Czy Jezus i apostołowie korzystali z Septuaginty? Grecki Stary Testament w Nowym Testamencie

W Nazarecie rozwinięto przed Jezusem zwój Izajasza. W Jerozolimie Jakub przywołał słowa Amosa. Autor Listu do Hebrajczyków zacytował psalm, lecz zapisał go inaczej, niż przeczytamy dziś w Starym Testamencie przełożonym z hebrajskiego.

Te różnice nie są przypadkowymi pomyłkami. Prowadzą do świata, w którym to samo Pismo rozbrzmiewało w kilku językach, a jedno proroctwo mogło być znane w więcej niż jednej postaci tekstowej.

Gdy zestawimy te ślady, pytanie przestaje dotyczyć tylko dawnego przekładu. Zaczyna dotykać języka Jezusa, sposobu czytania Biblii przez apostołów oraz tego, dlaczego katolicki Stary Testament zawiera księgi, których nie ma w wielu wydaniach protestanckich.

W skrócie: autorzy Nowego Testamentu wielokrotnie korzystali z greckiego Starego Testamentu, nazywanego Septuagintą, choć nie wszystkie cytaty pochodzą z tego przekładu. W przypadku Jezusa trzeba zachować większą ostrożność. Ewangelie przekazują Jego słowa po grecku, ale nie pozwalają rozstrzygnąć, w jakim języku wypowiedział każdy cytat podczas ziemskiej działalności.

Cztery języki spotykały się na jednej ziemi

Palestyna czasów Jezusa nie była językowo jednolita. Aramejski, hebrajski, grecki i łaciński miały odmienne zastosowania, a ich granice nie były szczelne. Ta sama osoba mogła mówić jednym językiem w domu, słyszeć inny podczas lektury Pisma i używać jeszcze innego w handlu lub rozmowie z urzędnikiem.

Aramejski był szeroko używany w codziennym życiu żydowskich mieszkańców Palestyny. Jego ślady pozostały nawet w greckim tekście Ewangelii. Marek zachował na przykład słowa Jezusa Talitha kum, skierowane do córki Jaira (Mk 5,41), oraz wołanie z krzyża Eloi, Eloi, lema sabachthani (Mk 15,34). Nie są to ozdobniki. Przypominają, że za grecką narracją stoi semicki świat mowy Jezusa.

Hebrajski pozostawał językiem Pisma i życia religijnego, a także był używany szerzej, niż dawniej niekiedy zakładano. Gdy Jezus w synagodze w Nazarecie czytał Księgę Izajasza, sama opowieść nie podaje jednak języka zwoju. Najczęściej przyjmuje się, że tekst czytano po hebrajsku, a następnie objaśniano po aramejsku, lecz nie da się na tej podstawie odtworzyć każdej praktyki w każdej synagodze.

Greka koine pełniła funkcję wspólnego języka dużej części wschodniego świata śródziemnomorskiego. Posługiwali się nią urzędnicy, kupcy, mieszkańcy miast oraz Żydzi żyjący poza Palestyną. Właśnie po grecku powstały księgi Nowego Testamentu. Łacina była językiem rzymskiej władzy i wojska, lecz w codziennym życiu miejscowej ludności miała mniejsze znaczenie niż greka.

Ten wielojęzyczny krajobraz wyjaśnia, dlaczego nie wystarczy zapytać, czy w czasach Jezusa używano Septuaginty. Trzeba jeszcze ustalić kto, gdzie i w jakiej sytuacji po nią sięgał.

Grecki Stary Testament słychać w księgach Nowego

Tak, Nowy Testament wielokrotnie cytuje Stary Testament w brzmieniu zgodnym z Septuagintą lub bardzo do niej zbliżonym. Widać to szczególnie wyraźnie w pismach skierowanych do odbiorców mówiących po grecku. Nie powinno to dziwić. Dla wielu Żydów diaspory właśnie grecki przekład był Biblią, którą mogli czytać i rozumieć bez znajomości hebrajskiego.

Nie oznacza to jednak, że autorzy Nowego Testamentu zawsze kopiowali jeden ustalony tekst. Określenie Septuaginta obejmuje zbiór greckich przekładów powstających i rozwijających się przez dłuższy czas. W obiegu istniały warianty, a autor biblijny mógł cytować z pamięci, skracać fragment, łączyć kilka miejsc albo dostosowywać składnię do własnego zdania.

Dlatego cytaty Nowego Testamentu tworzą kilka grup. Część odpowiada tekstowi greckiemu, część jest bliższa hebrajskiemu, a jeszcze inne mają formę pośrednią lub swobodniejszą. O tym, skąd biorą się takie rozbieżności, szerzej mówi artykuł Septuaginta a Biblia hebrajska – dlaczego teksty Starego Testamentu czasami się różnią?.

Najbezpieczniejszy wniosek brzmi więc: Septuaginta była jednym z głównych źródeł starotestamentowych cytatów w Nowym Testamencie, ale nie jedynym wzorcem każdego cytatu.

Tam, gdzie jedno słowo odsłania greckie brzmienie

Najmocniejszych dowodów nie dostarcza sama obecność cytatu, lecz miejsca, w których grecki przekład różni się od zachowanego tekstu hebrajskiego, a Nowy Testament idzie właśnie za greką.

Dziewica w proroctwie Izajasza

Mateusz, opisując poczęcie Jezusa, przywołuje Iz 7,14:

Oto Dziewica pocznie i porodzi Syna, któremu nadadzą imię Emmanuel.

(Biblia Tysiąclecia, Mt 1,23)

W hebrajskim tekście Izajasza występuje słowo almah, oznaczające młodą kobietę, zwykle młodą kobietę niezamężną. Grecki tłumacz użył słowa parthenos, które wskazuje na dziewicę. Greckie brzmienie proroctwa odpowiada sposobowi, w jaki cytuje je Mateusz. Ewangelista odczytuje znak Emmanuela w świetle dziewiczego poczęcia Chrystusa.

Ciało zamiast otwartych uszu

Jeszcze wyraźniejszą różnicę widać w Liście do Hebrajczyków. Autor wkłada w usta Chrystusa słowa Psalmu 40:

Ofiary ani daru nie chciałeś, aleś Mi utworzył ciało.

(Biblia Tysiąclecia, Hbr 10,5)

W hebrajskiej postaci psalmu, odzwierciedlonej również w Biblii Tysiąclecia, czytamy: lecz otwarłeś mi uszy (Ps 40,7). Septuaginta ma natomiast sens: przygotowałeś mi ciało. Autor Listu do Hebrajczyków korzysta z greckiego brzmienia i na nim buduje rozważanie o wcieleniu oraz jedynej ofierze Chrystusa.

To nie drobna różnica stylistyczna. Bez greckiego tekstu trudno byłoby wyjaśnić, dlaczego w Nowym Testamencie pojawia się ciało, skoro w hebrajskim psalmie mowa o uszach.

Narody szukające Pana

Podczas spotkania apostołów i starszych w Jerozolimie Jakub przywołuje proroctwo Amosa, aby wyjaśnić przyjęcie pogan do Kościoła:

aby pozostali ludzie szukali Pana i wszystkie narody, nad którymi wzywane jest imię moje.

(Biblia Tysiąclecia, Dz 15,17)

Hebrajski tekst Am 9,12 mówi o objęciu w posiadanie reszty Edomu i narodów. Grecka wersja mówi natomiast o pozostałych ludziach i narodach szukających Pana. Cytat w Dziejach Apostolskich odpowiada kierunkowi Septuaginty, a jego brzmienie dobrze współgra z tematem obrad: Bóg powołuje swój lud również spośród pogan.

Te przykłady nie dowodzą, że każdy autor Nowego Testamentu zawsze miał przed sobą ten sam grecki zwój. Pokazują jednak coś ważnego: grecki Stary Testament realnie kształtował język, argumentację i sposób objaśniania Ewangelii.

Ewangeliści piszą po grecku, lecz jak cytował sam Jezus?

Odpowiedź wymaga rozdzielenia dwóch pytań. Pierwsze dotyczy tekstu Ewangelii. Drugie dotyczy słów wypowiedzianych przez Jezusa wiele lat przed ich zapisaniem.

Ewangelie zostały spisane po grecku i nieraz przekazują cytaty w brzmieniu bliskim Septuagincie. Z tego można wnioskować, że ewangeliści oraz wspólnoty, dla których pisali, znali grecki Stary Testament. Nie wynika z tego automatycznie, że Jezus wypowiedział dany cytat po grecku. Ewangelista mógł przełożyć Jego aramejskie lub hebrajskie słowa i przytoczyć fragment Pisma w formie znanej swoim czytelnikom.

Scena w Nazarecie dobrze pokazuje granicę naszej wiedzy. Łukasz zapisuje grecką wersję fragmentu Izajasza, po czym przytacza słowa Jezusa:

Dziś spełniły się te słowa Pisma, któreście słyszeli.

(Biblia Tysiąclecia, Łk 4,21)

Wiemy, że Jezus czytał i objaśniał Izajasza. Nie wiemy natomiast, czy zwój w tej konkretnej synagodze był hebrajski, czy grecki, ani w jakim języku zostało wypowiedziane całe objaśnienie. Najbardziej prawdopodobne jest, że na co dzień Jezus mówił po aramejsku, znał hebrajski potrzebny do lektury Pisma, a kontakt z greką był w Galilei możliwy. Stopnia Jego biegłości w grece nie da się ustalić z pewnością.

Dlatego zdanie Jezus korzystał z Septuaginty może oznaczać dwie różne rzeczy. Jeśli chodzi o obraz Jego nauczania przekazany w greckich Ewangeliach, wpływ Septuaginty jest widoczny. Jeśli pytamy o konkretny zwój trzymany przez Jezusa i język każdego wypowiedzianego cytatu, źródła nie pozwalają udzielić równie stanowczej odpowiedzi.

Septuaginta stała się Biblią Kościoła wychodzącego do narodów

Pierwsi uczniowie Jezusa wyrośli z judaizmu i nie porzucili Pism Izraela. Czytali je jednak odtąd w świetle śmierci i zmartwychwstania Chrystusa. Gdy Ewangelia przekroczyła granice Judei, greka pozwoliła głosić ją ludziom z wielu miast i narodów.

Septuaginta dawała pierwszym chrześcijanom gotowy język biblijny. To w niej greckie słowo christos, czyli namaszczony, odpowiadało hebrajskiemu mesjasz. Słowo kyrios, Pan, służyło do oddawania Bożego imienia, a w Nowym Testamencie zostało odniesione także do Jezusa. Pierwszy Kościół nie tylko cytował greckie zdania. Posługiwał się słownikiem, który pomagał wyznać, kim jest Chrystus.

Grecki Stary Testament był również naturalnym punktem odniesienia w sporach i katechezie. Paweł pisał po grecku do wspólnot rozsianych po świecie rzymskim. Autor Listu do Hebrajczyków prowadził rozbudowaną interpretację psalmów i ksiąg Prawa. Łukasz opisywał misję Kościoła wobec pogan językiem nasyconym grecką Biblią.

Sobór Watykański II przypomniał w konstytucji Dei verbum, że Kościół od początku przyjął starożytny grecki przekład Starego Testamentu jako własny i otaczał go szacunkiem. Nie oznacza to odrzucenia hebrajskiego tekstu. Oznacza uznanie faktu, że Septuaginta należy do historii wiary, modlitwy i przepowiadania Kościoła.

Grecki przekład prowadzi do pytania o katolicki kanon

Związek Septuaginty z kanonem jest ważny, ale łatwo przedstawić go zbyt prosto. W greckiej tradycji biblijnej zachowały się księgi, które katolicy nazywają deuterokanonicznymi, między innymi Księga Mądrości, Mądrość Syracha, Księga Tobiasza, Księga Judyty, Księga Barucha oraz Pierwsza i Druga Księga Machabejska.

Nie należy jednak wyobrażać sobie, że w czasach Jezusa istniała jedna oprawiona Septuaginta ze spisem treści identycznym w każdym egzemplarzu. Poszczególne księgi tłumaczono w różnym czasie, krążyły w osobnych zwojach, a zachowane wielkie kodeksy pochodzą z późniejszych stuleci i nie mają całkowicie jednakowej zawartości.

Równie nieprecyzyjny byłby argument: Nowy Testament cytuje Septuagintę, więc tym samym potwierdza natchnienie każdej księgi, która kiedykolwiek znalazła się w greckich zbiorach. Samo zacytowanie tekstu nie ustala jeszcze jego miejsca w kanonie. List Judy przywołuje Księgę Henocha, a Paweł cytuje pogańskich poetów. Z drugiej strony brak bezpośredniego cytatu nie odbiera księdze kanoniczności, ponieważ nie każda księga bezspornie należąca do Biblii została wprost przytoczona w Nowym Testamencie.

Dla katolików znaczenie Septuaginty polega na czymś szerszym. Pokazuje ona środowisko Pisma, którym posługiwali się autorzy Nowego Testamentu i pierwsze wspólnoty chrześcijańskie. Pomaga też zrozumieć, dlaczego Kościół zachował księgi deuterokanoniczne w swojej Biblii. O różnicy między wydaniami szerzej opowiada tekst Dlaczego Biblia katolicka ma więcej ksiąg niż protestancka?.

Katolicka odpowiedź nie opiera się więc na jednym statystycznym zestawieniu cytatów. Katechizm Kościoła Katolickiego w punkcie 120 uczy, że Kościół rozpoznał kanon dzięki Tradycji apostolskiej. Proces ten obejmował czytanie ksiąg w Kościele, ich obecność w liturgii, świadectwo wspólnot i rozeznanie pasterzy. Więcej o tym procesie można przeczytać w artykule Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione?.

Septuaginta nie jest zatem prostym dowodem zamykającym każdą dyskusję o kanonie. Jest czymś ważniejszym: świadkiem tego, w jakiej postaci Pisma Izraela weszły do języka Nowego Testamentu i życia pierwszego Kościoła.

Odpowiedź kryje się nie w jednym zwoju, lecz w sposobie czytania

Czy Jezus i apostołowie korzystali z Septuaginty? W przypadku autorów Nowego Testamentu oraz apostolskiego Kościoła odpowiedź jest wyraźna: tak, grecki Stary Testament był jednym z podstawowych tekstów, którymi się posługiwali. Świadczą o tym cytaty zachowujące charakterystyczne brzmienie greckiego przekładu.

W odniesieniu do Jezusa trzeba powiedzieć mniej, ale dokładniej. Znał Pisma Izraela i objaśniał je z autorytetem. Jego nauczanie dotarło do nas w greckich Ewangeliach ukształtowanych w świecie Septuaginty. Nie potrafimy jednak przypisać każdej wypowiedzi Jezusa do konkretnego hebrajskiego lub greckiego zwoju.

Nie osłabia to znaczenia Ewangelii. Pokazuje raczej drogę Słowa, które przechodziło z hebrajskiego w grekę, z synagogi do wspólnot rozsianych po imperium i z obietnic Starego Testamentu do wyznania, że w Jezusie Chrystusie Bóg naprawdę zamieszkał pośród swojego ludu.

Najczęściej zadawane pytania o Septuagintę w Nowym Testamencie

Wokół Septuaginty narosło wiele skrótów: jedne przypisują jej zbyt małe znaczenie, inne próbują rozstrzygnąć za jej pomocą wszystkie spory o język Jezusa i kanon Biblii. Poniższe odpowiedzi oddzielają to, co wynika ze źródeł, od późniejszych wniosków.

Czym była Septuaginta?

Septuaginta to zbiorcza nazwa starożytnych greckich przekładów ksiąg Starego Testamentu. Pierwsze z nich powstały wśród Żydów w Aleksandrii przed narodzeniem Chrystusa. Nie był to jeden przekład wykonany w całości w tym samym czasie.

Czy większość cytatów Starego Testamentu w Nowym pochodzi z Septuaginty?

Wiele cytatów odpowiada Septuagincie lub jest do niej bardzo zbliżonych, a jej wpływ na Nowy Testament jest bezsporny. Dokładne liczby zależą jednak od sposobu liczenia cytatów, wariantów tekstu i kryterium podobieństwa. Bezpieczniej mówić o dominującym wpływie greckiego Starego Testamentu niż podawać jedną liczbę jako niepodważalny wynik.

Czy wszystkie cytaty w Nowym Testamencie są zgodne z Septuagintą?

Nie. Niektóre są bliższe zachowanemu tekstowi hebrajskiemu, inne łączą kilka fragmentów albo mają własne brzmienie. Autorzy biblijni nie pracowali według współczesnego systemu przypisów i nie zawsze cytowali słowo w słowo.

Czy Jezus mówił po grecku?

Jezus przede wszystkim posługiwał się aramejskim i znał hebrajski związany z Pismem oraz życiem religijnym. Mógł znać także grekę, obecną w Galilei i całym regionie, ale źródła nie pozwalają dokładnie określić stopnia tej znajomości ani języka każdej rozmowy.

Czy zwój Izajasza czytany przez Jezusa w Nazarecie był grecki?

Ewangelia Łukasza tego nie rozstrzyga. Tekst sceny został zapisany po grecku i ma związki z Septuagintą, lecz nie jest to dowód, że zwój podany Jezusowi również był grecki. Mógł zawierać tekst hebrajski, następnie objaśniany słuchaczom.

Czy Septuaginta zawierała księgi deuterokanoniczne?

Grecka tradycja biblijna przekazała księgi uznawane przez Kościół katolicki za deuterokanoniczne. Trzeba jednak pamiętać, że starożytne zbiory nie miały zawsze identycznej zawartości, a Septuaginta rozwijała się jako zespół przekładów, nie jako jedno pierwszowieczne wydanie z ustalonym spisem treści.

Czy korzystanie z Septuaginty samo rozstrzyga spór o kanon?

Nie. Potwierdza jej autorytet i ogromne znaczenie w środowisku Nowego Testamentu oraz pierwszego Kościoła, lecz samo użycie przekładu nie jest pełnym dowodem na kanoniczność każdej związanej z nim księgi. Katolicki kanon został rozpoznany w Tradycji apostolskiej i życiu Kościoła.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Mt 1,23; Łk 4,16-21; Dz 15,16-18; Hbr 10,5-10; Katechizm Kościoła Katolickiego, 120; Sobór Watykański II, Dei verbum, 22.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *