Ewangelia Filipa – co naprawdę mówi o Jezusie i Marii Magdalenie?

Na jednej z kart starego kodeksu pojawia się zdanie, które od lat rozpala wyobraźnię. Jest Maria Magdalena, jest szczególna bliskość z Jezusem, jest także pocałunek. Tyle że historia kończy się dokładnie tam, gdzie współczesny czytelnik najbardziej chciałby zobaczyć jednoznaczną odpowiedź. W miejscu brakującego słowa pozostało uszkodzenie.

Z tej perspektywy pomiędzy zachowanymi literami wyrosła opowieść o ukrywanej żonie Jezusa. Powtarzano ją w powieściach, filmach i sensacyjnych publikacjach, często bez pytania, czym właściwie jest Ewangelia Filipa, kiedy powstała i jakim językiem mówi.

Sam tekst okazuje się znacznie bardziej niezwykły, ale też znacznie mniej romantyczny, niż sugerują popularne historie. Zamiast sekretnej biografii Jezusa znajdujemy w nim zbiór krótkich rozważań o poznaniu, duchowym zrodzeniu, sakramentalnych obrzędach i tajemnicy nazywanej komnatą małżeńską.

Stary kodeks z tekstem niepodobnym do czterech Ewangelii

Ewangelia Filipa zachowała się jako trzeci traktat w drugim kodeksie należącym do zbioru odkrytego w 1945 roku w pobliżu egipskiego Nag Hammadi. O tym niezwykłym znalezisku szerzej opowiada artykuł Nag Hammadi – co naprawdę znaleziono w dzbanie na egipskiej pustyni?.

Jedyny znany rękopis Ewangelii Filipa zapisano po koptyjsku i datuje się go na IV wiek. Badacze przyjmują jednak, że utwór został wcześniej przełożony z greki. Oryginał najczęściej umieszcza się pod koniec II lub na początku III wieku, chociaż dokładnej daty nie można ustalić. Powstał więc wiele pokoleń po ziemskim życiu Jezusa.

Nie ma również podstaw, by autorstwo przypisywać apostołowi Filipowi. Jego imię znajduje się w tytule, a sam Filip zostaje raz przywołany w treści, lecz utwór nie przedstawia się jako spisana przez niego relacja. W starożytności nadawanie pismom imion znanych postaci biblijnych miało podkreślać ich domniemany autorytet. Sam podpis nie dowodził jednak apostolskiego pochodzenia.

Zamiast życia Jezusa pojawiają się obrazy, obrzędy i zagadkowe zdania

Po otwarciu Ewangelii Filipa nie znajdziemy opowieści o narodzeniu Jezusa, Jego wędrówkach po Galilei, cudach, męce ani pustym grobie. Tekst składa się z luźno połączonych wypowiedzi, objaśnień i medytacji. Zawiera powiedzenia przypisane Jezusowi, ale nie układa ich w ciąg wydarzeń.

Słowo ewangelia jest tu użyte inaczej niż w przypadku Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Ewangelia Filipa nie jest biografią Jezusa ani świadectwem o Jego publicznej działalności. Bardziej przypomina zbiór nauk przeznaczonych dla określonego środowiska religijnego.

Pismo zwykle wiąże się ze szkołą Walentyna i zalicza do nurtu walentyniańskiego, często opisywanego jako jedna z odmian gnostycyzmu. Powracają w nim tematy szczególnego poznania, duchowej przemiany oraz obrzędów nazywanych chrztem, namaszczeniem, Eucharystią, odkupieniem i komnatą małżeńską. Te same słowa mogą być znane chrześcijaninowi, ale w tekście otrzymują sens osadzony w odmiennej wizji świata i zbawienia. Więcej o tym tle wyjaśnia artykuł Czym są ewangelie gnostyckie i czym różnią się od Ewangelii biblijnych?.

Ta forma wpływa na sposób odczytania całego dzieła. Pojedynczego zdania o Marii Magdalenie nie można wyjąć z utworu i potraktować jak notatki naocznego świadka. Należy zapytać, jak działa ono w późnym, symbolicznym traktacie religijnym.

Maria Magdalena zostaje wyróżniona pośród uczniów

W Ewangelii Filipa Maria Magdalena pojawia się jako postać bliska Jezusowi. Jeden fragment wymienia trzy Marie, które miały chodzić z Panem: Jego Matkę, krewną Matki oraz Magdalenę nazwaną Jego towarzyszką. Inny mówi, że Zbawiciel kochał ją bardziej niż pozostałych uczniów. Uczniowie pytają nawet, dlaczego kocha ją bardziej niż ich.

Tekst przedstawia zatem Marię jako uprzywilejowaną uczennicę i odbiorczynię duchowego poznania. Jej pozycja wywołuje napięcie w gronie innych uczniów. Podobny motyw pojawia się także w niektórych innych pismach pozakanonicznych, w których Maria rozumie naukę Jezusa lepiej niż część mężczyzn.

Nie jest to jednak najstarsze świadectwo jej znaczenia. Ewangelie kanoniczne, powstałe znacznie wcześniej, ukazują Marię Magdalenę jako uczennicę Jezusa, świadka Jego śmierci i pierwszą zwiastunkę zmartwychwstania. Jej biblijna rola została szerzej przedstawiona w tekście Maria Magdalena – uczennica i pierwsza świadkini zmartwychwstania.

Towarzyszka Jezusa nie musi oznaczać Jego żony

Najwięcej sporów wywołuje słowo tłumaczone jako towarzyszka, partnerka, a czasem nawet małżonka. W koptyjskim tekście pojawia się wyraz pochodzący od greckiego koinonos. Może on opisywać osobę uczestniczącą w czymś wspólnie z drugą osobą: towarzysza, współpracownika, partnera lub wspólnika. W określonych okolicznościach może odnosić się także do małżonka, lecz sam w sobie nie jest jednoznacznym określeniem żony.

O znaczeniu rozstrzyga kontekst. W Ewangelii Filipa Maria jest przedstawiona przede wszystkim jako ta, która pozostaje szczególnie blisko Zbawiciela i otrzymuje poznanie niedostępne innym. Część badaczy dopuszcza, że autor mógł posługiwać się obrazami małżeńskimi również w odniesieniu do Jezusa i Marii. Inni widzą w tym przede wszystkim duchowe partnerstwo nauczyciela i wyróżnionej uczennicy.

Ta dyskusja dotyczy jednak teologicznego obrazu stworzonego w późniejszym środowisku chrześcijańskim, a nie relacji naocznego świadka. Nawet najbardziej małżeńska interpretacja symboliki tego pisma nie przenosi nas automatycznie do Galilei pierwszego wieku.

Uszkodzony pocałunek pośród słów o duchowym zrodzeniu

Drugi słynny fragment mówi, że Jezus często całował Marię. Rękopis jest jednak uszkodzony właśnie po słowach odnoszących się do miejsca pocałunku. Uzupełnienie na jej ustach stało się popularne i bywa uznawane przez część badaczy za prawdopodobne, ale nie jest słowem zachowanym na papirusie. Proponowano również inne rekonstrukcje, dlatego uczciwy przekład powinien zaznaczyć lukę.

Jeszcze ważniejsze jest otoczenie tego zdania. W innym miejscu Ewangelia Filipa wyjaśnia, że doskonali poczynają i rodzą przez pocałunek, a wierzący całują się, ponieważ otrzymują od siebie duchowe zrodzenie. Pocałunek zostaje więc powiązany z przekazywaniem łaski lub poznania. Nie przypomina sceny romantycznej opisanej dla utrwalenia prywatnego życia Jezusa.

Także pierwsze wspólnoty chrześcijańskie znały święty pocałunek jako znak komunii. Sam gest nie musi zatem mieć znaczenia erotycznego. W Ewangelii Filipa jego sens wyrasta dodatkowo z charakterystycznego języka autora, w którym obrazy cielesne służą objaśnianiu rzeczywistości duchowej.

Komnata małżeńska mówi więcej o zbawieniu niż o romansie

Przez cały utwór powraca tajemnicza komnata małżeńska. Jest przedstawiana jako najwyższa przestrzeń zjednoczenia, odnowienia i wejścia w światłość. Badacze spierają się, czy słowa te odnoszą się do rzeczywiście sprawowanego obrzędu, symbolicznej interpretacji innych rytuałów czy kilku połączonych tradycji.

Niepewność nie zmienia jednego: małżeństwo pełni w tym piśmie przede wszystkim funkcję teologiczną i symboliczną. Mowa o ponownym złączeniu tego, co zostało rozdzielone, o odzyskaniu duchowej pełni i o wejściu w rzeczywistość niedostępną dla niepoznających prawdy.

Dlatego fragmentów o Marii, miłości i pocałunku nie należy czytać tak, jakby wyrwano je ze starożytnego aktu małżeństwa. Należą do tekstu, który niemal na każdej stronie przechodzi od ludzkiego obrazu do ukrytej, duchowej rzeczywistości.

Z późnego traktatu nie da się uczynić aktu ślubu Jezusa

Ewangelia Filipa nie dowodzi, że Jezus miał żonę ani że poślubił Marię Magdalenę. Nie pada w niej zdanie nazywające Marię żoną Jezusa. Słowo towarzyszka pozostaje wieloznaczne, zdanie o pocałunku jest uszkodzone, a cały utwór powstał prawdopodobnie około 150-200 lat po wydarzeniach, o których miałby świadczyć.

W nauce historycznej źródła ocenia się między innymi według czasu powstania, dostępu autora do opisywanych wydarzeń, gatunku i zgodności z wcześniejszym materiałem. Ewangelia Filipa jest ważnym świadectwem tego, jak pewna grupa chrześcijan późnej starożytności mówiła o Jezusie, Marii Magdalenie i zbawieniu. Nie jest równie mocnym źródłem do odtwarzania życia historycznego Jezusa.

Także milczenie Ewangelii kanonicznych o żonie Jezusa nie jest matematycznym dowodem Jego bezżenności. Gdy jednak ktoś stawia pozytywną tezę o małżeństwie, potrzebuje wiarygodnego świadectwa. Ewangelia Filipa takiego świadectwa nie dostarcza.

Imię apostoła nie otworzyło temu pismu drogi do kanonu

Ewangelia Filipa nie znalazła się w Biblii, ponieważ nie należała do pism przyjętych przez Kościół jako apostolskie i natchnione. Powstała późno, nie ma potwierdzonego związku z apostołem Filipem i nie była powszechnie odczytywana w Kościołach jako świadectwo pochodzące z czasów apostolskich.

Jej teologia nosi wyraźne cechy późniejszego środowiska walentyniańskiego. Szczególna wizja poznania, duchowego zrodzenia i komnaty małżeńskiej nie jest po prostu innym sposobem opowiedzenia tej samej historii, którą znamy z Nowego Testamentu. W wielu miejscach wyrasta z odmiennego systemu pojęć.

Kościół nie usunął więc Ewangelii Filipa z gotowej Biblii ani nie ukrył jej dlatego, że zdradzała niewygodny sekret. Cztery Ewangelie były rozpoznawane wcześniej jako podstawowe świadectwo apostolskiej wiary, zanim najprawdopodobniej powstała Ewangelia Filipa. Proces ten opisują szerzej artykuły Dlaczego w Biblii są tylko cztery Ewangelie, skoro istniały również inne? oraz Jak powstał kanon Biblii? Kto zdecydował, które księgi są natchnione?.

Pismo może być cenne dla historyka badającego różnorodność późniejszych nurtów chrześcijaństwa. Nie staje się przez to piątą Ewangelią ani zaginionym rozdziałem Nowego Testamentu. Tak samo inne apokryfy chrześcijańskie trzeba oceniać osobno, pytając o ich czas, pochodzenie, treść i miejsce w życiu pierwszych wspólnot.

Maria Magdalena nie potrzebuje sensacyjnego dopisku

Gdy z uszkodzonego zdania próbuje się zbudować romans, łatwo przeoczyć Marię Magdalenę rzeczywiście obecną w Ewangeliach. To uczennica, która szła za Jezusem, była pod krzyżem i przyszła do grobu, gdy inni nie spodziewali się już niczego poza śmiercią. Zmartwychwstały powierzył jej wieść, od której zaczęło się wielkanocne świadectwo uczniów.

Ta bliskość nie jest mniej ważna dlatego, że nie ma charakteru małżeńskiego. Pokazuje, że Jezus przyjmował kobiety do grona uczniów i powierzał im odpowiedzialność za głoszenie tego, czego były świadkami. Kościół nazywa Marię Magdalenę apostołką apostołów nie z powodu późnego apokryfu, lecz dlatego, że ogłosiła im zmartwychwstanie Pana.

Ewangelia Filipa pozostaje fascynującym zabytkiem. Odsłania świat dawnych sporów, symboli i poszukiwań, ale nie daje klucza do sekretnego małżeństwa Jezusa. Najgłośniejsza opowieść powstała w miejscu, w którym stary papirus jest najbardziej kruchy. Biblijne świadectwo o Marii Magdalenie nie potrzebuje natomiast uzupełniania brakujących liter. Jest czytelne tam, gdzie chodzi o rzecz najważniejszą: widziała Zmartwychwstałego i zaniosła uczniom wiadomość, że Pan żyje.

Najczęściej zadawane pytania o Ewangelię Filipa

Ewangelia Filipa budzi zainteresowanie głównie z powodu kilku zdań o Marii Magdalenie. Krótkie odpowiedzi pomagają oddzielić to, co rzeczywiście znajduje się w rękopisie, od późniejszych interpretacji.

Czy Ewangelia Filipa została napisana przez apostoła Filipa?

Nie ma na to dowodów. Pismo powstało najprawdopodobniej pod koniec II lub na początku III wieku, a imię Filipa służyło nadaniu mu apostolskiego autorytetu.

Czy Ewangelia Filipa mówi, że Maria Magdalena była żoną Jezusa?

Nie mówi tego wprost. Nazywa Marię towarzyszką Jezusa, używając wieloznacznego słowa, które nie jest jednoznacznym określeniem żony.

Czy w rękopisie zapisano, że Jezus całował Marię Magdalenę w usta?

Rękopis mówi o częstym całowaniu Marii, lecz jest uszkodzony w miejscu określającym część ciała. Słowo usta jest rekonstrukcją przyjmowaną przez część badaczy, a nie zachowanym wyrazem.

Czy pocałunek oznacza relację erotyczną?

Nie ma podstaw, aby uznać to za jedyne lub najbardziej oczywiste wyjaśnienie. W tym samym piśmie pocałunek symbolizuje duchowe zrodzenie i przekazywanie poznania, a w starożytnym chrześcijaństwie mógł być znakiem wspólnoty.

Dlaczego Ewangelia Filipa nie znalazła się w Nowym Testamencie?

Nie uznano jej za pismo apostolskie i natchnione. Jest późna, nie ma potwierdzonego związku z apostołem Filipem, nie była powszechnie używana w Kościele jako świadectwo apostolskie i przekazuje teologię charakterystyczną dla środowiska walentyniańskiego.

Czy katolik może przeczytać Ewangelię Filipa?

Może ją czytać jako starożytny tekst pozakanoniczny, pamiętając, że nie jest ona częścią Pisma Świętego ani źródłem równym Ewangeliom kanonicznym. Pomocne jest wydanie z rzetelnym wprowadzeniem i zaznaczonymi ubytkami rękopisu.

Podstawa biblijna i doktrynalna: Łk 8,1-3; Mk 15,40-47; J 20,1-18; KKK 120 i 126; Ewangelia Filipa (NHC II,3) jako omawiane źródło historyczne.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *