Na pożółkłych kartach nie ma przypisów znanych ze współczesnych wydań ani numerów wersetów, po których bez trudu odnajdujemy ulubiony fragment. Są za to zwarte kolumny greckich liter, ślady poprawek i miejsca, w których tekst nagle się urywa. Jedna brakująca karta może oddzielać to, co naprawdę zapisano, od tego, czego możemy się jedynie domyślać.
Spis treści
Kodeks Aleksandryjski i Kodeks Watykański należą do najważniejszych dawnych rękopisów Biblii w języku greckim. Nie są identyczne. Powstały w różnym czasie, mają inną historię, a ich zawartość nie pokrywa się w każdym szczególe. Właśnie dlatego są tak cenne.
Nie przynoszą dowodu na ukrytą Biblię ani na jedną wielką ingerencję, po której zniknął pierwotny tekst. Odsłaniają coś bardziej złożonego: Pismo Święte było przez stulecia przepisywane ręcznie, porównywane, czytane i przekazywane we wspólnocie wiary. Każdy zachowany kodeks jest świadkiem tej historii, lecz żaden nie opowiada jej sam.
Trawa usycha, więdnie kwiat, lecz słowo Boga naszego trwa na wieki.
(Biblia Tysiąclecia, Iz 40,8)
Zanim Biblia stała się jednym tomem, jej księgi krążyły osobno
Słowo kodeks oznacza dawną formę książki złożonej z zapisanych kart połączonych przy jednym brzegu. Różniła się ona od zwoju i pod wieloma względami przypominała dzisiejszą książkę. Gdy mówi się o wielkich kodeksach biblijnych, chodzi zwykle o obszerne greckie rękopisy z IV i V wieku, zapisane majuskułą, czyli wielkimi literami, na pergaminie.
Ich rozmiar robił wrażenie. Zgromadzenie znacznej części Starego i Nowego Testamentu w jednym przedsięwzięciu wymagało kosztownego materiału, pracy kilku kopistów i starannego planu. Kodeks Watykański, Synajski i Aleksandryjski są dlatego nazywane wielkimi nie wyłącznie z powodu fizycznych wymiarów. Reprezentują próbę zebrania rozległego korpusu Pisma w monumentalnej postaci.
Nie oznacza to, że przed nimi Biblii nie było. Istniały wcześniejsze papirusy zawierające pojedyncze księgi lub ich grupy. Wielkie kodeksy są jednak jednymi z najstarszych zachowanych świadków tak obszernego tekstu biblijnego. Osobną historię ma Kodeks Synajski, który obok ksiąg znanych z dzisiejszej Biblii zachował również List Barnaby i Pasterza Hermasa.
Kodeks Watykański prowadzi do IV wieku, lecz nie zdradza miejsca narodzin
Kodeks Watykański, oznaczany w badaniach literą B oraz numerem 03 dla Nowego Testamentu, powstał w IV wieku. Dokładnego roku, miejsca sporządzenia ani nazwisk kopistów nie znamy. Próby łączenia go z konkretnym ośrodkiem starożytnego chrześcijaństwa pozostają hipotezami, dlatego nie powinny być przedstawiane jak pewna metryka rękopisu.
Kodeks zapisano po grecku na pergaminie, najczęściej w trzech kolumnach na stronie. Pierwotnie miał obejmować bardzo szeroki korpus Biblii greckiej. Do naszych czasów dotarł jednak z ubytkami. Brakuje początkowej części Księgi Rodzaju i części Psalmów. Starożytny tekst Nowego Testamentu urywa się w Liście do Hebrajczyków 9,14. Dalsze partie zostały częściowo uzupełnione znacznie późniejszym pismem, a Listy Pasterskie i List do Filemona nie należą do zachowanej pierwotnej warstwy kodeksu.
Nazwa pochodzi od miejsca przechowywania, nie od pewnego miejsca powstania. Rękopis znalazł się w zbiorach Biblioteki Watykańskiej w XV wieku. Sam fakt, że wcześniejsze dzieje kodeksu pozostają słabo udokumentowane, uczy ostrożności: wiek materiału można oceniać na podstawie pisma, układu i cech księgi, ale nie każdą lukę w jego biografii da się wypełnić przekonującą opowieścią.
Kodeks Aleksandryjski pojawia się później i zachowuje ślady innej historii
Kodeks Aleksandryjski, oznaczany literą A oraz numerem 02 dla Nowego Testamentu, powstał w V wieku, prawdopodobnie w jego pierwszej połowie. British Library wskazuje szerzej na wschodnią część basenu Morza Śródziemnego jako miejsce pochodzenia. Związek z Aleksandrią jest natomiast pewny w późniejszej historii rękopisu. Nie wystarcza, aby bez zastrzeżeń uznać to miasto za miejsce jego przepisania.
Kodeks składa się dziś z czterech tomów. Trzy obejmują Stary Testament, a czwarty Nowy Testament oraz dwa wczesnochrześcijańskie pisma przypisywane Klemensowi Rzymskiemu. W XVII wieku patriarcha Cyryl Lukaris przekazał kodeks królowi Anglii Karolowi I. Później rękopis trafił do zbiorów British Museum, a obecnie przechowuje go British Library.
Także ten kodeks nie zachował się w całości. Utracono między innymi większą część Ewangelii według św. Mateusza, fragment Ewangelii według św. Jana, część Drugiego Listu do Koryntian i karty z Psalmami. Drugi List Klemensa urywa się, a wzmiankowane w dawnym spisie Psalmy Salomona nie przetrwały. Brak tekstu na obecnych kartach nie zawsze znaczy więc, że nie było go w pierwotnym kodeksie. Czasem przyczyną jest zwyczajne uszkodzenie księgi.
Dwie wielkie Biblie nie mają identycznej zawartości
Najbardziej widoczna różnica dotyczy tego, jakie teksty znalazły się w poszczególnych tomach i w jakiej kolejności. W części starotestamentowej oba kodeksy przekazują grecki tekst związany z tradycją Septuaginty, ale nie są jej identycznymi kopiami. Różnią się układem, szczegółowymi odczytaniami i zakresem zachowanych ksiąg. Szersze tło tych rozbieżności wyjaśnia artykuł Septuaginta a Biblia hebrajska: dlaczego teksty Starego Testamentu czasami się różnią?.
Kodeks Aleksandryjski zawiera między innymi Trzecią i Czwartą Księgę Machabejską oraz Psalm 151. Po Apokalipsie św. Jana umieszczono w nim Pierwszy i Drugi List Klemensa. Samo sąsiedztwo tekstów w jednym tomie nie przesądza jednak, że wszystkie miały wszędzie i zawsze ten sam status kanoniczny.
Kodeks Watykański nie zachował w swej starożytnej warstwie końcowej części Nowego Testamentu. Nie wolno na tej podstawie twierdzić, że jego twórcy odrzucali brakujące księgi. Karty mogły zaginąć, a pierwotnego zakończenia nie da się odtworzyć wyłącznie z obecnego stanu oprawy. Podobnie lista ksiąg w jednym rękopisie nie zastępuje całej historii rozeznawania kanonu w Kościele.
Zawartość kodeksu jest świadectwem praktyki konkretnego środowiska i epoki, a nie samodzielnym dekretem o kanonie. Aby zrozumieć, dlaczego Kościół rozpoznaje określone księgi jako natchnione, trzeba uwzględnić ich użycie w liturgii, świadectwa Ojców Kościoła, starożytne spisy i decyzje synodalne. Szerzej opisuje to tekst Jak powstał kanon Biblii i kto zdecydował, które księgi są natchnione?.
Współczesny przekład nie jest kopią jednego starożytnego rękopisu
Znaczenie Kodeksu Watykańskiego i Aleksandryjskiego dla współczesnych przekładów wynika z ich wieku, rozległości oraz jakości przekazywanego tekstu. Są świadkami wielu ksiąg jednocześnie, dzięki czemu można obserwować pracę kopistów, późniejsze poprawki i relacje między odczytaniami w różnych częściach Biblii.
Nie istnieje jednak zasada, według której tłumacz ma po prostu przepisać najstarszy dostępny kodeks. Współczesne przekłady powstają na podstawie wydań krytycznych języków oryginalnych, przygotowanych po porównaniu wielu rękopisów, dawnych tłumaczeń i cytatów u pisarzy chrześcijańskich. W przypadku Starego Testamentu podstawą przekładu jest zwykle tekst hebrajski, lecz w trudnych miejscach uwzględnia się także Septuagintę, zwoje znad Morza Martwego oraz inne świadectwa. Dla Nowego Testamentu oba kodeksy należą do ważnych greckich świadków, ale nie mają prawa weta wobec całej pozostałej tradycji.
W wydaniu krytycznym pod tekstem znajduje się aparat, który informuje, gdzie rękopisy przekazują różne odczytania. Tłumacz może więc zobaczyć nie tylko wybraną formę zdania, lecz również świadectwa stojące za decyzją redaktorów. Przekład nie ukrywa w ten sposób historii tekstu. Korzysta z jej wyników.
Różnice ujawniają historię kopiowania, a nie jedną tajną zmianę Biblii
Kodeksy pokazują wprost, że podczas ręcznego przepisywania powstawały warianty. Kopista mógł pomylić podobne litery, powtórzyć wyraz, pominąć linię, zmienić szyk albo dopasować brzmienie znanego fragmentu do podobnego miejsca. Czasem wprowadzano poprawkę na marginesie, a kolejny kopista uznawał ją za część tekstu. Bywały też zmiany świadome, na przykład wygładzenie gramatyki lub harmonizacja dwóch relacji ewangelicznych.
Nie należy tego ani ukrywać, ani wyolbrzymiać. Wiele wariantów dotyczy pisowni, kolejności słów i drobnych różnic, które nie zmieniają sensu zdania. Inne mają większe znaczenie i wpływają na obecność słowa, zdania, a niekiedy całego fragmentu. Dlatego współczesne Biblie zawierają przypisy informujące, że części najstarszych rękopisów nie znają danego tekstu.
Stwierdzenie, że tekst Biblii był przepisywany z różnicami, jest faktem. Zdanie, że ktoś dowolnie przerobił całą Biblię i usunął ślady pierwotnej wersji, wymagałoby zupełnie innego rodzaju dowodów. Wielość rękopisów utrudnia przeprowadzenie ukrytej, jednolitej zmiany, ponieważ rozbieżne kopie przetrwały w różnych językach i miejscach. Różnice nie zniknęły. Są katalogowane i drukowane w aparatach krytycznych.
Katolicka wiara w natchnienie Pisma nie wymaga uznania każdego kopisty za nieomylnego. Bóg powierzył swoje słowo ludziom posługującym się ludzkim językiem, materiałem i warsztatem. Badanie rękopisów nie stoi przeciw wierze. Służy możliwie wiernemu odczytaniu tekstu, który Kościół otrzymał i przekazywał.
Bibliści odtwarzają historię tekstu, porównując wielu świadków
Praca nad tekstem zaczyna się od dokumentacji. Badacze fotografują rękopisy, opisują ich materiał, pismo i układ, a następnie przygotowują dokładne transkrypcje. Potem zestawiają miejsca, w których świadkowie różnią się od siebie. Sam Kodeks Watykański lub Aleksandryjski nie wystarcza. Instytut Badań Tekstu Nowego Testamentu w Münster podkreśla, że tekstu wyjściowego nie można oczekiwać w jednym zachowanym rękopisie.
Przy ocenie wariantu bierze się pod uwagę wiek świadków, ich jakość, geograficzne rozprzestrzenienie oraz wzajemne pokrewieństwo tekstowe. Liczba kopii nie jest prostym głosowaniem, ponieważ setki późnych rękopisów mogą wywodzić się z podobnej gałęzi przekazu. Badacz pyta również, które odczytanie lepiej wyjaśnia powstanie pozostałych i jakie pomyłki zwykle popełniali kopiści.
Najstarsze odczytanie nie zawsze znajduje się w najstarszym kodeksie
Stary rękopis może zawierać błąd powstały krótko przed jego sporządzeniem. Młodsza kopia może natomiast zachować odczytanie odziedziczone po bardzo dobrym, lecz dziś zaginionym wzorcu. Dlatego data jest ważna, ale nie rozstrzyga automatycznie.
Podobnie korekta na marginesie nie musi być próbą fałszerstwa. Może świadczyć, że skryba lub późniejszy czytelnik porównał księgę z innym egzemplarzem i zauważył różnicę. Warstwy poprawek stają się wtedy śladem pracy nad tekstem, a nie dowodem spisku.
Wydanie krytyczne pokazuje decyzję i zachowuje ślady alternatyw
Rezultatem badań jest tekst krytyczny oraz aparat zawierający ważniejsze warianty. Nie jest to odnaleziona kartka zapisana ręką ewangelisty. Jest to naukowo uzasadniona rekonstrukcja najwcześniejszej osiągalnej postaci tekstu na podstawie całej dostępnej tradycji.
Kodeksy pozostają w tej pracy bezcenne, lecz nie są traktowane jak dwa nieomylne egzemplarze. Gdy Kodeks Watykański i Aleksandryjski się zgadzają, ich wspólne świadectwo może być mocne. Gdy się różnią, trzeba poszerzyć porównanie. Do rozmowy wchodzą inne greckie rękopisy, stare przekłady na łacinę, syryjski czy koptyjski oraz cytaty w pismach Ojców Kościoła.
Te stare karty nie zamykają historii, lecz pozwalają ją sprawdzić
Kodeks Watykański przenosi nas do IV wieku. Aleksandryjski pokazuje inną postać obszernej greckiej Biblii około stulecie później. Ich ubytki, poprawki i różnice nie są rysą, którą trzeba zamalować. Dzięki nim widać, że tekst Pisma ma historię materialną: był zapisywany atramentem, na kartach, przez ludzi, których ręka czasem się myliła.
Tajemnica nie polega na istnieniu jednej ukrytej wersji Biblii. Bardziej przejmujące jest to, że po tylu wiekach nadal można położyć obok siebie tysiące świadków, odczytać ich różnice i krok po kroku sprawdzać, jak przekazywano tekst. Wiara nie każe odwracać wzroku od tych kart. Pozwala pytać z szacunkiem, jak słowo Boga trwało w kruchym materiale ludzkiej historii.
Najczęściej zadawane pytania o Kodeks Aleksandryjski i Watykański
Wokół wielkich kodeksów biblijnych narosło wiele skrótów myślowych. Poniższe odpowiedzi oddzielają stan zachowanych rękopisów od wniosków o kanonie i pierwotnym tekście.
Czy Kodeks Watykański jest najstarszą Biblią na świecie?
Nie w prostym znaczeniu. Jest jednym z najstarszych zachowanych, bardzo obszernych kodeksów greckiej Biblii i pochodzi z IV wieku. Istnieją jednak starsze papirusy zawierające fragmenty lub poszczególne księgi biblijne.
Czy Kodeks Aleksandryjski jest starszy od Watykańskiego?
Nie. Kodeks Watykański datuje się na IV wiek, a Kodeks Aleksandryjski na V wiek, prawdopodobnie na jego pierwszą połowę.
Czy Kodeks Watykański zawiera Apokalipsę św. Jana?
Nie w swojej zachowanej, pierwotnej warstwie z IV wieku. Starożytny zapis urywa się w Liście do Hebrajczyków 9,14, a część końcowa została uzupełniona późniejszą ręką. Dlatego trzeba odróżnić pierwotną pracę kopistów od późniejszych dodatków do fizycznego kodeksu.
Dlaczego w Kodeksie Aleksandryjskim są Listy Klemensa?
Pierwszy i Drugi List Klemensa były cenionymi pismami wczesnochrześcijańskimi i w tym kodeksie znalazły się po Apokalipsie. Ich obecność świadczy o tym, że były czytane i zachowywane. Nie dowodzi jednak sama przez się, że cały Kościół uznawał je za księgi natchnione.
Czy różnice między kodeksami dowodzą, że Biblia została sfałszowana?
Nie. Dowodzą, że tekst był przez wieki kopiowany ręcznie i powstawały warianty. Niektóre są drobne, inne wymagają poważnej analizy. Ponieważ zachowało się wiele niezależnych świadków, różnice można porównywać zamiast opierać się na jednej późnej kopii.
Czy wszystkie współczesne Biblie opierają się na Kodeksie Watykańskim?
Nie. Kodeks Watykański jest bardzo ważnym świadkiem, zwłaszcza dla greckiego tekstu Nowego Testamentu i Septuaginty, lecz wydania krytyczne uwzględniają wiele rękopisów, starych przekładów i cytatów patrystycznych. Żaden pojedynczy kodeks nie jest automatyczną podstawą całego przekładu.
Czy brak księgi w kodeksie oznacza, że starożytni ją odrzucali?
Nie zawsze. Najpierw trzeba ustalić, czy księgi nie było pierwotnie, czy też zaginęły karty. Nawet rzeczywisty brak danego pisma mówi o jednym rękopisie. Historię kanonu odtwarza się także na podstawie liturgii, spisów ksiąg, wypowiedzi Ojców Kościoła i decyzji wspólnot kościelnych.
Podstawa biblijna i doktrynalna: Iz 40,8; Sobór Watykański II, konstytucja Dei verbum, 11-12; Katechizm Kościoła Katolickiego, 105-108. Dane historyczne: katalog British Library dla Royal MS 1 D V-VIII, Biblioteka Apostolska Watykańska dla Vat. gr. 1209 oraz katalog rękopisów Instytutu Badań Tekstu Nowego Testamentu w Münster.



