II, Dei verbum, 18; św. Ireneusz z Lyonu, Adversus haereses I,31,1.



