Kodeks Synajski – dlaczego jedna z najstarszych Biblii zawiera teksty spoza dzisiejszego kanonu?

Na ostatniej stronie Apokalipsy św. Jana historia tej księgi wcale się nie kończy. W potężnym rękopisie sprzed ponad 1600 lat skrybowie zapisali jeszcze dwa utwory. Dziś nie znajdziemy ich ani w katolickim, ani w protestanckim Nowym Testamencie.

Ten szczegół łatwo zamienić w opowieść o zaginionych księgach i prawdzie usuniętej z Biblii. Sam rękopis nie wyjaśnia jednak, dlaczego poszczególne teksty znalazły się pod jedną oprawą. Milczy również o tym, jak rozumiał je zamawiający i wspólnota, dla której powstał.

Kodeks Synajski nie daje prostego argumentu za sensacyjną teorią. Otwiera za to okno na czas, gdy chrześcijanie przepisywali Pismo, porządkowali odziedziczone księgi i nadal rozróżniali teksty natchnione od dzieł cenionych, lecz nienależących do kanonu.

Z pustyni Synaj wyłania się księga większa niż pojedynczy rękopis

Kodeks Synajski, nazywany po łacinie Codex Sinaiticus, jest greckim rękopisem chrześcijańskiej Biblii. Słowo kodeks oznacza księgę złożoną z kart połączonych przy jednym brzegu, a więc formę przypominającą dzisiejszą książkę. W starożytności teksty zapisywano również na zwojach, dlatego zebranie tak obszernego zbioru w jednym kodeksie było ogromnym przedsięwzięciem.

Rękopis sporządzono na pergaminie, wielkimi literami greckimi, zwykle w czterech kolumnach na stronie. Tekst Starego Testamentu reprezentuje Septuagintę, czyli grecki przekład używany przez wielu Żydów starożytności i przez pierwszych chrześcijan. Nowy Testament zapisano w grece, w której powstały jego księgi.

Nazwa kodeksu wiąże się z klasztorem św. Katarzyny na Synaju, gdzie w XIX wieku zwrócił na niego uwagę Konstantin von Tischendorf. Nie dowodzi ona jednak, że właśnie tam rękopis sporządzono. Miejsce jego powstania pozostaje niepewne. Zachowane karty są obecnie przechowywane w Londynie, Lipsku, Petersburgu i klasztorze św. Katarzyny, a projekt cyfrowy pozwolił ponownie połączyć je wirtualnie.

Pismo skrybów prowadzi do połowy IV wieku

W kodeksie nie ma daty ukończenia ani podpisu, który pozwalałby wskazać rok powstania. Badacze datują go na IV wiek, najczęściej na jego połowę, przede wszystkim na podstawie paleografii, czyli analizy kształtu pisma. Spotyka się zakres około 330-360 roku, lecz nie należy traktować go jak daty zapisanej przez kopistę.

To czasy po ustaniu wielkich prześladowań chrześcijan w Cesarstwie Rzymskim i po Soborze Nicejskim z 325 roku. Sobór nie ustalił jednak kanonu Biblii. Kodeks Synajski nie jest więc materialnym zapisem rzekomej decyzji nicejskiej, lecz świadkiem życia Kościoła w okresie, gdy zasadniczy rdzeń Nowego Testamentu był już powszechnie przyjmowany, a status kilku innych pism nadal wymagał rozróżnienia. Więcej o tym micie wyjaśnia artykuł Czy na Soborze Nicejskim wybrano księgi Biblii?.

Kodeks Watykański pochodzi z podobnego okresu, a niektóre papirusy biblijne są starsze od obu wielkich kodeksów. Zawierają jednak tylko części poszczególnych ksiąg. Dlatego najbezpieczniej mówić o Kodeksie Synajskim jako o jednym z najstarszych zachowanych obszernych rękopisów Biblii i najstarszym zachowanym kompletnym odpisie całego Nowego Testamentu.

Grecki Stary Testament i kompletny Nowy Testament pod jedną oprawą

Pierwotny kodeks był znacznie obszerniejszy niż zbiór, który zachował się do naszych czasów. Duża część Starego Testamentu zaginęła. Ocalały między innymi fragmenty Księgi Rodzaju, Księgi Liczb i Pierwszej Księgi Kronik oraz znacznie większe części ksiąg prorockich i mądrościowych. Wśród zachowanych tekstów są także Księga Tobiasza, Księga Judyty, Pierwsza i Czwarta Księga Machabejska, Księga Mądrości oraz Mądrość Syracha.

Przy tej liście potrzebna jest ostrożność. Katolicki kanon Starego Testamentu nie jest taki sam jak protestancki. Tobiasz, Judyta, Mądrość, Syrach i Pierwsza Księga Machabejska należą do Biblii katolickiej, choć tradycje protestanckie umieszczają je poza swoim kanonem. Czwarta Księga Machabejska nie należy natomiast do katolickiego kanonu. Sama obecność różnych ksiąg Septuaginty w starożytnym kodeksie nie pozwala więc mówić ogólnie, że wszystkie były tekstami spoza dzisiejszej Biblii. Różnice między tradycjami wyjaśnia szerzej wpis Dlaczego Biblia katolicka ma więcej ksiąg niż protestancka?.

Nowy Testament zachował się w Kodeksie Synajskim w całości. Zawiera te same 27 ksiąg, które znajdują się dziś w katolickim Nowym Testamencie, choć ich kolejność jest inna. List do Hebrajczyków umieszczono po Drugim Liście do Tesaloniczan, a Dzieje Apostolskie zapisano po listach pasterskich, przed listami katolickimi. Po Apokalipsie znajdują się jeszcze List Barnaby i Pasterz Hermasa.

Po Apokalipsie skryba nie odłożył jeszcze pióra

List Barnaby nie został napisany przez Barnabę znanego z Dziejów Apostolskich. Jest anonimowym dziełem wczesnochrześcijańskim, które objaśnia między innymi relację Starego Przymierza do życia chrześcijan. Pasterz Hermasa to rozbudowany utwór zawierający wizje, przykazania i przypowieści, poświęcony przede wszystkim pokucie, moralności i życiu wspólnoty.

Oba pisma powstały wcześnie, krążyły wśród chrześcijan i w części wspólnot cieszyły się dużym szacunkiem. Mogły służyć pouczeniu, przygotowaniu do chrztu albo formacji moralnej. Nie umiemy jednak odtworzyć intencji fundatora kodeksu ani uznać, że skrybowie zostawili nam własną, podpisaną klasyfikację wszystkich tekstów. Ich umieszczenie po Apokalipsie potwierdza znaczenie, jakie im przypisywano, ale nie rozstrzyga samo w sobie o uznaniu ich za Pismo Święte.

Pomocnego porównania dostarcza św. Atanazy z Aleksandrii. W 39. Liście Paschalnym z 367 roku podał listę 27 ksiąg Nowego Testamentu zgodną z dzisiejszą, a następnie odróżnił od nich teksty przeznaczone do czytania przez osoby przygotowujące się do wiary. Wymienił w tej drugiej grupie między innymi Pasterza Hermasa. Nie oznacza to, że twórcy Kodeksu Synajskiego stosowali klasyfikację Atanazego. Jego świadectwo pokazuje jednak, że księga mogła być ceniona i czytana w Kościele, a zarazem odróżniana od kanonu. Więcej o tym rozróżnieniu można przeczytać w artykule Atanazy z Aleksandrii i 27 ksiąg Nowego Testamentu.

Osobne omówienie tego utworu znajduje się we wpisie Pasterz Hermasa. Dlaczego nie ma go w Biblii?.

Jedna oprawa nie była dekretem o kanonie

Dzisiejsza książka oznaczona na okładce jako Biblia ma określony spis ksiąg. Łatwo przenieść to założenie na starożytny kodeks i uznać, że każdy zapisany w nim utwór musiał mieć identyczny status. Taki wniosek jest zbyt szybki.

Kodeks Synajski jest świadkiem praktyki kopistów i wspólnoty, nie protokołem soboru ani oficjalnym katalogiem ksiąg. Fizyczna bliskość tekstów nie usuwała różnic między nimi. W jednym obszernym tomie można było zebrać księgi uznawane za natchnione oraz dzieła pożyteczne w nauczaniu i formacji.

Św. Paweł pisał:

Wszelkie Pismo [jest] przez Boga natchnione i pożyteczne do nauczania.

(Biblia Tysiąclecia, 2 Tm 3,16)

Ten werset mówi o Bożym natchnieniu i pożytku Pisma, ale nie przekazuje późniejszego spisu 27 ksiąg Nowego Testamentu. Kościół rozpoznawał kanon w życiu apostolskiej Tradycji, patrząc między innymi na zgodność z regułą wiary, apostolskie pochodzenie i powszechne użycie w Kościołach. Katechizm ujmuje to krótko: to dzięki Tradycji apostolskiej Kościół rozeznał, które pisma należy włączyć do ksiąg świętych.

Dlatego pytanie o List Barnaby i Pasterza Hermasa nie brzmi jedynie: czy zostały przepisane obok ksiąg Nowego Testamentu? Trzeba zapytać również, czy Kościół przyjmował je powszechnie jako natchnione i apostolskie oraz czy ostatecznie rozpoznał je jako część kanonu. Odpowiedź brzmi: nie. Dokładniej sam proces opisuje artykuł Jak powstał kanon Biblii?.

Stary kodeks opowiada o Biblii, która była przepisywana i rozeznawana

Kodeks Synajski pokazuje, że Biblia nie spadła z nieba jako oprawiony tom z gotowym spisem treści. Słowo Boże zostało przekazane w historii: w konkretnych językach, przez pracę skrybów, w życiu wspólnot i w apostolskiej Tradycji Kościoła. Ta ludzka droga przekazu nie przeczy natchnieniu. Sobór Watykański II uczy, że Bóg posłużył się ludźmi działającymi jako prawdziwi autorzy, a Kościół otrzymał zadanie wiernego strzeżenia i wyjaśniania depozytu wiary.

Rękopis świadczy także o znaczeniu Septuaginty dla pierwszych chrześcijan. Pokazuje, że kolejność ksiąg nie wszędzie była jednakowa, a granica między tekstem kanonicznym i budującą lekturą wymagała precyzyjnego nazwania. Nie oznacza to chaosu, w którym każda wspólnota miała dowolną Biblię. Cztery Ewangelie, zasadniczy zbiór listów Pawłowych i większość pozostałych ksiąg Nowego Testamentu były przyjmowane szeroko znacznie wcześniej. Spory koncentrowały się wokół ograniczonej grupy pism.

Na kartach kodeksu widać również poprawki nanoszone przez kolejnych korektorów. Większość dotyczy drobnych spraw, w tym pisowni, ale całość dowodzi starannego porównywania i poprawiania tekstu. Historia przekazu Biblii nie jest historią jednej idealnie zachowanej kopii, lecz wielu rękopisów, które można ze sobą zestawiać. Właśnie ich liczba pozwala badaczom rozpoznawać pomyłki kopistów i z dużą dokładnością odtwarzać wcześniejsze brzmienie tekstu.

Znane Ewangelie, lecz nie zawsze identyczne brzmienie

Tekst Kodeksu Synajskiego różni się w wielu miejscach od późniejszych rękopisów i od podstawy niektórych dawnych przekładów. Zdecydowana większość różnic jest drobna: dotyczy pisowni, szyku słów, obecności rodzajnika albo pojedynczych wyrazów. Istnieją jednak warianty, które obejmują dłuższe fragmenty.

Najbardziej znane przykłady to:

  • dłuższe zakończenie Ewangelii Marka (Mk 16,9-20), którego nie ma w Kodeksie Synajskim;
  • opowiadanie o kobiecie pochwyconej na cudzołóstwie (J 7,53-8,11), również nieobecne w tym rękopisie.

Nie znaczy to, że współczesną Biblię tłumaczy się przez kopiowanie Kodeksu Synajskiego. Wydawcy tekstu greckiego porównują wiele świadectw: papirusy, wielkie kodeksy, późniejsze rękopisy, dawne przekłady oraz cytaty u pisarzy chrześcijańskich. Kodeks Synajski ma ogromną wagę z powodu wieku i kompletności Nowego Testamentu, lecz nie jest jedynym sędzią brzmienia Biblii.

Katolickie wydania zachowują Mk 16,9-20 i J 7,53-8,11, zwykle informując w przypisach o historii ich przekazu. Nieobecność fragmentu w jednym bardzo starym świadku jest ważnym faktem tekstualnym, ale nie wystarcza do ogłoszenia, że ktoś później potajemnie dopisał albo usunął część Ewangelii. Potrzebna jest ocena całej tradycji rękopiśmiennej i tego, jak tekst został przyjęty w Kościele.

Kodeks Synajski nie odsłania spisku, lecz żywą historię Pisma

Na pierwszy rzut oka dwie księgi dopisane po Apokalipsie wyglądają jak zagadka z prostym rozwiązaniem. Albo należały do Biblii, albo ktoś je z niej usunął. Starożytny rękopis wymyka się jednak takiemu podziałowi.

List Barnaby i Pasterz Hermasa znalazły się w Kodeksie Synajskim, ponieważ były znane, cenione i uznawane za pożyteczne. Nie mamy podstaw, by z samego miejsca w kodeksie wyprowadzać ich kanoniczność. Przeciwnie, inne świadectwa IV wieku pokazują, że chrześcijanie potrafili odróżniać księgi natchnione od wartościowych lektur kościelnych.

Pozostaje obraz skryby, który po ostatnich słowach Apokalipsy nie odłożył pióra. Nie zapisał tym samym tajnej wersji Nowego Testamentu. Pozostawił świadectwo epoki, w której Biblia była już rozpoznawalnym zbiorem, a zarazem księgą przekazywaną w żywej wspólnocie Kościoła.

Najczęściej zadawane pytania o Kodeks Synajski

Kodeks Synajski budzi pytania zarówno o wiek rękopisu, jak i o księgi, których nie ma w dzisiejszym Nowym Testamencie. Poniższe odpowiedzi oddzielają zawartość kodeksu od późniejszych teorii o rzekomym usuwaniu tekstów z Biblii.

Czy Kodeks Synajski jest najstarszą Biblią na świecie?

Jest jednym z najstarszych zachowanych obszernych rękopisów chrześcijańskiej Biblii i zawiera najstarszy zachowany kompletny odpis Nowego Testamentu. Nie jest jednak najstarszym świadkiem każdego tekstu biblijnego. Istnieją wcześniejsze papirusy z fragmentami poszczególnych ksiąg, a Kodeks Watykański pochodzi z podobnego okresu.

Czy Kodeks Synajski zachował się w całości?

Nie. Nowy Testament zachował się kompletnie, lecz duża część Starego Testamentu oraz końcowa część Pasterza Hermasa zaginęły. Zachowane karty są dziś rozproszone między czterema instytucjami.

Czy zawiera wszystkie księgi dzisiejszego Nowego Testamentu?

Tak. Kodeks zawiera wszystkie 27 ksiąg współczesnego Nowego Testamentu, choć w odmiennej kolejności. Po Apokalipsie umieszczono dodatkowo List Barnaby i Pasterza Hermasa.

Czy List Barnaby i Pasterz Hermasa należą do Biblii katolickiej?

Nie. Są to wczesne i ważne pisma chrześcijańskie, lecz nie należą do katolickiego kanonu Pisma Świętego. Ich obecność w Kodeksie Synajskim świadczy o szacunku, jakim je otaczano, a nie przesądza o natchnieniu.

Czy kodeks dowodzi, że Kościół usunął księgi z Biblii?

Nie. Dowodzi, że starożytne kodeksy mogły obejmować także pisma przeznaczone do lektury i formacji, nawet jeśli nie miały takiego samego statusu jak księgi kanoniczne. Historia kanonu była procesem rozeznawania, a nie jednorazowym usuwaniem niewygodnych tekstów.

Dlaczego nie ma w nim Mk 16,9-20 i J 7,53-8,11?

Najstarsze rękopisy nie zawsze przekazują tekst w identycznym brzmieniu. Brak tych fragmentów w Kodeksie Synajskim jest jednym z ważnych świadectw ich historii tekstualnej. Współczesne wydania oceniają jednak wszystkie dostępne rękopisy, a nie jeden kodeks. Katolickie Biblie zachowują oba fragmenty i zwykle objaśniają warianty w przypisach.

Czy Kodeks Synajski można zobaczyć w internecie?

Tak. Międzynarodowy projekt cyfrowy udostępnia fotografie zachowanych kart, transkrypcję greckiego tekstu oraz informacje o poprawkach i cechach rękopisu. Dzięki temu rozproszone części kodeksu można oglądać jako jeden wirtualnie zrekonstruowany zabytek.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Biblia Tysiąclecia, 2 Tm 3,16-17; Katechizm Kościoła Katolickiego, 120; Sobór Watykański II, konstytucja Dei verbum, 8 i 11; Codex Sinaiticus Project, opracowanie zawartości, datowania i znaczenia rękopisu.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *